జోజరి నది కాలుష్యం: రాజస్థాన్ నియంత్రణ వైఫల్యాన్ని ఎత్తిచూపిన సుప్రీంకోర్టు
అక్టోబర్ 26, 2026న జోజరి-లూని-బాండి నదీ వ్యవస్థలో కాలుష్యం, అక్రమ తవ్వకాల విషయంలో రాజస్థాన్ వ్యవహరిస్తున్న తీరును సుప్రీంకోర్టు ప్రశ్నించింది. దిద్దుబాటు చర్యలు తగినంతగా లేకపోతే CBI దర్యాప్తు చేపట్టవచ్చని హెచ్చరించింది. శుద్ధి, నీటి పునర్వినియోగ మౌలిక సదుపాయాలకు స్పష్టమైన నిధుల ప్రతిపాదనను కోరింది. నియంత్రణ వైఫల్యం కారణంగా పరిశ్రమలతోపాటు రాష్ట్రం కూడా పునరుద్ధరణ వ్యయాలను పంచుకోవాల్సి రావచ్చని సూచించింది.
Photo from the source report: Jojari River Pollution: Supreme Court Flags Rajasthan’s Regulatory Failure
Image: The Hindu
Why in news
కొనసాగుతున్న సుమోటో విచారణలో, ఉల్లంఘనలను గుర్తించిన తర్వాత మైనింగ్ లీజులను క్రమబద్ధీకరించడాన్ని సుప్రీంకోర్టు ప్రశ్నించింది. నవంబర్ 27లోగా ఆచరణసాధ్యమైన నదీ పునరుద్ధరణ ప్రతిపాదనను కోరింది. పరిశ్రమల నిబంధనల అనుసరణ, అధికారుల జవాబుదారీతనం, పర్యావరణ పునరుద్ధరణకు నిధుల సమీకరణను దాని వ్యాఖ్యలు అనుసంధానిస్తున్నాయి.
దాదాపు 20 లక్షలు
నివేదిక ప్రకారం జోజరిపై ఆధారపడిన ప్రజలు
100 మీటర్లు
నివేదికలో పేర్కొన్న నదీ తీరాల నుంచి నిర్మాణాల నిషేధ దూరం
500 మీటర్లు
నివేదికలో పేర్కొన్న వరద రేఖల నుంచి ప్రమాదకర కార్యకలాపాల నిషేధ దూరం
Background
జోజరి-లూని-బాండి నదీ వ్యవస్థ రాజస్థాన్‌లో ఉంది. అక్కడి నీటి కొరత కారణంగా నదీ ప్రవాహాలు, నీటి నాణ్యత పరిరక్షణకు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉంది. భారత జల కాలుష్య నియంత్రణ చట్రం ప్రధానంగా జల (కాలుష్య నివారణ మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1974పై ఆధారపడుతుంది; పర్యావరణ (పరిరక్షణ) చట్టం, 1986 దీనికి తోడ్పడుతుంది. సమ్మతి అనుమతుల నిర్వహణ, తనిఖీలు, అమలు సహా క్షేత్రస్థాయి నియంత్రణను రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండళ్లు చేపడతాయి. కేంద్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి జాతీయ సమన్వయ, సాంకేతిక, సలహా విధులను నిర్వహిస్తుంది. అధికరణం 21, అధికరణం 48A, అధికరణం 51A(g) నుంచి కూడా పర్యావరణ పరిరక్షణకు రాజ్యాంగ మద్దతు లభిస్తుంది.
సుప్రీంకోర్టు కోరిన అంశాలు
ఉల్లంఘనలను గుర్తించిన తర్వాత క్రమబద్ధీకరించినట్లు ఆరోపణలున్న మైనింగ్ లీజులపై రాజస్థాన్ అధికారులను ధర్మాసనం ప్రశ్నించింది. పక్కపక్కనే ఉన్న లీజులు నదీ ప్రవాహాన్ని ప్రభావితం చేయడంపైనా ఆందోళన వ్యక్తం చేసింది. కేసులు నమోదు చేశామని, పారిశ్రామిక వ్యర్థాలు నదీ వ్యవస్థలోకి ప్రవేశించకుండా చర్యలు తీసుకుంటున్నామని రాష్ట్రం కోర్టుకు తెలిపింది.
