ఇరాన్‌లో దెబ్బతిన్న అణు స్థలాల్లోకి IAEA ప్రవేశం: రక్షణ పర్యవేక్షణ చర్యలు, పశ్చిమాసియా భద్రత
ఇజ్రాయెల్-అమెరికా దాడుల్లో దెబ్బతిన్న సదుపాయాలతో సహా అన్ని అణు స్థలాలను తనిఖీ చేయడానికి అనుమతించాలని IAEA డైరెక్టర్ జనరల్ రాఫెల్ గ్రోస్సీ ఇరాన్‌ను కోరారు. మరమ్మతు లేదా పునర్నిర్మాణ కార్యకలాపాలేవీ గుర్తించలేదని ఆయన తెలిపారు. జూన్ 2025 నుంచి ఇరాన్‌లోని సుసంపన్న యురేనియం నిల్వ స్థితిని సంస్థ ధ్రువీకరించలేకపోవడమే ప్రధాన ఆందోళన: మౌలిక సదుపాయాలు దెబ్బతినడం వల్ల అణు పదార్థం నాశనమైందని లేదా రక్షణ పర్యవేక్షణ పరిధిలోనే ఉందని నిర్ధారించలేం.
The IAEA is seeking access to Iran’s damaged nuclear sites to verify nuclear material; damage to facilities alone does not establish the fate of the enriched uranium stockpile.
Image: The Hindu
Why in news
అణ్వస్త్ర వ్యాప్తి నిరోధక బాధ్యతలను పాటించకపోవడంపై ఇరాన్ అంశాన్ని IAEA నివేదించిన నేపథ్యంలో, అక్టోబర్ 27, 2026న జరిగిన UN భద్రతా మండలి సమావేశంలో ఇరాన్ అణు సదుపాయాల్లోకి ప్రవేశాన్ని పునరుద్ధరించాలని గ్రోస్సీ కోరారు. తన అణు కార్యక్రమం శాంతియుతమైనదని ఇరాన్ వాదిస్తోంది.
440.9 కిలోగ్రాములు
IAEA పేర్కొన్న యురేనియం నిల్వ; ప్రస్తుత స్థితి ధ్రువీకరించబడలేదు
60%
నివేదించిన గరిష్ఠ సుసంపన్నత స్థాయి
90%
ఆయుధ-శ్రేణి సుసంపన్నత ప్రమాణం
Background
అణ్వస్త్ర వ్యాప్తి నిరోధక ఒప్పందం అణ్వస్త్ర వ్యాప్తి నిరోధం, శాంతియుత అణు సహకారం, అణు నిరాయుధీకరణను అనుసంధానిస్తుంది. ఇరాన్ అణ్వాయుధ రహిత దేశంగా ఈ ఒప్పందంలో భాగస్వామి. అంతర్జాతీయ అణుశక్తి సంస్థతో దాని సమగ్ర రక్షణ పర్యవేక్షణ ఒప్పందం, అణు పదార్థాన్ని అణ్వాయుధాలకు లేదా ఇతర అణు విస్ఫోటక పరికరాలకు మళ్లించడం లేదని ధ్రువీకరించేందుకు చట్టపరమైన వ్యవస్థను కల్పిస్తుంది. IAEA ఐక్యరాజ్యసమితితో అనుబంధం కలిగిన స్వయంప్రతిపత్తి గల అంతర్జాతీయ సంస్థ; ఇది సైనిక బలంతో నిబంధనలను అమలు చేయకుండా సాంకేతిక ధ్రువీకరణ చేపడుతుంది. రక్షణ పర్యవేక్షణ బాధ్యతలను అదనపు పారదర్శకత చర్యల నుంచి, అణు సదుపాయాలపై దాడులు లేవనెత్తే ప్రత్యేక చట్టపరమైన ప్రశ్నల నుంచి వేరుగా చూడాలి.
IAEA నిర్ధారించిన అంశాలు—ఇంకా తెలియని అంశాలు
2025, 2026 సైనిక దాడుల్లో దెబ్బతిన్న సదుపాయాలను మరమ్మతు చేయడానికి లేదా పునర్నిర్మించడానికి జూన్ 2025 నుంచి ఎలాంటి కార్యకలాపాలను IAEA గుర్తించలేదని గ్రోస్సీ తెలిపారు. ఇది గుర్తించిన పునర్నిర్మాణ కార్యకలాపాలకు సంబంధించిన నిర్ధారణ మాత్రమే; ఇరాన్‌లో మిగిలిన అణు సామర్థ్యంపై సమగ్ర అంచనా కాదు.
