జీవవైవిధ్య నష్టం

1. అర్థం, కొలమానం, నమూనాలు

జీవవైవిధ్య నష్టం పరస్పరం అనుసంధానమైన అనేక స్థాయుల్లో సంభవిస్తుంది. జన్యు క్షీణత ఒక జాతిలోని వైవిధ్యాన్ని తగ్గించి, వ్యాధులు లేదా పర్యావరణ మార్పులకు అనుకూలించుకునే సామర్థ్యాన్ని బలహీనపరుస్తుంది. జాతుల నష్టంలో జీవసమూహాల క్షీణత, విలుప్తి ఉంటాయి. చిత్తడినేలలు, గడ్డిభూములు లేదా పగడపు దిబ్బల వంటి ఆవాసాలు నాశనమైనప్పుడు లేదా గణనీయంగా మారినప్పుడు పర్యావరణ వ్యవస్థల నష్టం సంభవిస్తుంది. ఒక జాతిలోని చివరి జీవి కనుమరుగవడానికి చాలాకాలం ముందే పర్యావరణ విధులు క్షీణించవచ్చు.

జాతుల సమృద్ధి (species richness) అంటే అక్కడ ఉన్న జాతుల సంఖ్య; జాతుల సమవితరణ (species evenness) అంటే ఆయా జాతుల మధ్య జీవుల సంఖ్య ఎంత సమానంగా విస్తరించి ఉందో తెలియజేస్తుంది. ఒక ప్రదేశంలో జాతుల సంఖ్య దాదాపు అలాగే ఉన్నప్పటికీ, ప్రత్యేక ఆవాస అవసరాలున్న స్థానిక జాతుల స్థానంలో విస్తృతంగా వ్యాపించిన సాధారణ అనుకూలన జాతులు లేదా విదేశీ జాతులు చేరవచ్చు. ఈ జీవ ఏకరూపీకరణ పర్యావరణ విశిష్టతను తగ్గిస్తుంది. అదేవిధంగా, నాటిన చెట్ల విస్తీర్ణం పెరగడం అనేక జాతులతో సమృద్ధిగా ఉన్న సహజ అడవి నష్టాన్ని దానంతటదే భర్తీ చేయదు.

అంచనాలో జీవసమూహ ధోరణులు, భౌగోళిక విస్తరణ పరిధి, ఆవాస స్థితి, జన్యు వైవిధ్యం, విలుప్తి ప్రమాదాన్ని ఉపయోగిస్తారు. IUCN ఎర్ర జాబితా నిర్దిష్ట ప్రమాణాల ఆధారంగా విలుప్తి ప్రమాదాన్ని అంచనా వేస్తుంది; ఇది కేవలం జీవుల సంఖ్యను లెక్కించడం కాదు. పరిమిత విస్తరణ పరిధులు తీవ్రమైన ఒత్తిళ్లకు గురయ్యే ప్రాంతాలతో కలిసినప్పుడు స్థానిక విశిష్ట జాతులు ముఖ్యంగా ముప్పునకు లోనవుతాయి. పది లక్షల జాతులు ముప్పులో ఉన్నాయన్న IPBES అంచనా ప్రమాద అంచనా మాత్రమే; ఇప్పటికే అంతరించిన జాతుల సంఖ్య కాదు.

• సహజావాసంలో విలుప్తం (Extinct in the Wild): సాగులో, నిర్బంధ పెంపకంలో లేదా గత విస్తరణ పరిధికి వెలుపల సహజీకృతమైన జీవసమూహాల రూపంలో మాత్రమే మనుగడ సాగించడం.
• దత్తాంశ లోపం (Data Deficient): అంచనా వేయడానికి అందుబాటులో ఉన్న సమాచారం సరిపోకపోవడం; ఆ జాతి సురక్షితంగా ఉందని దీని అర్థం కాదు.

