అనుకూలనం

1. అర్థం, ముప్పు, అనుకూలన సామర్థ్యం

వాతావరణ మార్పుపై అంతర్ ప్రభుత్వ మండలి ప్రకారం, మానవ వ్యవస్థలలో అనుకూలనం అంటే హానిని తగ్గించడానికి లేదా ప్రయోజనకర అవకాశాలను వినియోగించుకోవడానికి వాస్తవ లేదా అంచనా వేసిన వాతావరణానికి, దాని ప్రభావాలకు సర్దుబాటు చేసుకోవడం. సహజ వ్యవస్థలలో ఇది వాస్తవ వాతావరణానికి, దాని ప్రభావాలకు సర్దుబాటు చేసుకోవడాన్ని సూచిస్తుంది; అంచనా వేసిన వాతావరణానికి సర్దుబాటు చేసుకోవడానికి మానవ జోక్యం తోడ్పడవచ్చు. వడగాల్పుల కార్యాచరణ ప్రణాళికలు, కరువును తట్టుకునే పంటలు, వరదలను తట్టుకునే మౌలిక సదుపాయాలు, పర్యావరణ వ్యవస్థల పునరుద్ధరణ ఇందుకు ఉదాహరణలు.

వాతావరణ ప్రమాద కారకాలు, వాటికి గురయ్యే స్థితి, దుర్బలత్వం మధ్య పరస్పర చర్యల వల్ల వాతావరణ ముప్పు ఏర్పడుతుంది. తుఫాను ఒక ప్రమాద కారకం; ప్రభావిత తీర ప్రాంతంలో ఉన్న ప్రజలు, ఆస్తులు ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితిని సూచిస్తాయి. అసురక్షిత గృహాలు, పేదరికం, పర్యావరణ వ్యవస్థల క్షీణత, తగినంత ప్రజాసేవలు లేకపోవడం దుర్బలత్వాన్ని పెంచుతాయి. ముప్పులను పరిగణనలోకి తీసుకునే భూవినియోగ ప్రణాళిక ద్వారా ప్రమాదానికి గురయ్యే స్థితిని, పటిష్ఠ భవనాలు, సామాజిక రక్షణ, అందుబాటులో ఉండే ఆరోగ్య సేవల ద్వారా దుర్బలత్వాన్ని అనుకూలనం తగ్గించగలదు.

అనుకూలన సామర్థ్యం అంటే ప్రజలు, సంస్థలు, పర్యావరణ వ్యవస్థలు సర్దుబాటు చేసుకునే, ప్రతిస్పందించే, ఎదుర్కొనే సామర్థ్యం. ఇది ఆర్థిక వనరులు, సమాచారం, సాంకేతికత, సంస్థలు, విద్య, పర్యావరణ వ్యవస్థల ఆరోగ్యంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. అందువల్ల సామాజిక వర్గాలవారీగా దుర్బలత్వం భిన్నంగా ఉంటుంది: మహిళలు, చిన్న రైతులు, అసంఘటిత కార్మికులు, దివ్యాంగులు, అణగారిన సముదాయాలు అసమానంగా అధిక ముప్పులను ఎదుర్కోవచ్చు. సమర్థవంతమైన అనుకూలనకు ఒకే విధమైన సాంకేతిక పరిష్కారం కంటే స్థానిక పరిస్థితులకు తగిన చర్యలు అవసరం.

• స్థితిస్థాపకత అంటే అత్యావశ్యక విధులను కొనసాగిస్తూనే అంతరాయాలను ఎదుర్కొనే సామర్థ్యంతో పాటు అనుకూలించుకునే, నేర్చుకునే, పరివర్తన చెందే సామర్థ్యం.
• విపత్తు ముప్పు తగ్గింపు అనుకూలనతో కొంతమేర ఉమ్మడి పరిధిని కలిగి ఉంటుంది; అయితే ఇది భూకంపాల వంటి వాతావరణేతర ప్రమాద కారకాలను కూడా కవర్ చేస్తుంది.