60% వరకు సుసంపన్నం చేసిన 440.9 కిలోగ్రాముల యురేనియం నిల్వ ఉన్నట్లు IAEA పేర్కొన్న గణాంకాన్ని నివేదిక ఉటంకించింది. అదే సమయంలో జూన్ 2025 బాంబుదాడుల నుంచి ఆ నిల్వ స్థితిని సంస్థ ధ్రువీకరించలేకపోయిందని తెలిపింది. అందువల్ల ఈ గణాంకాన్ని ఇరాన్‌లో ప్రస్తుతం అందుబాటులో ఉన్న పదార్థానికి తాజాగా ధ్రువీకరించిన నిల్వ లెక్కగా చూపకూడదు.
తన ఉద్దేశం శాంతియుతమైనదనే ఇరాన్ వాదనగానీ, దాని అణు కార్యక్రమాన్ని నాశనం చేశామనే అమెరికా వాదనలుగానీ స్వతంత్ర ధ్రువీకరణకు ప్రత్యామ్నాయాలు కావు. అలాగే, అందుబాటులో ఉన్న ఆధారాలు ఇరాన్ అణ్వాయుధాన్ని తయారు చేసిందని నిర్ధారించడం లేదు.
- పునర్నిర్మాణం గుర్తించకపోవడం అంటే మొత్తం అణు పదార్థం లెక్కలు నిర్ధారించబడ్డాయని కాదు.
- సుసంపన్నీకరణ సదుపాయాలు దెబ్బతినడం ఒక్కటే నిల్వ చేసిన యురేనియం నాశనమైందని నిరూపించదు.
- సుసంపన్నత స్థాయి ఒక్కటే వినియోగించగల అణ్వాయుధం ఉనికిని నిర్ధారించలేదు.
Infographic
గుర్తించిన అంశం
జూన్ 2025 నుంచి మరమ్మతు లేదా పునర్నిర్మాణ కార్యకలాపాలేవీ గుర్తించలేదు.
పరిష్కారం కాని అంశం
నిల్వ ప్రస్తుత స్థితి ఇంకా ధ్రువీకరించబడలేదు.
చట్టపరమైన బాధ్యత
వర్తించే రక్షణ పర్యవేక్షణ నిబంధనల ప్రకారం ప్రకటనలు, ధ్రువీకరణ కోసం ప్రవేశం అవసరం.
సాంకేతిక కార్యం
నిల్వ లెక్కలను సరిపోల్చి, సమాచార నిరంతరత్వాన్ని పునరుద్ధరించడం.
భద్రతా లక్ష్యం
విశ్వసనీయ ధ్రువీకరణను ప్రాంతీయ ఉద్రిక్తతల తగ్గింపుతో సమన్వయం చేయడం.
AI-assisted infographic by Pragnya IAS Academy, based on the cited sources.
రక్షణ పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ, భద్రతా మండలి పాత్ర
NPT రక్షణ పర్యవేక్షణ వ్యవస్థ కింద, శాంతియుత అణు కార్యకలాపాల్లోని అణు పదార్థాన్ని ధ్రువీకరించేందుకు అవసరమైన ప్రకటనలు, ప్రవేశ అనుమతులను ఇరాన్ కల్పించాలి. సమగ్ర రక్షణ పర్యవేక్షణ చర్యలు పదార్థ మళ్లింపును గుర్తించడానికి, ఒక దేశం చేసిన ప్రకటనల ఖచ్చితత్వం, సంపూర్ణతను ధ్రువీకరించడానికి తోడ్పడతాయి.
తనిఖీ హక్కుల పరిధిని వర్తించే చట్టపరమైన పత్రాలు నిర్ణయిస్తాయి; రక్షణ పర్యవేక్షణ అంటే దేశంలోని ప్రతి ప్రదేశంలోకి అపరిమిత ప్రవేశం కాదు. వర్తించే సందర్భాల్లో అదనపు ప్రోటోకాల్ సమగ్ర రక్షణ పర్యవేక్షణ ఒప్పందానికి మించి విస్తృత సమాచారం, ప్రవేశాధికారాన్ని కల్పిస్తుంది. ఇరాన్‌లో అటువంటి అదనపు చర్యల ప్రస్తుత అమలు స్థితిని అందించిన నివేదిక నిర్ధారించలేదు.