దారిమళ్లింపు ఏర్పాట్లు, మ్యాన్‌హోల్స్, చాంబర్లు, పైప్‌లైన్లు, వాహికలతో సహా అనధికార వ్యర్థాల విడుదల కేంద్రాలను మూసివేసి, తొలగించాలని గత ఆదేశాలు రాష్ట్రాన్ని నిర్దేశించాయి. బాధ్యులైన భూయజమానులు లేదా స్వాధీనదారులు, రాష్ట్ర అధికారులపై తగిన చర్యలు ప్రారంభించాలని కూడా అధికారులను ఆదేశించారు.
తాజా విచారణలో శూన్య ద్రవ వ్యర్థాల విడుదల సాంకేతికతతో కూడిన ఉమ్మడి వ్యర్థజల శుద్ధి కేంద్రాలు, శుద్ధి చేసిన నీటిని తిరిగి పరిశ్రమలకు పంపే పైప్‌లైన్ల కోసం స్పష్టమైన ఆర్థిక ప్రతిపాదనను కోర్టు కోరింది. CBI దర్యాప్తు అనేది షరతులతో కూడిన హెచ్చరిక మాత్రమే; ఇప్పటికే ఆదేశించిన దర్యాప్తు కాదు. అదేవిధంగా సూచించిన వ్యయ భాగస్వామ్య విధానాన్ని, పరిమాణాత్మకంగా నిర్ధారించిన తుది బాధ్యత నిర్ణయం నుంచి వేరుగా చూడాలి.
- తదుపరి విచారణ నవంబర్ 27గా పేర్కొన్నారు. అప్పటికి రాష్ట్రం తన ప్రతిపాదనను కోర్టు రికార్డులో సమర్పించాలి.
- నదీ తీరాల సమీపంలో నిర్మాణాలు, వరద రేఖల సమీపంలో ప్రమాదకర కార్యకలాపాలపై గతంలో విధించిన ఆంక్షలను మూల నివేదిక పేర్కొంది.
- వరద రేఖల నిర్ధారణ, ఆక్రమణల గుర్తింపు బాధ్యతలను కోర్టు ఏర్పాటు చేసిన సమన్వయ, పునరుద్ధరణ సంస్థలకు అప్పగించారు.
Infographic
అక్రమ విడుదలను ఆపాలి
దారిమళ్లింపు మార్గాలను మూసివేసి, పరిశ్రమల నిబంధనల అనుసరణను ధ్రువీకరించాలి.
శుద్ధిని సమర్థవంతం చేయాలి
CETP నిర్వహణ, నీటి పునర్వినియోగం, అవశేషాల నిర్వహణకు నిధులు సమకూర్చాలి.
వ్యయాలను న్యాయంగా కేటాయించాలి
కాలుష్యకర్తలను బాధ్యత నుంచి తప్పించకుండా అత్యవసర పునరుద్ధరణను సాధ్యం చేయాలి.
నదీ వ్యవస్థను పరిరక్షించాలి
తవ్వకాలు, ఆక్రమణలు, దెబ్బతిన్న ప్రవాహ సమస్యలను పరిష్కరించాలి.
పునరుద్ధరణను ధ్రువీకరించాలి
స్వతంత్ర పర్యవేక్షణ, ప్రజా జవాబుదారీతనాన్ని వినియోగించాలి.
AI-assisted infographic by Pragnya IAS Academy, based on the cited sources.
వ్యర్థజల ప్రమాణాలు: మౌలిక సదుపాయాలు అవసరం, చట్ట అమలే నిర్ణాయకం
పారిశ్రామిక ప్రక్రియల నుంచి విడుదలయ్యే వ్యర్థజలాల నాణ్యతను వ్యర్థజల ప్రమాణాలు నియంత్రిస్తాయి. శుద్ధి కేంద్రం ఉన్నంత మాత్రాన నిబంధనలు పాటిస్తున్నట్లు కాదు. వ్యర్థజలాలు నిజంగా దానిని చేరుతున్నాయా, అది సమర్థవంతంగా పనిచేస్తోందా, దాని నుంచి వెలువడే నీరు వర్తించే ప్రమాణాలకు అనుగుణంగా ఉందా అనే అంశాలను నియంత్రణ సంస్థలు ధ్రువీకరించాలి. అక్రమ దారిమళ్లింపు మార్గాలు శుద్ధిపై పెట్టిన భారీ పెట్టుబడులను కూడా నిర్వీర్యం చేయగలవు.
