అజంతా చిత్రకళ

1. భౌగోళిక నేపథ్యం, కాలక్రమం మరియు పోషణ

వాఘోరా నదికి ఎగువన గుర్రపు నాడా ఆకారంలో ఉన్న నిటారైన కొండ అంచులో తొలిచిన బౌద్ధ కట్టడాల సమూహమే అజంతా. ఈ బసాల్ట్ శిలా భూభాగం దక్కన్ అగ్నిపర్వత ప్రాంతానికి చెందుతుంది. ఈ సముదాయంలో సంప్రదాయిక లెక్కింపు ప్రకారం 29 గుహలు ఉన్నాయి. వీటిలో చైత్యగృహాలు లేదా ప్రార్థనా మందిరాలు, విహారాలు లేదా భిక్షువుల నివాసాలు ఉన్నాయి. చిత్రకళ ఒక సమగ్ర కళాత్మక పరిసరంలో భాగంగా ఉండేది: వాస్తుశిల్పం, శిల్పకళ, వర్ణాలు కలిసి తొలిచిన అంతర్భాగాలను ఆరాధన, బోధన, భిక్షువుల జీవనానికి అనువైన ప్రదేశాలుగా మలిచాయి.

నిర్మాణ, కళా కార్యకలాపాలు నిరంతరంగా కాకుండా రెండు విస్తృత దశలలో జరిగాయి. సుమారు క్రీ.పూ. రెండవ–మొదటి శతాబ్దాలకు చెందిన తొలి దశలో చైత్య మందిరాలుగా గుహలు 9, 10తో పాటు అనేక నివాస గుహలను తొలిచారు. తొలి చిత్రాలు ముఖ్యంగా గుహలు 9, 10లో మిగిలి ఉన్నాయి; అయితే తరువాతి కాలపు మార్పులు వాటి దృశ్య ఆధారాల విశ్లేషణను సంక్లిష్టం చేస్తాయి. రెండవ ప్రధాన దశ ప్రధానంగా క్రీ.శ. ఐదవ శతాబ్దానికి చెందుతుంది; పాఠ్యపుస్తకాలలోని విస్తృత కాలక్రమాలు దీనిని ఆరవ శతాబ్దం వరకు విస్తరిస్తాయి. ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న అత్యంత ప్రసిద్ధ కుడ్యచిత్రాలలో అధిక భాగం ఈ తరువాతి దశకు చెందినవే.

తరువాతి వికాసం ముఖ్యంగా ఐదవ శతాబ్దపు మూడవ పాదంలో పాలించిన వాకాటక రాజు హరిషేణుడితో ముడిపడి ఉంది. పోషణ కేవలం రాజులకే పరిమితం కాలేదు: మంత్రులు, సామంతులు, భిక్షువులు, ఇతర దాతలు వేర్వేరు గుహల నిర్మాణానికి సహకరించారు. హరిషేణుడి మంత్రి వరాహదేవుడికి గుహ 16తో సంబంధం ఉంది; ఉపేంద్రగుప్తుడు అనే పాలకుడికి అనేక దానాలతో సంబంధం ఉంది. అందువల్ల అజంతా విస్తృత గుప్తయుగానికి సమకాలీనమైనప్పటికీ, దానిని గుప్తవంశం నిర్మింపజేసిన కట్టడంగా మాత్రమే పేర్కొనకూడదు.

• గుహల సంఖ్యలు వాటి స్థానాన్ని అనుసరిస్తాయి; అవి సరళమైన కాలక్రమాన్ని సూచించవు.
• తొలి దశను సాధారణంగా శాతవాహనుల కాలపు దక్కన్‌తో అనుసంధానిస్తారు; అయితే, ప్రతి గుహకు శాతవాహన రాజుల ప్రత్యక్ష పోషణ ఉందని ఇది నిర్ధారించదు.
• వలసపాలనా కాలంలో బ్రిటిష్ అధికారి జాన్ స్మిత్ 1819లో ఈ గుహలను సందర్శించడం వల్ల ఆధునిక కాలంలో వాటికి విస్తృత గుర్తింపు లభించింది; అది వాటి తొలి ఆవిష్కరణ కాదు.

2. బౌద్ధ ఇతివృత్తాలు మరియు కథన వ్యవస్థీకరణ

ప్రధాన ఇతివృత్తాలు బౌద్ధమతానికి చెందినవి: బుద్ధుడి జీవిత ఘట్టాలు, ఆయన పూర్వజన్మలను వివరించే జాతక కథలు, బోధిసత్వుల చిత్రాలు. మానవ, జంతు ప్రపంచాల నేపథ్యంలో సాగే కథల ద్వారా జాతకాలు దానగుణం, కరుణ, ఆత్మనిగ్రహం, త్యాగం వంటి సద్గుణాలను తెలియజేశాయి. అందువల్ల అజంతా మతపరమైన లక్ష్యం అసాధారణమైన విస్తృత సామాజిక పరిశీలనకు చోటు కల్పించింది. నైతిక, ఆధ్యాత్మిక బోధనను లక్ష్యంగా చేసుకున్న కథనాలలో రాజభవనాలు, అడవులు, ఊరేగింపులు, వ్యాపారులు, పరిచారకులు, సంగీతకారులు, జంతువులు, విలాసవంతమైన దుస్తులు ధరించిన వ్యక్తులు కనిపిస్తారు.

తరువాతి గుహలు స్థూలంగా మహాయాన భక్తి వాతావరణానికి చెందుతాయి; వీటిలో బుద్ధుడు, బోధిసత్వుల చిత్రాలకు ప్రాధాన్యం ఉంది. గుహ 1లోని ప్రసిద్ధ పద్మపాణి తామర పుష్పాన్ని ధరించి, అలంకారభరితమైన కిరీటం, ఆభరణాలతో కనిపిస్తాడు. స్వల్పంగా వంచిన తల, కిందికి వాలిన చూపులు, ప్రశాంతమైన ముఖభావం కరుణతో కూడిన అంతర్ముఖతను వ్యక్తం చేస్తాయి. వజ్రాయుధంతో సంబంధం గల వజ్రపాణి అదే గుహలో మరో ప్రధాన బోధిసత్వ చిత్రంగా కనిపిస్తాడు. ఆధ్యాత్మిక భావవ్యక్తీకరణను, ఆదర్శీకరించిన అలంకారభరిత మానవ రూపంతో మేళవించడానికి ఈ రూపాలు ఉదాహరణలు.

అజంతా కథనాలలో తరచుగా నిరంతర కథన పద్ధతిని ఉపయోగించారు: కథలో వరుసగా జరిగే ఘట్టాలు ఒకే చిత్ర ప్రదేశంలో ఉంటాయి; ప్రధాన పాత్ర ఒకటి కంటే ఎక్కువసార్లు కనిపించవచ్చు. ఆధునిక చిత్రకథలలోని విభాగ చట్రాలు లేకుండానే వాస్తు అంశాలు, చెట్లు, హావభావాలు, ప్రేక్షకుల సమూహాలు ఘట్టాలను వేరుచేయడానికి లేదా అనుసంధానించడానికి సహాయపడతాయి. అందువల్ల కుడ్యచిత్రాన్ని ఎల్లప్పుడూ ఒకే క్షణంలో కనిపించే ఒక సంఘటనగా చదవకూడదు. దాని కూర్పు కథలోని సంబంధాలు, భావోద్వేగాలు, నైతిక అర్థం గుండా వీక్షకులను నడిపిస్తుంది.

• గుహ 1లో మహాజనక జాతకంలోని ఘట్టాలు ఉన్నాయి.
• గుహ 17లో వెస్సంతర, షడ్దంత జాతకాలతో సహా ప్రసిద్ధ కథన చిత్రాలు భద్రంగా మిగిలి ఉన్నాయి.
• మతపరమైన ఇతివృత్తాలు, లౌకికమైనవిగా కనిపించే వివరాలు పరస్పర పూరకాలు; ఒకదానిని మరొకటి మినహాయించే వర్గాలు కావు.

3. పదార్థాలు, సాంకేతికత మరియు దృశ్య భాష

చిత్రణకు ముందు శిలా ఉపరితలాన్ని సిద్ధం చేసేవారు. బంకమట్టి, ఇసుక, సేంద్రియ పీచులు వంటి పదార్థాలతో కూడిన మట్టి గార పొరలు చిత్రణకు అనువైన ఆధారాన్ని ఏర్పరచేవి; మరింత సున్నితమైన తుది పొర చిత్రణ ఉపరితలాన్ని అందించేది. చిత్ర కూర్పులకు రేఖాచిత్రాలు గీసి, రంగులు, ఛాయలు, తుది రేఖల ద్వారా వాటిని అభివృద్ధి చేసేవారు. మిగిలి ఉన్న ఆధారాలు గణనీయమైన సాంకేతిక నైపుణ్యాన్ని సూచిస్తున్నప్పటికీ, ప్రతి గుహలో లేదా ప్రతి దశలో పదార్థాల మిశ్రమాలు, పని విధానాలు ఒకేలా ఉండేవని భావించకూడదు.

అజంతా చిత్రకళను తరచుగా సడలించిన అర్థంలో ఫ్రెస్కో చిత్రకళగా పేర్కొంటారు. అయితే సాంకేతికంగా ఇది బుయోన్ ఫ్రెస్కో కాదు. బుయోన్ ఫ్రెస్కోలో తాజాగా పూసిన సున్నపు గారపై వర్ణద్రవ్యాలను పూస్తారు; గార గట్టిపడే సమయంలో అవి దానిలో కలిసిపోతాయి. అజంతా చిత్రాలను ప్రధానంగా సిద్ధం చేసిన పొడి గారపై బంధక పదార్థాలతో చిత్రించారు; వీటిని సాధారణంగా టెంపెరా లేదా ఫ్రెస్కో-సెక్కోగా వర్గీకరిస్తారు. పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైనది పొడి ఉపరితల చిత్రణకు, నిజమైన తడి గార ఫ్రెస్కోకు మధ్య తేడా; అన్నిచోట్లా ఒకే బంధక పదార్థాన్ని వాడారనే ఆధారరహిత వాదన కాదు.

కళాకారులు ఎరుపు, పసుపు జేగురు వర్ణద్రవ్యాలు, తెలుపు, నలుపు, ఆకుపచ్చ రంగులను ఉపయోగించారు; నీలం కూడా వారి వర్ణ సముదాయంలో ఉంది. లయబద్ధమైన బాహ్య రేఖలు, నియంత్రిత వర్ణతీవ్రత క్రమమార్పులు, సూక్ష్మమైన ఘనరూప చిత్రణ ముఖాలకు, శరీరాలకు గుండ్రటి రూపాన్ని ఇస్తాయి. హావభావాలు, చూపు దిశ సంబంధాలను, మానసిక స్థితులను తెలియజేస్తాయి. స్థిరంగా అనుసరించిన రేఖీయ దృక్కోణ వ్యవస్థకు బదులుగా, ఒక రూపం మరొకదానిని పాక్షికంగా కప్పివేయడం, స్థానాల అమరిక, వాస్తు నేపథ్యాల ద్వారా స్థల లోతును సూచించారు. అలంకార పైకప్పులలో జ్యామితీయ అమరికలు, పుష్పాకృతులు, జంతు అలంకార నమూనాలు ఉన్నాయి; ఇవి దృశ్య కళా ప్రణాళికను కథన గోడ ఉపరితలాలకు మించి విస్తరించాయి.

• గుర్తింపునకు తోడ్పడే లక్షణాలు: భావవ్యక్తీకరణ గల కళ్ళు, లయబద్ధమైన ఆకృతి రేఖలు, సొగసైన భంగిమ, అలంకారభరిత ఆభరణాలు, సాంద్రంగా అమర్చిన చిత్ర కూర్పులు.
• చిత్రకళ, శిల్పకళ, వాస్తుశిల్పాలను కలిపి అధ్యయనం చేయాలి; ప్రస్తుతం కనిపించే పూతలేని రాయి తప్పనిసరిగా అసలు రూపాన్ని సూచించదు.
• ఒక చిత్రం గోడపై ఉందనే విషయాన్ని, దానిని నిజమైన ఫ్రెస్కో పద్ధతిలో చిత్రించారనడానికి ఆధారంగా భావించవద్దు.

4. చారిత్రక ఆధారాలు మరియు కళాత్మక ప్రాధాన్యం

ప్రాచీన కళాకారులు ఊహించిన భౌతిక, సామాజిక ప్రపంచాలను తెలుసుకోవడానికి అజంతా ఒక ముఖ్యమైన ఆధారం. చిత్రాలలో వస్త్రాలు, నమూనాలతో కూడిన దుస్తులు, శిరోభూషణాలు, ఆభరణాలు, గృహోపకరణాలు, సంగీత వాద్యాలు, వాస్తు నేపథ్యాలు కనిపిస్తాయి. వివిధ పాత్రలలో మహిళలు, రాజాస్థాన కుటుంబాలు, తాపసులు, సేవకులు, భిన్న రూపలక్షణాలు గల వ్యక్తుల మధ్య పరస్పర కలయికలను కూడా చిత్రించారు. ముఖ్యంగా వాటితో పోల్చదగిన నశ్వర వస్తువులు మిగిలి లేని సందర్భాలలో, ఈ వివరాలు ప్రాచీన భారతీయ వస్త్రధారణ, ప్రదర్శన కళల సంప్రదాయాలు, సామాజిక సంబంధాల అధ్యయనాన్ని సుసంపన్నం చేస్తాయి.

అయినప్పటికీ దృశ్య ఆధారాలను ఉపయోగించేటప్పుడు జాగ్రత్త అవసరం. ఇవి సాహిత్య కథనాలు, కళా సంప్రదాయాలు, దాతల ఆకాంక్షల ప్రభావంతో రూపొందిన మతపరమైన చిత్ర కూర్పులు; ఛాయాచిత్ర రికార్డులు లేదా సామాజిక సర్వేలు కావు. రాజభవన దృశ్యం ఉన్నతవర్గాల సంపదను ఆదర్శీకరించవచ్చు; అసాధారణమైన వస్త్రధారణ ఒక్కటే ఒక చారిత్రక రాయబార బృందాన్ని లేదా జాతి సముదాయాన్ని నిశ్చయంగా గుర్తించదు. వ్యాఖ్యానాలను శాసనాలు, పురావస్తు ఆధారాలు, గ్రంథాలతో సరిపోల్చి పరిశీలించాలి. చారిత్రక ఆధారంగా కళ విలువను, చిత్రించిన ప్రతి వివరాన్ని యథాతథ వాస్తవంగా అర్థం చేసుకోవడంలోని పరిమితులను అజంతా వివరిస్తుంది.

అజంతా ఒక ఒంటరి కళా విజయంగా కాకుండా విస్తృత భారతీయ కుడ్యచిత్ర సంప్రదాయంలో భాగంగా ఉంది. మధ్యప్రదేశ్‌లోని బాఘ్ గుహలు వాటి బౌద్ధ నేపథ్యం, మానవ రూప చిత్రణలోని సారూప్యతల ద్వారా ముఖ్యమైన పోలికను అందిస్తాయి. బాదామి, సిత్తన్నవాసల్, ఎల్లోరా వంటి ప్రదేశాలలో మిగిలి ఉన్న తరువాతి కుడ్యచిత్రాలు భిన్న ప్రాంతీయ, మతపరమైన పరిణామాలను చూపుతాయి. ప్రత్యక్ష ప్రభావం ఉందనే వాదనలను విస్తృత శైలీ సారూప్యతల నుంచి వేరుచేయాలి. అజంతా అసాధారణ ప్రాధాన్యానికి, అక్కడ మిగిలి ఉన్న ప్రాచీన చిత్రాల అరుదైన స్వభావం, విస్తృతి, భావవ్యక్తీకరణ నాణ్యత కొంతవరకు కారణాలు.

5. పరిరక్షణ మరియు పరీక్షా దృక్పథం

కుడ్యచిత్రాల సున్నితత్వానికి వాటి పొరల నిర్మాణం కారణం. నీటి ఊట, తేమలో మార్పులు, రాయి నుంచి గార విడిపోవడం, జీవసంబంధ పెరుగుదల, ఉపరితల నిక్షేపాలు ఆధారాన్ని లేదా చిత్రించిన పొరను దెబ్బతీయవచ్చు. గతంలో ఉపయోగించిన పునరుద్ధరణ పదార్థాలు కూడా రూపాన్ని మార్చవచ్చు లేదా పరిరక్షణ ప్రక్రియను సంక్లిష్టం చేయవచ్చు. అందువల్ల దెబ్బతిన్న భాగాలు కొత్తవిగా కనిపించేలా మళ్లీ రంగులు వేయడానికి బదులుగా, శాస్త్రీయ నమోదు, రాయి–గార స్థితి అంచనా, పర్యావరణ ముప్పుల నియంత్రణ, జాగ్రత్తగా పరీక్షించిన పరిరక్షణ చర్యలు అవసరం.

భారత పురావస్తు సర్వే సంస్థ ఈ రక్షిత సముదాయాన్ని నిర్వహిస్తుంది. సందర్శకుల నియంత్రణ, హాని కలిగించే ఛాయాచిత్ర పద్ధతులపై ఆంక్షలు ప్రజల సందర్శనకు, పరిరక్షణకు మధ్య సమతుల్యతను సాధించడంలో సహాయపడతాయి. UNESCO హోదా అసాధారణ సార్వత్రిక విలువను గుర్తిస్తుంది; అయితే నిరంతర స్థానిక నిర్వహణ అవసరాన్ని తొలగించదు. ప్రిలిమ్స్ కోసం స్థానం, కాలక్రమం, పోషకులు, బౌద్ధ ఇతివృత్తాలు, సాంకేతికత ఆధారంగా పునశ్చరణను వ్యవస్థీకరించండి. ప్రధానంగా బౌద్ధ స్వరూపం గల అజంతాను, బౌద్ధ, హిందూ, జైన కట్టడాలు గల ఎల్లోరా నుంచి వేరుచేసి గుర్తించండి. ఈ రెండు ప్రదేశాలలో వాస్తుశిల్ప విజయాలతో పాటు శిల్పాలు కూడా ఉన్నాయని గుర్తుంచుకోండి.

• పరిరక్షణ సూత్రం: మిగిలి ఉన్న ప్రామాణిక మూల పదార్థాన్ని కాపాడాలి; చేపట్టిన పరిరక్షణ చర్యలను నమోదు చేయాలి.
• పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన తేడా: అజంతా చిత్రాలు ప్రాచీన భారతీయ కుడ్యచిత్రాలు; మొఘల్ లేదా రాజపుత్ర సూక్ష్మచిత్రాలు కావు.
• అజంతాలోని ప్రతి గుహ, శాసనం, చిత్రాన్ని ఒకే శతాబ్దానికి లేదా ఒకే పోషకుడికి ఆపాదించవద్దు.

సాధన ప్రశ్నలు