నిబంధనల ఉల్లంఘనపై ఇరాన్ అంశాన్ని IAEA భద్రతా మండలికి నివేదించిందని మూల నివేదిక పేర్కొంది. అలా నివేదించడం మండలి పరిశీలనకు వీలు కల్పిస్తుంది కానీ స్వయంచాలకంగా ఆంక్షలు విధించదు లేదా సైనిక బలప్రయోగానికి అనుమతి ఇవ్వదు. దాడుల చట్టబద్ధతపై ఆరోపణలు, రక్షణ పర్యవేక్షణ నిబంధనల అనుసరణపై ప్రశ్నలకు వేర్వేరు చట్టపరమైన పరిశీలన అవసరం.
- IAEA సాంకేతిక నిర్ధారణలను అందిస్తుంది; భద్రతా మండలి అంతర్జాతీయ శాంతి, భద్రతలపై ప్రభావాలను పరిశీలిస్తుంది.
- సైనిక దాడులపై వివాదం ఉన్నంత మాత్రాన వర్తించే రక్షణ పర్యవేక్షణ బాధ్యతలు రద్దు కావు.
- ఉద్దేశాలకు సంబంధించిన రాజకీయ వాదనల నుంచి సాంకేతిక ధ్రువీకరణ సంస్థాగతంగా వేరుగా ఉండాలి.
దెబ్బతిన్న సదుపాయాల్లో ధ్రువీకరణ ఎందుకు కష్టం?
సైనిక దాడుల వల్ల జరిగిన నష్టం తనిఖీలను ప్రమాదకరంగా మార్చవచ్చు; విశ్వసనీయ పదార్థ నిల్వ లెక్కలను తిరిగి రూపొందించడాన్ని క్లిష్టతరం చేయవచ్చు. అస్థిర నిర్మాణాలు, కలుషిత పరిస్థితులు, దెబ్బతిన్న పర్యవేక్షణ పరికరాలు, చేరుకోలేని నిల్వ ప్రాంతాలు, కోల్పోయిన నిర్వహణ రికార్డులు సంభావ్య అడ్డంకులు. ఇవి ధ్రువీకరణకు సంబంధించిన ముప్పులు మాత్రమే; ఇరాన్‌లోని ప్రతి స్థలంలో నిర్ధారించిన పరిస్థితులు కావు.
నిల్వలోనే ఉన్న పదార్థాన్ని, తరలించబడిన, చెల్లాచెదురైన లేదా ఇతర కారణాలతో కొలవడం కష్టంగా మారిన పదార్థం నుంచి తనిఖీదారులు వేరుచేయాలి. ప్రవేశంలో సుదీర్ఘ అంతరాయం సమాచార నిరంతరత్వాన్ని—కాలక్రమంలో అణు పదార్థాన్ని విశ్వసనీయంగా అనుసరించే సామర్థ్యాన్ని—దెబ్బతీయవచ్చు.
ఉపగ్రహ చిత్రాలు కంటికి కనిపించే నిర్మాణాలను లేదా ఉపరితల మార్పులను గుర్తించడంలో సహాయపడతాయి. కానీ మొత్తం అణు పదార్థం పరిమాణం, సుసంపన్నత లేదా స్థానాన్ని స్వతంత్రంగా నిర్ధారించలేవు. స్థలంలో కొలతలు, రికార్డులు, పర్యావరణ నమూనా సేకరణ, సక్రమంగా పనిచేసే నిర్బంధ, నిఘా చర్యలు అత్యవసరంగానే ఉంటాయి.
- కంటికి కనిపించే పునర్నిర్మాణం లేకపోవడం ధ్రువీకరించిన పదార్థ నిల్వ లెక్కలకు సమానం కాదు.
- భద్రతా అంచనాలు, రక్షిత ప్రవేశ ఏర్పాట్లు తనిఖీలను సులభతరం చేయాలి తప్ప నిరవధికంగా వాయిదా వేయకూడదు.
- నిల్వ లెక్కలను పునఃస్థాపించడానికి దాడులకు ముందున్న రికార్డులను తాజా కొలతలతో సరిపోల్చాల్సి రావచ్చు.