CETP ద్వారా పారిశ్రామిక యూనిట్లు శుద్ధి మౌలిక సదుపాయాలను పంచుకోవచ్చు. అయితే దాని పనితీరు అనుకూలమైన వ్యర్థజలాల ప్రవేశం, తగిన ముందస్తు శుద్ధి, సరిపడా సామర్థ్యం, నమ్మదగిన నిర్వహణపై ఆధారపడుతుంది. శుద్ధి, నీటి వెలికితీత, పునర్వినియోగం ద్వారా ద్రవ వ్యర్థాల విడుదలను పూర్తిగా నివారించడం ZLD లక్ష్యం; ఇది లవణాలు, బురద లేదా ఇతర అవశేష వ్యర్థాలను నిర్మూలించదు.
అందువల్ల ఆర్థిక ప్రతిపాదనపై కోర్టు దృష్టి పెట్టడం ముఖ్యమైనది. మూలధన వ్యయంతోపాటు నిర్వహణ నిధులు, ఇంధన సదుపాయం, సంరక్షణ, అవశేషాల నిర్వహణ, సభ్య పరిశ్రమలపై అమలు చేయగల బాధ్యతలు ఉండాలి.
- దారిమళ్లింపు మార్గాలను గుర్తించేందుకు పారిశ్రామిక విడుదల మార్గాలతోపాటు మొత్తం వ్యర్థజల రవాణా వ్యవస్థను తనిఖీ చేయాలి.
- వాస్తవ పనితీరును పరీక్షించేందుకు నీటి సమతుల్య తనిఖీలతోపాటు ప్రవేశ, నిష్క్రమణ స్థాయుల్లో నమూనాలను పరీక్షించాలి.
- ముందస్తు శుద్ధి, CETPలో వ్యర్థజలాల స్వీకరణ షరతుల అనుసరణకు ప్రతి యూనిట్‌ను బాధ్యురాలిగా చేయాలి.
- బురద, సాంద్రీకృత అవశేషాల సురక్షిత నిర్వహణను తర్వాత ఆలోచించే అంశంగా కాకుండా, నిబంధనల అనుసరణలో భాగంగా పరిగణించాలి.
కాలుష్య నియంత్రణ మండలి జవాబుదారీతనం, కాలుష్యకర్తే చెల్లించాలి అనే సూత్రం
పారిశ్రామిక వ్యర్థజలాల నియంత్రణలో రాజస్థాన్ రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి కీలకమైనది. అయితే నదీ పునరుద్ధరణకు గనుల శాఖ అధికారులు, పురపాలక సంస్థలు, జిల్లా యంత్రాంగాలు, రాష్ట్ర ప్రభుత్వం కూడా చర్యలు తీసుకోవాలి. నివేదికలోని వ్యాఖ్యలు విస్తృతంగా రాష్ట్ర అధికారులకు సంబంధించినవి; అందించిన వివరణ కాలుష్య నియంత్రణ మండలిలో వ్యక్తిగత దోష బాధ్యతను నిర్ధారించడం లేదు.
పర్యావరణ నష్టాన్ని నివారించడం, సరిదిద్దడం కోసం అయ్యే వ్యయాలను సమాజంపై మోపకుండా కాలుష్యకర్తలే భరించాలని కాలుష్యకర్తే చెల్లించాలి అనే సూత్రం నిర్దేశిస్తుంది. అవసరమైన సందర్భాల్లో పరిహారంతోపాటు దెబ్బతిన్న జీవావరణ పునరుద్ధరణను కూడా ఈ బాధ్యతలో భాగంగా భారత పర్యావరణ న్యాయశాస్త్రం గుర్తిస్తుంది.