2. విధానాలు, రంగాలవారీ అనువర్తనాలు

అంచనా వేసిన తీవ్ర వర్షపాతానికి అనుగుణంగా మురుగునీటి కాలువలను రూపొందించడం వంటి ముందస్తు అనుకూలనం ప్రభావాలు సంభవించకముందే జరుగుతుంది. ప్రభావాలను అనుభవించిన తరువాత ప్రతిస్పందనాత్మక అనుకూలనం జరుగుతుంది. ఉద్దేశపూర్వక ప్రభుత్వ అనుకూలన విధానం లేకుండానే కుటుంబాలు, సంస్థలు లేదా పర్యావరణ వ్యవస్థల ప్రతిస్పందనల ద్వారా స్వయంప్రేరిత అనుకూలనం ఏర్పడుతుంది; ప్రణాళికాబద్ధ అనుకూలనం ఉద్దేశపూర్వక విధాన నిర్ణయాన్ని అనుసరిస్తుంది. క్రమవృద్ధి అనుకూలనం ఒక వ్యవస్థ మౌలిక స్వరూపాన్ని కొనసాగిస్తుంది; పరివర్తనాత్మక అనుకూలనం దాని మౌలిక లక్షణాలను మారుస్తుంది. ప్రస్తుత కార్యకలాపాలు కొనసాగించడం సాధ్యం కాని చోట జీవనోపాధి వ్యవస్థలను మార్చడం ఇందుకు ఉదాహరణ.

అనుకూలన చర్యలు నిర్మాణాత్మకమైనవి, పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆధారితమైనవి, సంస్థాగతమైనవి లేదా ప్రవర్తన సంబంధమైనవి కావచ్చు. సముద్ర రక్షణ గోడలు, తుఫాను ఆశ్రయ కేంద్రాలు నిర్మాణాత్మక చర్యలు; చిత్తడి నేలల పునరుద్ధరణ పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆధారితమైనది; జోనింగ్, భవన నిర్మాణ నియమావళులు సంస్థాగతమైనవి; వడగాల్పుల సమయంలో బహిరంగ ప్రదేశాల్లో పని వేళలను మార్చడం ప్రవర్తన సంబంధమైనది. పర్యావరణ వ్యవస్థ ఆధారిత అనుకూలనం ప్రజలు అనుకూలించుకోవడానికి జీవవైవిధ్యాన్ని, పర్యావరణ వ్యవస్థ సేవలను వినియోగిస్తుంది. మడ అడవులు తీరంలోని అలల శక్తిని తగ్గించగలవు; పట్టణ వృక్షాలు నీడను, చల్లదనాన్ని అందిస్తాయి. వాటి పనితీరు పర్యావరణ పరిస్థితులు, ప్రమాద కారక తీవ్రతపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

వ్యవసాయ అనుకూలనలో పంటల వైవిధ్యీకరణ, విత్తే తేదీల సర్దుబాటు, నేల తేమ సంరక్షణ, వాతావరణ సమాచార సేవలు ఉంటాయి. నీటి రంగ చర్యలలో డిమాండ్ నిర్వహణ, వర్షపు నీటి సంచయం, పరీవాహక ప్రాంతాల పునరుద్ధరణ ఉంటాయి. నగరాలకు వడగాల్పుల కార్యాచరణ ప్రణాళికలు, నీరు ఇంకే ఉపరితలాలు, మురుగునీటి పారుదల వ్యవస్థ నిర్వహణ, వాతావరణ ప్రభావాలను తట్టుకునే గృహాలు అవసరం. ఆరోగ్య వ్యవస్థలకు ఉష్ణ ప్రభావాల నిఘా, వ్యాధుల పర్యవేక్షణ, స్థితిస్థాపక సదుపాయాలు అవసరం. అంచనా వేసిన వాతావరణ ప్రభావాలు ఊహించిన దానికంటే భిన్నంగా ఉన్నా ప్రయోజనాలు అందించే చర్యలను 'పశ్చాత్తాపానికి తావులేని చర్యలు' (No-regret measures) అంటారు; అయినప్పటికీ వాటి వ్యయాలను, ప్రయోజనాలు–భారాల పంపిణీ ప్రభావాలను మదింపు చేయాలి.