అణ్వస్త్ర వ్యాప్తి నిరోధం, పశ్చిమాసియా, భారత్‌పై ప్రభావాలు
పరిష్కారం కాని ధ్రువీకరణ లోటు పరస్పర విరుద్ధ ముప్పు అంచనాలకు అవకాశం కల్పిస్తుంది. ఇది అత్యంత ప్రతికూల పరిస్థితులను ఊహించడానికి, మరింత బలవంతపు ఒత్తిడికి దారితీయవచ్చు. అదనపు ఘర్షణలు ప్రవేశాన్ని ఇంకా కష్టతరం చేయవచ్చు. అందువల్ల సైనిక నష్టం, విశ్వసనీయ అణ్వస్త్ర వ్యాప్తి నిరోధ హామీ ఒకదానికొకటి ప్రత్యామ్నాయ ఫలితాలు కావు.
మండలి చర్చ నిబంధనల అమలు, ప్రాంతీయ భద్రతపై విభేదాలను కూడా బయటపెట్టింది. సమావేశం నిర్వహణను రష్యా, చైనా వ్యతిరేకించినా ఫలితం లేకపోయింది; ఇరాన్ మాత్రం ఇజ్రాయెల్ అణు వైఖరిని ప్రస్తావించింది. ఇజ్రాయెల్ NPTలో భాగస్వామి కాదు; అణ్వాయుధాలు కలిగి ఉన్నట్లు బహిరంగంగా ధ్రువీకరించలేదు. ఈ విస్తృత ప్రాంతీయ ఆందోళన ఇరాన్ స్వీయ ఒప్పంద బాధ్యతలను తొలగించదు.
భారత్‌కు సంబంధించి, పశ్చిమాసియాలో ఉద్రిక్తతల పెరుగుదల ఇంధన భద్రతకు, సముద్ర వాణిజ్యానికి, ప్రవాస భారతీయుల భద్రతకు ముప్పు కలిగించవచ్చు. భారత్ NPTలో భాగస్వామి కాకపోయినా, విశ్వసనీయ IAEA ధ్రువీకరణ, శాంతియుత వివాద పరిష్కారం, పౌర అణు కార్యకలాపాల రక్షణలో ప్రత్యక్ష ప్రయోజనం కలిగి ఉంది.
- రాజకీయ విశ్వాసం తక్కువగా ఉన్నప్పటికీ విశ్వసనీయ ధ్రువీకరణ అనిశ్చితిని తగ్గించగలదు.
- నిబంధనలను ఎంపిక చేసిన దేశాలపైనే అమలు చేస్తున్నారనే భావన అణ్వస్త్ర వ్యాప్తి నిరోధక వ్యవస్థపై విశ్వాసాన్ని బలహీనపరచవచ్చు.
- ప్రాంతీయ ఉద్రిక్తతల తగ్గింపు, సాంకేతిక తనిఖీలకు ప్రవేశం పరస్పరం బలపరుచుకోవాలి.
| అంశం | ప్రధాన ఉద్దేశం | దాడుల అనంతర ప్రాధాన్యం |
|---|---|---|
| రక్షణ పర్యవేక్షణ చర్యలు | అణు పదార్థాన్ని అణ్వాయుధాలకు లేదా ఇతర అణు విస్ఫోటక పరికరాలకు మళ్లించడం లేదని ధ్రువీకరించడం. | నిల్వ లెక్కలను సరిపోల్చడం, పర్యవేక్షణను పునరుద్ధరించడం, వ్యత్యాసాలను దర్యాప్తు చేయడం. |
| అణు సురక్షితత్వం | ప్రమాదాలను నివారించడం, హానికర వికిరణ ప్రభావాన్ని తగ్గించడం. | తనిఖీలకు ముందు, తనిఖీల సమయంలో నిర్మాణ నష్టాన్ని, వికిరణ పరిస్థితులను అంచనా వేయడం. |
| అణు భద్రత | అణు పదార్థం లేదా సదుపాయాలకు సంబంధించిన దొంగతనం, విధ్వంసం, ఇతర దురుద్దేశపూరిత చర్యలను నివారించడం, గుర్తించడం, వాటికి ప్రతిస్పందించడం. | దెబ్బతిన్న స్థలాల్లో పదార్థంపై భౌతిక రక్షణ, నియంత్రణ కొనసాగించడం. |
- 1. రక్షణ పర్యవేక్షణ బాధ్యతలకు అనుగుణమైన తనిఖీ ప్రణాళికపై అంగీకారానికి రావాలి; విశ్వసనీయ భద్రతా హామీలు కల్పించాలి.