2. ప్రత్యక్ష ప్రేరకాలు, అంతర్లీన కారణాలు

IPBES ఐదు ప్రధాన ప్రత్యక్ష ప్రేరకాలను గుర్తించింది: భూ, సముద్ర వినియోగ మార్పు, జీవుల ప్రత్యక్ష దోపిడీ, వాతావరణ మార్పు, కాలుష్యం, ఆక్రమణ విదేశీ జాతులు. వ్యవసాయం, మౌలిక సదుపాయాలు, గనుల తవ్వకం, నివాసాల కోసం ఆవాసాలను మార్చడం వల్ల ఆహార సేకరణ, సంతానోత్పత్తి ప్రదేశాలు నశిస్తాయి. విఖండనం నిరంతరంగా విస్తరించిన ఆవాసాన్ని చిన్న, వేరుపడిన భాగాలుగా విభజిస్తుంది; సంచారాన్ని, జన్యు ప్రవాహాన్ని పరిమితం చేస్తుంది; ఎండిపోవడం, అగ్నిప్రమాదాలు, మానవ అలజడి వంటి అంచు ప్రభావాలకు గురయ్యే అవకాశాన్ని పెంచుతుంది.

జీవసమూహం తిరిగి కోలుకునే సామర్థ్యాన్ని మించి జీవవనరుల సేకరణ జరిగినప్పుడు అతివినియోగం సంభవిస్తుంది. మితిమీరిన చేపల వేట, సుస్థిరంకాని కలప సేకరణ, వన్యప్రాణుల అక్రమ రవాణా దీనికి ఉదాహరణలు. ఆక్రమణ విదేశీ జాతులు అంటే ప్రవేశపెట్టబడిన తర్వాత స్థిరపడి, వ్యాపించి, హానికర ప్రభావాలు కలిగించే జీవులు. లాంటానా కమారా భారతదేశంలోని అనేక భూస్థల ఆవాసాలను మార్చివేస్తుంది; నీటి హయాసింత్ మంచినీటి వనరులను కమ్మివేయగలదు. ప్రతి విదేశీ లేదా ప్రవేశపెట్టిన జాతి ఆక్రమణ జాతిగా మారదు.

కాలుష్యకారకాలు విషప్రభావం, పోషకాల అధిక చేరిక, భౌతిక అంతరాయాల ద్వారా ప్రభావం చూపుతాయి. వ్యవసాయ భూముల నుంచి ప్రవహించే నీరు సుపోషణకు, ఆక్సిజన్ క్షీణతకు దారితీయవచ్చు; దీర్ఘకాలం నిలిచే కలుషిత పదార్థాలు జీవుల్లో సంచయమై, ఆహార గొలుసుల ద్వారా జీవవర్ధనం చెందవచ్చు. వాతావరణ మార్పు అనుకూల ఆవాసాలను మార్చి, రుతుపరమైన సమయక్రమాన్ని భంగపరిచి, ఉష్ణ ఒత్తిడిని తీవ్రతరం చేస్తుంది. వాతావరణంలోని కార్బన్ డైఆక్సైడ్‌ను గ్రహించడం వల్ల సంభవించే సముద్ర ఆమ్లీకరణ సముద్ర జీవుల్లో కాల్సీకరణను దెబ్బతీయవచ్చు.

అంతర్లీన ప్రేరకాల్లో వినియోగ విధానాలు, మార్కెట్ డిమాండ్, హానికర రాయితీలు, వనరులకు అసమాన ప్రాప్యత, బలహీన పాలన ఉంటాయి. NCERT ప్రధాన కారణాలను ‘దుష్ట చతుష్టయం’ ద్వారా సంక్షిప్తంగా వివరిస్తుంది: ఆవాస నష్టం, విఖండనం; అతివినియోగం; విదేశీ జాతుల ఆక్రమణలు; సహవిలుప్తులు. ఈ బోధనా చట్రం విస్తృతమైన IPBES వర్గీకరణకు అనుబంధంగా ఉంటుంది తప్ప దానికి ప్రత్యామ్నాయం కాదు.