• బీమా, ఆకస్మిక అవసరాల కోసం ఆర్థిక సహాయం పునరుద్ధరణకు తోడ్పడగలవు; కానీ వాతావరణ ప్రమాద కారకాలను భౌతికంగా నివారించలేవు.
• వైవిధ్యీకరణ సాధారణంగా వాతావరణానికి సున్నితమైన ఒకే పంట, జీవనోపాధి లేదా నీటి వనరుపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తుంది.

3. అంతర్జాతీయ అనుకూలన పాలన, ఆర్థిక సహాయం

వాతావరణ మార్పుపై ఐక్యరాజ్యసమితి కార్యాచరణ చట్ర ఒప్పందం ఉపశమనంతో పాటు అనుకూలనను గుర్తిస్తుంది. అనుకూలనపై సహకారం, ప్రత్యేకించి దుర్బలమైన అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలకు సహాయం దాని నిబంధనలలో ఉన్నాయి. 2010లో COP16లో ఆమోదించిన కాన్‌కున్ అనుకూలన చట్రం అనుకూలన సంస్థలను బలోపేతం చేసి, జాతీయ అనుకూలన ప్రణాళిక ప్రక్రియను ప్రారంభించింది. జాతీయ అనుకూలన ప్రణాళికలు మధ్యకాలిక, దీర్ఘకాలిక అవసరాలను గుర్తించి, అనుకూలనను అభివృద్ధి ప్రణాళికలో సమగ్రపరుస్తాయి. ఇవి అత్యల్ప అభివృద్ధి చెందిన దేశాల అత్యవసర, తక్షణ అవసరాలపై దృష్టి సారించిన జాతీయ అనుకూలన కార్యాచరణ కార్యక్రమాలకు భిన్నమైనవి.

పారిస్ ఒప్పందంలోని అధికరణం 7 అనుకూలనపై ప్రపంచ లక్ష్యాన్ని స్థాపిస్తుంది: అనుకూలన సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడం, స్థితిస్థాపకతను బలోపేతం చేయడం, వాతావరణ మార్పుకు దుర్బలత్వాన్ని తగ్గించడం. స్థానిక స్థాయి నుంచి అంతర్జాతీయ స్థాయి వరకు విస్తరించిన కోణాలతో కూడిన ప్రపంచ సవాలుగా అనుకూలనను ఇది గుర్తిస్తుంది. దేశాలు తగిన విధంగా తమ ప్రాధాన్యాలు, అమలు అవసరాలు, ప్రణాళికలు, చర్యలను వివరించే అనుకూలన సమాచారాన్ని సమర్పించి, క్రమానుగతంగా నవీకరించాలి. 2023లో COP28 ప్రపంచ వాతావరణ స్థితిస్థాపకత కోసం UAE చట్రాన్ని ఆమోదించింది. ఈ లక్ష్యం దిశగా పురోగతికి మార్గనిర్దేశం చేసేందుకు ఇది అంశాలవారీ, అనుకూలన చక్ర సంబంధిత లక్ష్యాలను అందిస్తుంది.

హరిత వాతావరణ నిధి ఉపశమనం, అనుకూలనం రెండింటికీ మద్దతు ఇస్తుంది. అనుకూలన నిధి అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాలలో నిర్దిష్ట అనుకూలన ప్రాజెక్టులు, కార్యక్రమాలకు నిధులు అందిస్తుంది; గుర్తింపు పొందిన జాతీయ అమలు సంస్థల ద్వారా నిధులను నేరుగా పొందేందుకు అనుమతిస్తుంది. అత్యల్ప అభివృద్ధి చెందిన దేశాల నిధి, ప్రత్యేక వాతావరణ మార్పు నిధిని ప్రపంచ పర్యావరణ సదుపాయం నిర్వహిస్తుంది. UNEP అనుకూలన అంతర నివేదిక 2024 ప్రకారం అభివృద్ధి చెందుతున్న దేశాల వార్షిక అనుకూలన ఆర్థిక వనరుల లోటు US$187–359 బిలియన్లుగా అంచనా వేశారు. అందుబాటులో ఉన్న అంతర్జాతీయ ప్రభుత్వ ఆర్థిక సహాయానికి, అంచనా అవసరాలకు మధ్య వ్యత్యాసాన్ని ఇది స్పష్టం చేస్తుంది.