నియంత్రణ బాధ్యతలను నిర్వర్తించడంలో రాష్ట్ర అధికారులు విఫలమైనట్లు కనిపిస్తున్నందున, పునరుద్ధరణ వ్యయాల్లో ప్రారంభ వాటాను రాష్ట్రం భరించాలని ధర్మాసనం సూచించింది. ఇది ముఖ్యమైనదే అయినప్పటికీ, ప్రతి నియంత్రణ లోపం స్వయంచాలకంగా రాష్ట్రంపై ఆర్థిక బాధ్యతను మోపుతుందనే సార్వత్రిక నియమంగా భావించరాదు. పారిశ్రామిక బాధ్యతను తొలగించకుండా లేదా బాధ్యుల నుంచి చట్టబద్ధ వసూళ్లను అడ్డుకోకుండా, ప్రజా నిధులు అత్యవసర పునరుద్ధరణకు తోడ్పడాలి.
- తనిఖీల నాణ్యత, అమలు చర్యల కొనసాగింపు, ధ్రువీకరించిన పర్యావరణ ఫలితాల ఆధారంగా నియంత్రణ పనితీరును అంచనా వేయాలి.
- కాలుష్యకర్తలు, మౌలిక సదుపాయాల నిర్వాహకులు, ప్రభుత్వ అధికారుల బాధ్యతలను వేరు చేయాలి.
- కారణసహిత అంచనా, ఆధారాలు, సముచిత న్యాయ ప్రక్రియ ద్వారా పరిహారం, వ్యయ వసూళ్లను నిర్ణయించాలి.
- మౌఖిక వ్యాఖ్యలను దోష నిర్ధారణకు సంబంధించిన తుది నిర్ణయాలుగా పరిగణించకుండా, అధికారుల దుష్ప్రవర్తనపై దర్యాప్తు చేయాలి.
న్యాయ పర్యవేక్షణ సుస్థిర పరీవాహక ప్రాంత పాలనకు దారితీయాలి
పర్యావరణ హక్కులను ప్రభావితం చేసే దీర్ఘకాలిక పరిపాలనా నిష్క్రియను పరిష్కరించడంలో న్యాయవ్యవస్థ పాత్రను ఈ విచారణ తెలియజేస్తుంది. అధికరణం 21 జీవితం, ఆరోగ్య పరిరక్షణకు మద్దతునిస్తుంది. అధికరణం 48A పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించి, మెరుగుపరచాలని రాష్ట్రాన్ని నిర్దేశిస్తుంది. న్యాయ పర్యవేక్షణ సమాచార వెల్లడిని నిర్బంధించగలదు, సంస్థలను సమన్వయం చేయగలదు, పునరుద్ధరణ మైలురాళ్లను నిర్దేశించగలదు.
అయితే తవ్వకాలు, ఆక్రమణలు, దెబ్బతిన్న ప్రవాహంతో ప్రభావితమైన నదీ వ్యవస్థను వ్యర్థజల శుద్ధి మాత్రమే పునరుద్ధరించలేదు. వరద రేఖల నిర్ధారణ, నదీ ప్రదేశ పరిరక్షణ, మైనింగ్ అనుమతుల పరిశీలన, పరిశ్రమల నిబంధనల అనుసరణ ఒకే పరీవాహక ప్రాంతస్థాయి కార్యక్రమంలో భాగం కావాలి.
జస్టిస్ ఆర్.ఎం. లోధా నేతృత్వంలోని పునరుద్ధరణ కమిటీ, ప్రధాన కార్యదర్శి నేతృత్వంలోని సమన్వయ ఏర్పాట్లను మూల నివేదిక పేర్కొంది. సంస్థల సంఖ్య పెరుగుదలతో కాకుండా, స్పష్టంగా కేటాయించిన బాధ్యతలు, కొలవగల మెరుగుదలల ఆధారంగా వాటి ప్రభావశీలతను అంచనా వేయాలి. న్యాయ పర్యవేక్షణ అంతిమంగా సాధారణ కార్యనిర్వాహక నియంత్రణను బలోపేతం చేయాలి తప్ప, దానికి శాశ్వత ప్రత్యామ్నాయం కాకూడదు.
- కోర్టు ఆదేశాల అనుసరణను నీటి నాణ్యత, పనిచేస్తున్న శుద్ధి సదుపాయాలు, అక్రమ విడుదలల తొలగింపుతో అనుసంధానించాలి.
- నదీ మార్గ నిరంతరత్వం, నదీ ప్రవాహంపై మైనింగ్ అనుమతుల సంచిత ప్రభావాలను అంచనా వేయాలి.