3. పర్యావరణ ప్రక్రియలు, పర్యవసానాలు

చిన్న, వేరుపడిన జీవసమూహాలు పరస్పర ప్రభావం చూపే జనసంఖ్యాపరమైన, జన్యుపరమైన ప్రమాదాలను ఎదుర్కొంటాయి. జననాలు, మరణాలు లేదా లింగ నిష్పత్తుల్లో యాదృచ్ఛిక హెచ్చుతగ్గుల ప్రభావం మరింత పెరుగుతుంది. అంతఃప్రజననం, జన్యు చలనం జన్యు వైవిధ్యాన్ని, జీవసామర్థ్యాన్ని తగ్గించి, విలుప్తి సుడిగుండానికి దోహదపడవచ్చు. ఆవాస విధ్వంసం విలుప్తి ఋణాన్ని కూడా సృష్టించవచ్చు: కొన్ని జాతులు తాత్కాలికంగా మనుగడ సాగించినప్పటికీ, మిగిలిన ఆవాసం నిలదొక్కుకోగల జీవసమూహాలను పోషించలేకపోవడం వల్ల తరువాత కనుమరుగవుతాయి.

ఒక జాతి కనుమరుగవడం వల్ల దానిపై ఆధారపడిన మరో జాతి నశించినప్పుడు సహవిలుప్తి సంభవిస్తుంది. నిర్దిష్ట ఆతిథేయిపై మాత్రమే ఆధారపడే పరాన్నజీవి లేదా అత్యంత ప్రత్యేకమైన పరస్పర ప్రయోజన సంబంధం గల జీవి దీనికి ఉదాహరణలు. పరభక్షకులు లేదా పర్యావరణ వ్యవస్థ రూపకర్తలు నశించడం వల్ల పోషకస్థాయి అనుక్రమ ప్రభావాల ద్వారా ఆహార జాలాలు పునర్వ్యవస్థీకరించబడవచ్చు. అందువల్ల జాతుల సంఖ్యతో పాటు క్రియాత్మక వైవిధ్యమూ ముఖ్యమే: పరాగసంపర్కం, విచ్ఛిన్నీకరణ, విత్తన వ్యాప్తి, పర్యావరణ వ్యవస్థ నిర్మాణానికి జాతులు అందించే తోడ్పాటు భిన్నంగా ఉంటుంది.

జీవవైవిధ్యం ఆహార ఉత్పత్తి, నీటి శుద్ధి, నేల నిర్మాణం, తీర రక్షణ, వాతావరణ నియంత్రణకు తోడ్పడుతుంది. వైవిధ్యభరితమైన జీవ సముదాయాలు ప్రతిస్పందన వైవిధ్యాన్ని అందించగలవు; దీనివల్ల మారుతున్న పరిస్థితుల్లో వివిధ జాతులు పర్యావరణ విధులను కొనసాగించగలవు. అయితే, పునరుద్ధరణ సామర్థ్యం జాతుల స్వభావం, పరస్పర చర్యలు, సంభవించిన అంతరాయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది; ఎక్కువ జాతుల సమృద్ధి స్థిరత్వానికి నిరపేక్ష హామీ కాదు.

మానవులపై పర్యవసానాల్లో మత్స్య ఉత్పాదకత తగ్గడం, పంటల అడవి బంధు జాతులు నశించడం, జీవనోపాధి అభద్రత, సాంస్కృతిక విలువల క్షీణత ఉంటాయి. భూవినియోగ మార్పు, వన్యప్రాణులు–పశువులు–మానవుల మధ్య సంపర్కంలో మార్పులు నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో కొత్త వ్యాధుల ఆవిర్భావ ప్రమాదాన్ని పెంచవచ్చు. ఈ సంబంధం సందర్భానుసారంగా ఉంటుంది కాబట్టి, జీవవైవిధ్య నష్టం ప్రతి అంటువ్యాధినీ తప్పనిసరిగా పెంచుతుందని పేర్కొనకూడదు.