- 2. దెబ్బతిన్న సదుపాయాల్లో నిర్మాణపరమైన, వికిరణ సంబంధిత ప్రమాదాలను అంచనా వేయాలి.
- 3. నవీకరించిన ప్రకటనలు, నిల్వ రికార్డులు, ఏవైనా పదార్థ తరలింపుల సమాచారాన్ని పొందాలి.
- 4. స్థలంలోనే కొలతలు, నమూనా సేకరణ చేపట్టి, పదార్థ నిల్వ లెక్కలను సరిపోల్చి, పర్యవేక్షణను పునరుద్ధరించాలి.
- 5. ధ్రువీకరించిన నిర్ధారణలు, పరిష్కారం కాని వ్యత్యాసాలు, తదుపరి చర్యల అవసరాలను IAEA విధానాల ద్వారా నివేదించాలి.
జూన్ 2025
అమెరికా దాడులు ఇరాన్ అణు స్థలాలను తాకాయి; దీని తర్వాత నుంచి IAEA నిల్వ స్థితిని ధ్రువీకరించలేకపోయిందని నివేదిక పేర్కొంది.
2026
నివేదికలో ఉటంకించిన గ్రోస్సీ వివరణ ప్రకారం, తదుపరి సైనిక దాడులు ఇరాన్ అణు సదుపాయాలను దెబ్బతీశాయి.
అక్టోబర్ 27, 2026
జూన్ 2025 నుంచి మరమ్మతు లేదా పునర్నిర్మాణ కార్యకలాపాలేవీ గుర్తించలేదని భద్రతా మండలిలో గ్రోస్సీ నివేదించారు. దెబ్బతిన్న సదుపాయాలతో సహా అన్ని అణు స్థలాల్లోకి ప్రవేశం కల్పించాలని కోరారు.
Significance, challenges & way forward
Significance
- అణు మౌలిక సదుపాయాలకు భౌతిక నష్టం కలిగించడం అణు పదార్థ ధ్రువీకృత లెక్కల నిర్వహణకు ప్రత్యామ్నాయం కాదని ఈ పరిణామం చూపుతోంది.
- పరస్పర విరుద్ధ రాజకీయ కథనాల మధ్య స్వతంత్ర IAEA నిర్ధారణలు దౌత్యానికి ఉమ్మడి వాస్తవిక ఆధారాన్ని అందించగలవు.
- రక్షణ పర్యవేక్షణ విశ్వసనీయతను పునరుద్ధరించడం అణ్వస్త్ర వ్యాప్తి నిరోధానికి, చట్టబద్ధమైన శాంతియుత అణు సహకారానికి ముఖ్యమైనది.
- పశ్చిమాసియాలో అణు అనిశ్చితిని తగ్గించడం భారత ఇంధన, సముద్ర, ప్రవాస భారతీయుల ప్రయోజనాలకు దోహదపడుతుంది.
Challenges
- పరిమిత ప్రవేశం కారణంగా IAEA విశ్వసనీయ ప్రస్తుత నిల్వ లెక్కలను నిర్ధారించలేకపోతోంది; పెండింగ్ ప్రశ్నలను పరిష్కరించలేకపోతోంది.
- సంభావ్య ప్రమాదాలు, దెబ్బతిన్న రికార్డులు లేదా పర్యవేక్షణ వ్యవస్థలు సురక్షితమైన, సాంకేతికంగా విశ్వసనీయమైన తనిఖీలను క్లిష్టతరం చేయవచ్చు.
- భద్రతా మండలి విభేదాలు సాంకేతిక నిర్ధారణలకు సమన్వయపూర్వక దౌత్య ప్రతిస్పందనను అడ్డుకోవచ్చు.
- సుసంపన్నీకరణ, ఆయుధీకరణ, ఆయుధం కలిగి ఉండటాన్ని ఒకటిగా భావించడం ప్రజా చర్చను, విధాన ఎంపికలను వక్రీకరించవచ్చు.
- తిరిగి ఘర్షణలు చెలరేగితే అవిశ్వాసం పెరిగి, సమాచార నిరంతరత్వానికి మరింత అంతరాయం కలగవచ్చు.
Way forward
- వర్తించే రక్షణ పర్యవేక్షణ బాధ్యతల కింద అవసరమైన ప్రకటనలు, వివరణలు, ప్రవేశ అనుమతులను ఇరాన్ అందించాలి.