- బాధిత నివాసితులకు సమాచార ప్రాప్తి, ఫిర్యాదుల పరిష్కార అవకాశాలను పరిరక్షించాలి.
- పారిశ్రామిక పరివర్తన అవసరాలను, రాజీపడలేని పర్యావరణ నిబంధనల అనుసరణతో సమతుల్యం చేయాలి.
| భాగస్వామి | ప్రధాన బాధ్యత | జవాబుదారీతనాన్ని పరీక్షించే ప్రమాణం |
|---|---|---|
| పారిశ్రామిక యూనిట్లు | వ్యర్థజలాలను నియంత్రించడం, వర్తించే ప్రమాణాలను పాటించడం, శుద్ధి, పునరుద్ధరణకు సహకరించడం. | వ్యర్థాల విడుదల ధ్రువీకరణ, సమర్థవంతమైన ముందస్తు శుద్ధి, దారిమళ్లింపు మార్గాలు లేకపోవడం. |
| CETP నిర్వాహకుడు | ఉమ్మడి శుద్ధి వ్యవస్థను నిర్వహించడం, వెలికితీసిన నీరు, అవశేష వ్యర్థాలను నిర్వహించడం. | నిర్వహణ రికార్డులు, ప్రవేశ-నిష్క్రమణ స్థాయుల్లో పనితీరు, అవశేషాల సురక్షిత పారవేత. |
| రాష్ట్ర కాలుష్య నియంత్రణ మండలి | వర్తించే సమ్మతి అనుమతులను నిర్వహించడం, సదుపాయాలను తనిఖీ చేయడం, కాలుష్య నియంత్రణ నిబంధనలను అమలు చేయడం. | సకాలంలో గుర్తింపు, కారణసహిత అమలు చర్యలు, తదుపరి ధ్రువీకరణ. |
| రాష్ట్ర ప్రభుత్వం, స్థానిక సంస్థలు | పునరుద్ధరణను సమన్వయం చేయడం, ఆక్రమణలు, తవ్వకాల ఉల్లంఘనలను పరిష్కరించడం, మౌలిక సదుపాయాల కల్పనను సాధ్యం చేయడం. | నిధులు సమకూరిన ప్రణాళికలు, కేటాయించిన బాధ్యతలు, కొలవగల నదీ పునరుద్ధరణ. |
| సుప్రీంకోర్టు | కొనసాగుతున్న విచారణలో నిబంధనల అనుసరణను సమీక్షించి, తగిన ఆదేశాలు జారీ చేయడం. | పరిపాలనాపరమైన ఆదేశాల అనుసరణ పర్యావరణ మెరుగుదలకు దారితీయడం. |
- 1. నదీ వ్యవస్థ అంతటా పారిశ్రామిక వ్యర్థాల విడుదల మార్గాలు, దారిమళ్లింపు మార్గాలు, తవ్వకాల ప్రదేశాలు, ఆక్రమణలను పటంలో గుర్తించాలి.
- 2. అనధికార వ్యర్థాల విడుదలను నిలిపివేసి, చట్ట అమలు చర్యల కోసం ఆధారాలను భద్రపరచాలి.
- 3. తగిన వ్యర్థజలాలను ముందస్తు శుద్ధి, ఉమ్మడి శుద్ధి, ప్రతిపాదిత నీటి వెలికితీత వ్యవస్థల ద్వారా మళ్లించాలి.
- 4. నమ్మదగిన నిర్వహణ, పునర్వినియోగ పైప్‌లైన్లు, అవశేష వ్యర్థాల సురక్షిత పారవేతకు నిధులు సమకూర్చాలి.
- 5. పునరుద్ధరణ బాధ్యతను అంచనా వేసి, చట్టబద్ధ విధానాల ద్వారా బాధ్యుల నుంచి వ్యయాలను వసూలు చేయాలి.
- 6. నీటి నాణ్యత, నది స్థితిగతులు, నిరంతర నిబంధనల అనుసరణను స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించాలి.
తాజా విచారణకు ముందు
అనధికార వ్యర్థాల విడుదల కేంద్రాలను మూసివేసి, తొలగించాలని, లోపాలకు బాధ్యులైనవారిపై చర్యలు ప్రారంభించాలని రాజస్థాన్‌ను సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించింది.