4. భారతీయ సందర్భాలు, ముప్పునకు లోనయ్యే పర్యావరణ వ్యవస్థలు

భారతదేశంలో నాలుగు జీవవైవిధ్య హాట్‌స్పాట్‌ల భాగాలు ఉన్నాయి: హిమాలయాలు, ఇండో-బర్మా, పశ్చిమ కనుమలు–శ్రీలంక, సుండాలాండ్; చివరిదానికి నికోబార్ దీవులు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నాయి. హాట్‌స్పాట్‌లో కనీసం 1,500 స్థానిక విశిష్ట నాళికా వృక్ష జాతులు ఉండాలి; దాని అసలు సహజ వృక్షసంపదలో కనీసం 70 శాతం నష్టపోయి ఉండాలి. అందువల్ల హాట్‌స్పాట్‌లలో అసాధారణ స్థానిక విశిష్టతతో పాటు విస్తృత ఆవాస నష్టం కూడా ఉంటుంది; అవి కేవలం అనేక జాతులున్న ప్రదేశాలు మాత్రమే కావు.

పశ్చిమ కనుమల్లో ఆవాస మార్పిడి, విఖండనం స్థానిక విశిష్ట వృక్షాలు, ఉభయచరాలు, ఇతర ప్రత్యేక ఆవాసాలపై ఆధారపడే జీవులను ముప్పునకు గురిచేస్తున్నాయి. హిమాలయ జాతులు భూవినియోగ మార్పు, మౌలిక సదుపాయాలు, వాతావరణ మార్పుల నుంచి పరస్పర ప్రభావం చూపే ఒత్తిళ్లను ఎదుర్కొంటున్నాయి. ఎత్తైన ప్రదేశాల వైపు కదిలే జాతులు చివరికి కుంచించుకుపోయే ఆవాసాలను లేదా భౌతిక పరిమితులను ఎదుర్కోవచ్చు. అనేక స్థానిక విశిష్ట జాతులకు చిన్న విస్తరణ పరిధులు ఉండటం, ప్రవేశపెట్టిన పరభక్షకులు లేదా పోటీ జీవుల నుంచి రక్షణ సామర్థ్యం పరిమితంగా ఉండటం వల్ల దీవులు ముఖ్యంగా ముప్పునకు లోనవుతాయి.

ఆనకట్టలు, మారిన పర్యావరణ ప్రవాహాలు, కాలుష్యం, ఇసుక తవ్వకం, ఆక్రమణ జాతులు మంచినీటి జీవవైవిధ్యాన్ని ప్రభావితం చేస్తున్నాయి. గడ్డిభూములు, సవన్నాలను కొన్నిసార్లు బంజరు భూములుగా తప్పుగా వర్గీకరించడం కూడా వాటి మార్పిడికి ఒక కారణం; విచక్షణారహితంగా చెట్లను నాటడం ఈ సహజ బహిరంగ పర్యావరణ వ్యవస్థలను దెబ్బతీయవచ్చు. విధ్వంసకర జీవవనరుల సేకరణ, అనుబంధ చేపల వేట, తీర నిర్మాణాలు, ఉష్ణోగ్రతల పెరుగుదల వల్ల పగడాల విరంజనం సముద్ర, తీరప్రాంత ముప్పుల్లో ఉన్నాయి. పగడాల్లోని సహజీవన శైవలాలు లేదా వాటి వర్ణద్రవ్యాలు కోల్పోవడమే విరంజనం; దీర్ఘకాలిక లేదా తీవ్రమైన విరంజనం మరణానికి దారితీయవచ్చు.

• జాతి-కేంద్రీకృత చర్యలతో పాటు బహిరంగ ఆవాసాల రక్షణ, విద్యుత్ తీగలను ఢీకొనే ప్రమాదాల తగ్గింపు ఎందుకు అవసరమో గ్రేట్ ఇండియన్ బస్టర్డ్ సంరక్షణ వివరిస్తుంది.

5. సంరక్షణ చర్యలు, విధాన ప్రాధాన్యతలు

సమర్థవంతమైన సంరక్షణ ప్రభావ ఉపశమన క్రమాన్ని అనుసరిస్తుంది: నష్టాన్ని నివారించడం, అనివార్య ప్రభావాలను కనిష్ఠీకరించడం, ప్రభావిత పర్యావరణ వ్యవస్థలను పునరుద్ధరించడం, తగిన సందర్భాల్లో మిగిలిన ప్రభావాలకు మాత్రమే పరిహార చర్యలను పరిగణించడం. పరిహార చర్యలు భర్తీ చేయలేని ఆవాసాలకు విశ్వసనీయ ప్రత్యామ్నాయాలు కావు. సహజస్థాన సంరక్షణ చర్యల్లో రక్షిత ప్రాంతాలు, సముదాయ నిర్వహణలోని భూదృశ్యాలు, జీవసంచార మార్గాలు, సంరక్షిత ప్రాంతాల సరిహద్దులకు వెలుపల సుస్థిర నిర్వహణ ఉంటాయి. విత్తన బ్యాంకులు, సంరక్షణ ప్రజననం వంటి బాహ్యస్థాన చర్యలు తోడ్పాటునిస్తాయి; కానీ క్రియాశీల ఆవాసాలకు ప్రత్యామ్నాయం కాలేవు.

భారతదేశంలో ప్రధాన చట్టపరమైన సాధనాలు: వన్యప్రాణి (సంరక్షణ) చట్టం, 1972; 2023లో సవరించిన జీవవైవిధ్య చట్టం, 2002; చిత్తడినేలల (సంరక్షణ, నిర్వహణ) నియమాలు, 2017. జాతీయ జీవవైవిధ్య ప్రాధికార సంస్థ, రాష్ట్ర జీవవైవిధ్య మండళ్లు, స్థానిక జీవవైవిధ్య నిర్వహణ కమిటీలు జీవవైవిధ్య చట్టం కింద ప్రధాన సంస్థాగత చట్రాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. ప్రజా జీవవైవిధ్య రిజిస్టర్లు స్థానిక జీవవనరులను, సంబంధిత జ్ఞానాన్ని నమోదు చేస్తాయి.

జీవవైవిధ్య ఒప్పందానికి మూడు లక్ష్యాలున్నాయి: జీవవైవిధ్య సంరక్షణ, సుస్థిర వినియోగం, జన్యు వనరుల నుంచి లభించే ప్రయోజనాలను న్యాయంగా, సమానంగా పంచుకోవడం. 2022లో ఆమోదించిన దాని కున్మింగ్–మాంట్రియల్ ప్రపంచ జీవవైవిధ్య చట్రంలో 2030 నాటికి సాధించాల్సిన 23 లక్ష్యాలున్నాయి. కనీసం 30 శాతం భూభాగం, అంతర్గత జలాలు, సముద్ర, తీరప్రాంతాలను సమర్థవంతంగా సంరక్షించడం; క్షీణించిన పర్యావరణ వ్యవస్థల్లో కనీసం 30 శాతాన్ని సమర్థవంతమైన పునరుద్ధరణ పరిధిలోకి తీసుకురావడం వీటిలో ఉన్నాయి.

విజయాన్ని కేవలం హోదాల ప్రకటనలు లేదా నాటిన మొక్కల సంఖ్యతో కాకుండా పర్యావరణ ఫలితాల ద్వారా కొలవాలి. ప్రాతినిధ్యభరితమైన, అనుసంధానమైన ఆవాసాలు, స్థానిక జీవసమూహాల పునరుద్ధరణ, ఆక్రమణ జాతుల ప్రవేశ నివారణ, కాలుష్య తగ్గింపు, స్థానిక సముదాయాల సమాన భాగస్వామ్యం ప్రధాన ప్రాధాన్యతలు.

సాధన ప్రశ్నలు