- తనిఖీ ప్రణాళికలో తక్షణ ప్రవేశంతో పాటు వికిరణ భద్రతా అంచనాలు, తనిఖీదారుల రక్షణను సమన్వయం చేయాలి.
- IAEA తన నివేదికల్లో ధ్రువీకరించిన వాస్తవాలు, గత నిల్వ గణాంకాలు, పరిష్కారం కాని అనిశ్చితులను స్పష్టంగా వేరుచేయాలి.
- ప్రజలను రక్షించడానికి, ధ్రువీకరణ సామర్థ్యాన్ని కాపాడటానికి అన్ని పక్షాలు అణు సదుపాయాలపై తదుపరి దాడులను నివారించి, ఉద్రిక్తతల తగ్గింపునకు కృషి చేయాలి.
- అంశాన్ని నివేదించడమే బలవంతపు చర్యలకు స్వయంచాలక అధికారమని భావించకుండా, భద్రతా మండలి దౌత్యం సాంకేతిక నిబంధనల అనుసరణకు మద్దతు ఇవ్వాలి.
- ప్రతి ప్రాంతీయ వివాద పరిష్కారాన్ని తక్షణ రక్షణ పర్యవేక్షణ అనుసరణకు షరతుగా పెట్టకుండా, దీర్ఘకాలిక ప్రాంతీయ చర్చలు అణు ముప్పు తగ్గింపు, విశ్వాస నిర్మాణంపై దృష్టి పెట్టాలి.
Key terms
- IAEA రక్షణ పర్యవేక్షణ చర్యలు
- అణు పదార్థాన్ని అణ్వాయుధాలకు లేదా ఇతర అణు విస్ఫోటక పరికరాలకు మళ్లించకూడదనే బాధ్యతల అమలును ధ్రువీకరించడానికి ఉపయోగించే సాంకేతిక చర్యలు.
- సమగ్ర రక్షణ పర్యవేక్షణ ఒప్పందం
- సంబంధిత దేశంలోని అన్ని శాంతియుత అణు కార్యకలాపాల్లోని సమస్త అణు పదార్థాన్ని పరిధిలోకి తెచ్చే ఒప్పందం.
- అదనపు ప్రోటోకాల్
- రక్షణ పర్యవేక్షణ ధ్రువీకరణను బలోపేతం చేయడానికి IAEAకు విస్తృత సమాచారం, ప్రవేశాధికారాన్ని కల్పించే చట్టపరమైన పత్రం.
- యురేనియం సుసంపన్నీకరణ
- యురేనియంలో యురేనియం-235 నిష్పత్తిని పెంచే ప్రక్రియ.
- సమాచార నిరంతరత్వం
- రక్షణ పర్యవేక్షణ చర్యల ద్వారా కాలక్రమంలో అణు పదార్థం, దాని తరలింపులపై విశ్వసనీయ అవగాహనను కొనసాగించగల సామర్థ్యం.
- పదార్థ లెక్కల నిర్వహణ
- వివరణ అవసరమైన వ్యత్యాసాలను గుర్తించేందుకు అణు పదార్థ నిల్వలు, బదిలీలను నమోదు చేయడం, కొలవడం.
- ఆయుధీకరణ
- అణు విస్ఫోటక పరికరాన్ని అభివృద్ధి చేయడం; ఇది సుసంపన్న యురేనియాన్ని ఉత్పత్తి చేయడానికి భిన్నమైన ప్రక్రియ.
Link with static syllabus
Prelims practice MCQs
Q1. IAEA రక్షణ పర్యవేక్షణ చర్యలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అణు పదార్థాన్ని అణ్వాయుధాలకు లేదా ఇతర అణు విస్ఫోటక పరికరాలకు మళ్లించడం లేదని ధ్రువీకరించడం వాటి ప్రధాన ఉద్దేశాల్లో ఒకటి. 2. సమగ్ర రక్షణ పర్యవేక్షణ ఒప్పందం తనిఖీదారులకు దేశంలోని ప్రతి ప్రదేశంలోకి స్వయంచాలకంగా అపరిమిత ప్రవేశాన్ని కల్పిస్తుంది. 3. అదనపు ప్రోటోకాల్ సమగ్ర రక్షణ పర్యవేక్షణ ఒప్పందానికి మించి విస్తృత సమాచారం, ప్రవేశాధికారాన్ని కల్పిస్తుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
Q2. దెబ్బతిన్న అణు సదుపాయాల్లో పునర్నిర్మాణ కార్యకలాపాలేవీ గుర్తించలేదని IAEA నివేదించింది. అయితే సంబంధిత యురేనియం నిల్వ స్థితిని ధ్రువీకరించలేకపోతోంది. ఏ నిర్ధారణ అత్యంత సముచితమైనది?
Q3. కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. అణు సురక్షితత్వం — ప్రమాదాల నివారణ, వికిరణ హాని తగ్గింపు 2. అణు భద్రత — దొంగతనం, విధ్వంసం, ఇతర దురుద్దేశపూరిత చర్యల నుంచి రక్షణ 3. అణు రక్షణ పర్యవేక్షణ చర్యలు — అణు పదార్థ మళ్లింపు జరగడం లేదని ధ్రువీకరణ పైన ఇచ్చిన జతల్లో ఏవి సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
Q4. అణ్వస్త్ర వ్యాప్తి నిరోధక ఒప్పందం, అంతర్జాతీయ సంస్థలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇరాన్ అణ్వాయుధ రహిత దేశంగా NPTలో భాగస్వామి. 2. భారత్ NPTలో భాగస్వామి. 3. రక్షణ పర్యవేక్షణ నిబంధనల ఉల్లంఘన అంశాన్ని UN భద్రతా మండలికి నివేదించడం స్వయంచాలకంగా సైనిక బలప్రయోగానికి అనుమతి ఇస్తుంది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?
Mains practice questions
GS 2 · 15 marks · 250 words
“అణు మౌలిక సదుపాయాల విధ్వంసం అణు ధ్రువీకరణకు ప్రత్యామ్నాయం కాదు.” ఇరాన్‌లో దెబ్బతిన్న అణు సదుపాయాల్లోకి IAEA ప్రవేశం, పశ్చిమాసియా భద్రతపై దాని ప్రభావాల నేపథ్యంలో ఈ వ్యాఖ్యను పరిశీలించండి.
Frequently asked questions
పునర్నిర్మాణం లేకపోవడం ఇరాన్ అణు కార్యక్రమం ముగిసిందని నిరూపిస్తుందా?
లేదు. అది గుర్తించిన పునర్నిర్మాణ కార్యకలాపాలను వివరిస్తుంది తప్ప, నిల్వ చేసిన అణు పదార్థం, మిగిలిన పరికరాలు లేదా సాంకేతిక పరిజ్ఞానం యొక్క ధ్రువీకృత స్థితిని కాదు.
నివేదికలో పేర్కొన్న యురేనియం నిల్వ ప్రస్తుతం ధ్రువీకరించిన నిల్వ లెక్కేనా?
ప్రస్తుత స్థితి ధ్రువీకరించబడిందని నివేదిక నిర్ధారించలేదు. 60% వరకు సుసంపన్నం చేసిన 440.9 కిలోగ్రాముల యురేనియాన్ని అది ప్రస్తావించింది. అయితే జూన్ 2025 నుంచి నిల్వ స్థితిని IAEA ధ్రువీకరించలేకపోయిందని పేర్కొంది.
60% వరకు సుసంపన్నం చేసిన యురేనియం ఉందంటే ఇరాన్ వద్ద అణ్వాయుధం ఉందని అర్థమా?
లేదు. పేర్కొన్న ఆయుధ-శ్రేణి ప్రమాణమైన 90%కు అది దగ్గరగా ఉన్నందున తీవ్రమైన అణ్వస్త్ర వ్యాప్తి ఆందోళనలను కలిగిస్తుంది. అయితే సుసంపన్నత ఒక్కటే ఆయుధీకరణను లేదా ఆయుధం కలిగి ఉండటాన్ని నిర్ధారించదు.
దెబ్బతిన్న అణు స్థలాల్లో తనిఖీలు ఎందుకు అవసరం?
తనిఖీదారులు అణు పదార్థం లెక్కలను నిర్ధారించి, రికార్డులు వాస్తవ పరిస్థితులతో సరిపోతున్నాయో లేదో తేల్చాలి. పదార్థం అదే ప్రదేశంలో ఉందా, తరలించబడిందా లేదా మరింత దర్యాప్తు అవసరమా అనేది భౌతిక నష్టం ద్వారా తెలియదు.