అక్టోబర్ 26, 2026
మైనింగ్ లీజుల క్రమబద్ధీకరణను కోర్టు ప్రశ్నించింది, CBI దర్యాప్తు చేపట్టవచ్చని హెచ్చరించింది, శుద్ధి మౌలిక సదుపాయాలకు స్పష్టమైన నిధుల ప్రతిపాదనను కోరింది.
నవంబర్ 27, 2026 — నిర్దేశిత తేదీ
తదుపరి విచారణలో రాష్ట్రం తన పునరుద్ధరణ, నిధుల ప్రతిపాదనను కోర్టు రికార్డులో సమర్పించాలి.
Significance, challenges & way forward
Significance
- కేవలం పారిశ్రామిక మనుగడ ఆధారంగా నిబంధనల ఉల్లంఘనను కొనసాగించాలనే వాదనల కంటే నివాసితుల ఆరోగ్యం, పర్యావరణ ప్రయోజనాలకు ఈ విచారణ ప్రాధాన్యం ఇస్తోంది.
- పర్యావరణ నష్టాన్ని అనుమతించే లేదా నివారించడంలో విఫలమయ్యే ప్రభుత్వ అధికారుల జవాబుదారీతనంతో కాలుష్య నియంత్రణను అనుసంధానిస్తోంది.
- సాంకేతికంగా సముచితంగా ఉండి, నమ్మదగిన రీతిలో నిర్వహిస్తే ఉమ్మడి శుద్ధి, పారిశ్రామిక నీటి పునర్వినియోగం ప్రత్యక్ష విడుదలలు, మంచినీటి డిమాండ్‌ను తగ్గించగలవు.
- తవ్వకాలు, ఆక్రమణలు, వ్యర్థజల కాలుష్యం పరస్పరం ప్రభావం చూపి పునరుద్ధరణను దెబ్బతీయగలవని నదీ వ్యవస్థ ఆధారిత విధానం గుర్తిస్తుంది.
Challenges
- కనిపించే శుద్ధి సదుపాయాలపై మాత్రమే దృష్టిపెట్టే తనిఖీలను రహస్య దారిమళ్లింపు మార్గాలు, క్రమరహిత విడుదలలు నిర్వీర్యం చేయగలవు.
- ZLD వ్యవస్థలు అధిక ఇంధన, నిర్వహణ, అవశేషాల నిర్వహణ భారాలను కలిగించవచ్చు.
- కాలుష్య నియంత్రణ, మైనింగ్, పట్టణ పరిపాలన, జల నిర్వహణ మధ్య విభజిత అధికారాలు బాధ్యతను అస్పష్టం చేయవచ్చు.
- విశ్వసనీయ వసూలు యంత్రాంగం లేని ప్రజా నిధుల వినియోగం పారిశ్రామిక కాలుష్య వ్యయాలను పన్ను చెల్లింపుదారులపై మోపవచ్చు.
- అస్పష్టమైన వరద రేఖల నిర్ధారణ, బలహీనమైన సంచిత ప్రభావ అంచనా నదీ ప్రదేశ పరిరక్షణను దెబ్బతీయవచ్చు.
- సాధారణ నియంత్రణ సామర్థ్యం, జవాబుదారీతనం మెరుగుపడకపోతే కోర్టు ప్రేరేపిత నిబంధనల అనుసరణ తాత్కాలికంగానే మిగిలిపోవచ్చు.
Way forward
- బాధ్యత వహించే సంస్థలు, నిధుల వనరులు, అమలు మైలురాళ్లు, ఫలితాల సూచికలను నిర్దేశించే పరీవాహక ప్రాంత పునరుద్ధరణ ప్రణాళికను ప్రచురించాలి.
- ముప్పు ఆధారిత తనిఖీలు, స్వతంత్రంగా ధ్రువీకరించిన నమూనా పరీక్షలతో పారిశ్రామిక నీటి సమతుల్యాలు, వ్యర్థాల విడుదల వ్యవస్థలను ఆడిట్ చేయాలి.
- స్థానిక వ్యర్థజలాలకు అనుకూలత, జీవితచక్ర వ్యయాలను భరించే సామర్థ్యం, అవశేష వ్యర్థాల సురక్షిత నిర్వహణను శుద్ధి ప్రతిపాదనలు నిరూపించేలా చూడాలి.
