ముఖ్య వాస్తవాలు
| అంశం | వివరం |
|---|---|
| నిర్వచనం | ప్రస్తుత రేట్ల ప్రకారం 15–49 సంవత్సరాల వయస్సులో ఒక మహిళ సగటున కనే పిల్లల సంఖ్య |
| భర్తీ స్థాయి | ≈ ఒక మహిళకు 2.1 మంది పిల్లలు |
| భారతదేశం (NFHS-5, 2019–21) | 2.0 (పట్టణ ప్రాంతాలు 1.6, గ్రామీణ ప్రాంతాలు 2.1) |
| అధిక TFR గల రాష్ట్రాలు (NFHS-5) | అత్యధిక రేట్లు గల రాష్ట్రాల్లో బిహార్, మేఘాలయ, ఉత్తరప్రదేశ్ ఉన్నాయి |
| దత్తాంశ వనరులు | జాతీయ కుటుంబ ఆరోగ్య సర్వే, నమూనా నమోదు వ్యవస్థ |
UPSC దృష్ట్యా దీని ప్రాధాన్యం
- GS 1లో జనాభా, GS 2లో ఆరోగ్య విధానం: తగ్గుతున్న TFR వల్ల పాఠశాలలు, ఉద్యోగాలు, పింఛన్లకు సంబంధించిన ప్రణాళికల్లో మార్పులు అవసరమవుతాయి.
- తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్ సహా దక్షిణాది రాష్ట్రాల్లో TFR భర్తీ స్థాయి కంటే చాలా తక్కువగా ఉండటం వల్ల జనాభా వృద్ధాప్యం, నియోజకవర్గాల పునర్విభజనపై చర్చలు తలెత్తుతున్నాయి.
- ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో ఇటీవల సంతానోత్పత్తిని ప్రోత్సహిస్తూ చేసిన ప్రకటనలు TFRను సమకాలీన అంశాలతో అనుసంధానిస్తున్నాయి.
ప్రిలిమ్స్ దృక్కోణం
ప్రిలిమ్స్‌లో నిర్వచనాలు (TFR, స్థూల జనన రేటు, సాధారణ సంతానోత్పత్తి రేటు మధ్య తేడాలు), భర్తీ స్థాయి, దత్తాంశ వనరులపై ప్రశ్నలు అడుగుతారు. ఆరోగ్య మంత్రిత్వ శాఖ NFHSను నిర్వహిస్తుందని, ముంబయిలోని IIPS నోడల్ సంస్థగా వ్యవహరిస్తుందని గుర్తుంచుకోండి.
TFRను ఎలా లెక్కిస్తారు?
పునరుత్పత్తి వయస్సులన్నింటిలోని వయస్సు-నిర్దిష్ట సంతానోత్పత్తి రేట్లను కలిపి TFRను లెక్కిస్తారు. ఐదేళ్ల చొప్పున ఉన్న ఏడు వయోవర్గాల్లో (15–19 నుంచి 45–49 వరకు) ప్రతి 1,000 మంది మహిళలకు రేట్లను వ్యక్తపరిస్తే, వాటి మొత్తాన్ని 5తో గుణించి, 1,000తో భాగించాలి. ఉదాహరణకు, ఆ మొత్తం 400 అని ఊహిస్తే, ఒక మహిళకు 2.0 మంది పిల్లలు అనే ఫలితం వస్తుంది. ఆ రేట్లు కొనసాగుతాయనే ఊహపై రూపొందించిన సంశ్లేషిత కొలమానం ఇది; ప్రతి మహిళకు ఇప్పటికే జన్మించిన పిల్లల లెక్క కాదు.
సంతానోత్పత్తి రేటు భర్తీ స్థాయి కంటే తగ్గినా జనాభా వెంటనే ఎందుకు తగ్గదు?
ప్రతి మహిళ తక్కువ మంది పిల్లలను కన్నప్పటికీ, యువతరం సంఖ్య పెద్దదిగా ఉంటే జననాల సంఖ్య అధికంగా ఉండవచ్చు. ఈ జనాభా ఊపుతో పాటు మరణాలు, వలసలు కూడా జనాభా పెరుగుదలను ప్రభావితం చేస్తాయి. జనాభా లబ్ధి అనేది వేరొక భావన: పని చేసే వయస్సు గలవారు అధికంగా ఉన్న వయోనిర్మాణం ఆర్థిక వృద్ధికి తోడ్పడగలదు; అయితే విద్య, ఆరోగ్యం, ఉత్పాదక ఉపాధి అందుబాటులో ఉన్నప్పుడే ఇది సాధ్యమవుతుంది.
ప్రిలిమ్స్ తరహా వాక్యాల ప్రశ్నను ప్రయత్నించండి
ఈ రెండు వాక్యాలను పరిశీలించండి: (1) TFR అంటే మొత్తం జనాభాలో ప్రతి 1,000 మందికి జరిగే జననాల సంఖ్య. (2) TFR భర్తీ స్థాయి కంటే దిగువకు పడిపోయిన తరువాత కూడా జనాభా పెరుగుతూ ఉండవచ్చు. ఏది సరైనది? A: 1 మాత్రమే; B: 2 మాత్రమే; C: రెండూ; D: రెండూ కావు. సమాధానం: B. వాక్యం 1 స్థూల జనన రేటును నిర్వచిస్తుంది; జనాభా ఊపు వాక్యం 2ను వివరిస్తుంది.
సంబంధిత అధ్యయన నోట్స్ మరియు రోజువారీ అభ్యాసం
- జనాభా పంపిణీ: ప్రాంతీయ నమూనాలు మరియు వాటి కారణాలు
- జనాభా లబ్ధి: అర్థం, ఆధారిత నిష్పత్తి మరియు అవసరమైన పరిస్థితులు
- రోజువారీ సమకాలీన అంశాల క్విజ్‌లో పాల్గొనండి
అధికారిక ఆధారాలు మరియు సర్వే కాలం
భర్తీ స్థాయి సంతానోత్పత్తి అంటే ఏమిటి?
ఒక మహిళకు సుమారు 2.1 మంది పిల్లలు — వలసలు లేకుండానే ఒక జనాభా తన స్థానాన్ని తాను భర్తీ చేసుకునే స్థాయి.
భారతదేశ TFR ఎంత?
NFHS-5 (2019–21) ప్రకారం 2.0.