• UNFCCC కింద విస్తరించిన అనుకూలన కార్యాచరణను సమన్వయంతో అమలు చేయడానికి అనుకూలన కమిటీ ప్రోత్సాహం అందిస్తుంది.
• అనుకూలన సమాచార సమర్పణలు జాతీయంగా నిర్ధారిత సహకారాలతో సమానం కావు; అయితే వాటిలో భాగంగా లేదా వాటితో పాటు సమర్పించవచ్చు.

4. భారతదేశంలో అనుకూలన పాలన

2008లో ప్రారంభించిన భారతదేశ వాతావరణ మార్పుపై జాతీయ కార్యాచరణ ప్రణాళికలో ఎనిమిది జాతీయ మిషన్లు ఉన్నాయి. అనుకూలనకు సంబంధించిన మిషన్లలో జాతీయ జల మిషన్, సుస్థిర వ్యవసాయం కోసం జాతీయ మిషన్, హిమాలయ పర్యావరణ వ్యవస్థ పరిరక్షణకు జాతీయ మిషన్, హరిత భారత మిషన్ ఉన్నాయి. వాతావరణ మార్పుపై రాష్ట్ర కార్యాచరణ ప్రణాళికలు తీరప్రాంత, హిమాలయ, శుష్క, పట్టణ పర్యావరణాల మధ్య వ్యత్యాసాలను ప్రతిబింబిస్తూ, జాతీయ ప్రాధాన్యాలను రాష్ట్ర నిర్దిష్ట చర్యలుగా మారుస్తాయి.

వాతావరణ మార్పు కోసం జాతీయ అనుకూలన నిధి వాతావరణ ప్రభావాలకు ప్రత్యేకించి దుర్బలంగా ఉన్న రాష్ట్రాలు, కేంద్రపాలిత ప్రాంతాలలో అనుకూలన కార్యకలాపాలకు మద్దతు ఇస్తుంది. 2015–16లో స్థాపించిన ఈ నిధిని పర్యావరణ, అటవీ, వాతావరణ మార్పు మంత్రిత్వ శాఖ నిర్వహిస్తుంది; NABARD జాతీయ అమలు సంస్థగా వ్యవహరిస్తుంది. ఇది దేశీయ నిధి; దీనిని అంతర్జాతీయ అనుకూలన నిధితో పొరబడకూడదు. భారతదేశం 2022లో నవీకరించిన NDCలో కూడా వ్యవసాయం, జల వనరులు, హిమాలయ ప్రాంతం, తీర ప్రాంతాలు, ఆరోగ్యం, విపత్తు నిర్వహణకు సంబంధించిన అనుకూలన ప్రాధాన్యాలు కొనసాగుతున్నాయి.

అనుకూలనం ఒకే కార్యక్రమం ద్వారా కాకుండా అనేక రంగాల ద్వారా అమలవుతుంది. పరీవాహక ప్రాంత అభివృద్ధి, MGNREGA మద్దతుతో జల సంరక్షణ, స్థితిస్థాపక వ్యవసాయ పరిశోధన, తుఫాను సన్నద్ధత, పురపాలక వడగాల్పుల కార్యాచరణ ప్రణాళికలు దీనికి తోడ్పడగలవు. ICAR చేపట్టిన వాతావరణ స్థితిస్థాపక వ్యవసాయంలో జాతీయ ఆవిష్కరణలు పరిశోధనకు, ప్రదర్శనలకు మద్దతు ఇస్తాయి. సమర్థవంతమైన అమలుకు వాతావరణ సమాచారం, ప్రజల భాగస్వామ్యంతో కూడిన మంత్రిత్వ శాఖలు, రాష్ట్ర శాఖలు, జిల్లా యంత్రాంగాలు, స్థానిక సంస్థల మధ్య సమన్వయం అవసరం.