- కాలుష్యకర్త బాధ్యత, చట్టబద్ధ వ్యయ వసూళ్లను కొనసాగిస్తూనే అత్యవసర రాష్ట్ర చర్యను సాధ్యం చేసే పారదర్శక వ్యయ భాగస్వామ్య ఏర్పాట్లను రూపొందించాలి.
- నదీ ప్రవాహ పరిరక్షణ, సంచిత ప్రభావాలు, వర్తించే పర్యావరణ నిబంధనల ఆధారంగా మైనింగ్ అనుమతులను సమీక్షించాలి.
- కాలుష్య నియంత్రణ మండలి సాంకేతిక సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేసి, నిబంధనల అనుసరణ స్థితి, అమలు ఫలితాలను ప్రచురించాలి.
- నదీ వ్యవస్థపై ఆధారపడిన సముదాయాలకు సులభంగా అందుబాటులో ఉండే ఫిర్యాదు మార్గాలు, ప్రజా సమాచారాన్ని అందించాలి.
Key terms
- కాలుష్యకర్తే చెల్లించాలి అనే సూత్రం
- కాలుష్య నివారణ, దిద్దుబాటు, సంబంధిత బాధ్యతల వ్యయాలను సమాజంపై మోపకుండా, కాలుష్యానికి కారణమైనవారే భరించాలనే సూత్రం.
- ఉమ్మడి పారిశ్రామిక వ్యర్థజల శుద్ధి కేంద్రం
- అనేక పారిశ్రామిక యూనిట్ల నుంచి వచ్చే వ్యర్థజలాలను శుద్ధి చేసే ఉమ్మడి సదుపాయం.
- శూన్య ద్రవ వ్యర్థాల విడుదల
- ద్రవ వ్యర్థాల విడుదలను పూర్తిగా నివారించడానికి ఉద్దేశించిన శుద్ధి, నీటి వెలికితీత విధానం. ఇందులో మిగిలే అవశేష వ్యర్థాలకు సురక్షిత నిర్వహణ అవసరం.
- వ్యర్థజల ప్రమాణం
- విడుదలయ్యే వ్యర్థజలాల్లోని కాలుష్య కారకాలు, ఇతర లక్షణాలను నియంత్రించే వర్తించే పరిమితి లేదా నిబంధన.
- సుమోటో విచారణ
- బాధిత పక్షం దాఖలు చేసిన పిటిషన్ ఆధారంగా మాత్రమే కాకుండా, న్యాయస్థానం స్వయంగా ప్రారంభించే విచారణ.
- గరిష్ఠ వరద రేఖ
- అధిక వరద స్థాయులకు సంబంధించి నిర్ధారించిన సరిహద్దు. వరద ముప్పు అంచనా, నదికి సమీపంలోని కార్యకలాపాల నియంత్రణకు దీనిని ఉపయోగిస్తారు.
- పర్యావరణ పరిహారం
- కేవలం సాధారణ శుద్ధి ఖర్చులు చెల్లించడానికి భిన్నంగా, పర్యావరణ నష్టాన్ని, దాని నివారణను పరిష్కరించేందుకు నిర్ధారించే ద్రవ్య మొత్తం.
Link with static syllabus
Prelims practice MCQs
Q1. వ్యర్థజల శుద్ధికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఉమ్మడి పారిశ్రామిక వ్యర్థజల శుద్ధి కేంద్రం అనేక పారిశ్రామిక యూనిట్లకు సేవలందించగలదు. 2. శూన్య ద్రవ వ్యర్థాల విడుదల విధానం ఘన అవశేషాలను నిర్వహించాల్సిన అవసరాన్ని తొలగిస్తుంది. 3. శుద్ధి కేంద్రం ఉన్నప్పటికీ అనధికార దారిమళ్లింపు మార్గం నిబంధనల అనుసరణను దెబ్బతీయగలదు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
Q2. కింది రాజ్యాంగ నిబంధనలను పరిశీలించండి: 1. అధికరణం 21: జీవితం, వ్యక్తిగత స్వేచ్ఛ పరిరక్షణ. 2. అధికరణం 48A: పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించి, మెరుగుపరచాల్సిన రాష్ట్ర బాధ్యత. 3. అధికరణం 51A(g): సహజ పర్యావరణాన్ని పరిరక్షించి, మెరుగుపరచాల్సిన పౌరుని విధి. పైన ఇచ్చిన జతల్లో ఏవి సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
Q3. కింది వాటిలో కాలుష్యకర్తే చెల్లించాలి అనే సూత్రాన్ని అత్యంత సముచితంగా వివరించేది ఏది?
Q4. అక్టోబర్ 26, 2026న జోజరి-లూని-బాండి నదీ వ్యవస్థపై జరిగినట్లు నివేదించిన సుప్రీంకోర్టు విచారణకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఆ విచారణలో కోర్టు ఇప్పటికే CBI దర్యాప్తునకు ఆదేశించింది. 2. ZLD సాంకేతికతతో కూడిన CETPల కోసం కోర్టు స్పష్టమైన ఆర్థిక ప్రతిపాదనను కోరింది. 3. దిద్దుబాటు చర్యల కోసం రాష్ట్రం, పరిశ్రమలు రెండూ నిధులు సమకూర్చాలని కోర్టు సూచించింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
Mains practice questions
GS 3 · 15 marks · 250 words
నిరంతర నదీ కాలుష్యం పరిశ్రమల నిబంధనల అనుసరణ, పర్యావరణ పాలన రెండింటిలోని వైఫల్యాలను ప్రతిబింబిస్తుంది. కాలుష్యకర్తే చెల్లించాలి అనే సూత్రం, న్యాయ పర్యవేక్షణ పరిమితులను ప్రస్తావిస్తూ జోజరి-లూని-బాండి నదీ వ్యవస్థకు సంబంధించి చర్చించండి.
Frequently asked questions
జోజరి వ్యవహారంపై CBI దర్యాప్తునకు సుప్రీంకోర్టు ఆదేశించిందా?
రాజస్థాన్ దిద్దుబాటు చర్యలు తీసుకోకపోతే CBI దర్యాప్తు చేపట్టవచ్చనే షరతులతో కూడిన హెచ్చరికను అందించిన నివేదిక వివరిస్తోంది. అక్టోబర్ 26 విచారణలో అటువంటి దర్యాప్తునకు ఆదేశించినట్లు అది పేర్కొనలేదు.
పునరుద్ధరణ వ్యయాలను రాజస్థాన్ పంచుకోవాలని కోర్టు ఎందుకు సూచించింది?
నియంత్రణ బాధ్యతలను నిర్వర్తించడంలో రాష్ట్ర అధికారుల స్పష్టంగా కనిపిస్తున్న వైఫల్యంతో రాష్ట్ర భాగస్వామ్యాన్ని ధర్మాసనం ముడిపెట్టింది. పరిశ్రమలు కూడా నిధులు సమకూర్చాలని సూచించింది; వ్యయాల తుది కేటాయింపు గురించి నివేదికలో పేర్కొనలేదు.
శూన్య ద్రవ వ్యర్థాల విడుదల సాంకేతికత అన్ని రకాల కాలుష్యాన్ని నిర్మూలిస్తుందా?
లేదు. వెలికితీత, పునర్వినియోగం ద్వారా ద్రవ వ్యర్థాల విడుదలను పూర్తిగా నివారించడం ZLD లక్ష్యం. అయితే, సాంద్రీకృత లవణాలు, బురద, ఇతర అవశేషాలను సురక్షితంగా నిర్వహించాల్సి ఉంటుంది.
నదీ కాలుష్య కేసులో అక్రమ తవ్వకాలకు ఎందుకు ప్రాధాన్యం ఉంది?
తవ్వకాలు నదీ మార్గాలను మార్చి, ప్రవాహాన్ని ప్రభావితం చేయవచ్చు. దీంతో పర్యావరణ పునరుద్ధరణ సంక్లిష్టమవుతుంది. ఈ విచారణలో ఉల్లంఘనల అనంతరం లీజులను క్రమబద్ధీకరించడం, పక్కపక్కనే ఉన్న లీజులు నదీ ప్రవాహంపై చూపే ప్రభావాన్ని కోర్టు ప్రత్యేకంగా ప్రశ్నించింది.