• IMD అంచనాలు, హెచ్చరికలు ముందస్తు చర్యలకు తోడ్పడతాయి; వాటి ప్రభావశీలత అందరికీ అందుబాటులో ఉండే సమాచార ప్రసారం, సకాలంలో స్థానిక ప్రతిస్పందనపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
• మౌలిక సదుపాయాలను వాతావరణ ప్రభావాలను తట్టుకునేలా తీర్చిదిద్దడానికి గత రూపకల్పన ప్రమాణాలనే కాకుండా భవిష్యత్ వాతావరణ పరిస్థితులను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

5. దుష్పరిణామక అనుకూలనం, పరిమితులు, మూల్యాంకనం

దుష్పరిణామక అనుకూలనం అంటే ప్రస్తుతం లేదా భవిష్యత్తులో వాతావరణ సంబంధిత ముప్పులు, దుర్బలత్వం లేదా అసమానతను పెంచగల చర్యలు. సముద్ర రక్షణ గోడ ఒక ఆవాసాన్ని రక్షిస్తూనే మరోచోట కోతను తీవ్రతరం చేయవచ్చు. నియంత్రణలేని భూగర్భజల వెలికితీత స్వల్పకాలిక కరువు ప్రభావాలను తగ్గించవచ్చు; కానీ జలధారలను క్షీణింపజేస్తుంది. అసమర్థ ఎయిర్ కండిషనింగ్‌పైనే ఆధారపడిన శీతలీకరణ విద్యుత్ డిమాండ్‌ను, ఉద్గారాలను, బహిరంగ వ్యర్థ ఉష్ణాన్ని పెంచవచ్చు; అదే సమయంలో దానిని భరించలేని కుటుంబాలను ప్రయోజనాలకు దూరం చేస్తుంది.

ప్రత్యామ్నాయాలు ఉన్నప్పటికీ ఆర్థిక వనరులు లేదా సంస్థాగత పరిమితుల కారణంగా ప్రస్తుతం అందుబాటులో లేనప్పుడు సడలించదగిన అనుకూలన పరిమితులు ఏర్పడతాయి. ఏ అనుకూలన చర్యతోనూ భరించలేని ముప్పులను నివారించలేనప్పుడు కఠిన పరిమితులు ఏర్పడతాయి. ఉష్ణతాపం పెరుగుతున్న కొద్దీ కొన్ని పర్యావరణ వ్యవస్థలు, జీవనోపాధులు మరింత తీవ్రమైన పరిమితులను ఎదుర్కొంటాయి. నష్టం, హాని అనేది వాతావరణ మార్పుతో ముడిపడిన ప్రతికూల ప్రభావాలకు సంబంధించినది; ఉపశమనం లేదా అనుకూలనం ద్వారా నివారించలేకపోయిన ప్రభావాలు కూడా ఇందులో ఉంటాయి. ఇది అనుకూలనకు మరో పేరు మాత్రమే కాదు.

మదింపులో కేవలం చేసిన వ్యయం లేదా నిర్మించిన మౌలిక సదుపాయాలను కాకుండా ఫలితాలను కొలవాలి. ఉష్ణ సంబంధిత అనారోగ్యం తగ్గడం, విశ్వసనీయ నీటి లభ్యత, జీవనోపాధి స్థిరత్వం, పర్యావరణ వ్యవస్థ స్థితి ఉపయోగకర సూచికలు. ప్రయోజనాలు దుర్బల వర్గాలకు చేరుతున్నాయా, ముప్పులు వేరే ప్రాంతాలకు బదిలీ అవుతున్నాయా అనేది కూడా పర్యవేక్షణలో పరీక్షించాలి. సరళమైన ప్రణాళిక, క్రమానుగత సమీక్ష, సముదాయ జ్ఞానం అనుచితమైన దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడులలో సమాజాలు చిక్కుకుపోకుండా నివారించడంలో తోడ్పడతాయి.

• అనుకూలన అంతరం అంటే అమలు చేసిన అనుకూలనకు, నిర్దిష్ట లక్ష్యాన్ని సాధించడానికి అవసరమైన స్థాయికి మధ్య వ్యత్యాసం.
• వాతావరణ స్థితిస్థాపక అభివృద్ధి అనుకూలనను, ఉపశమనాన్ని సుస్థిర అభివృద్ధితో సమగ్రపరుస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు