New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · ప్రాంతీయ శక్తులు మరియు సమాజం

దక్కన్ సుల్తానతులు

బహమనీ రాజ్యం బలహీనపడటంతో ఆవిర్భవించిన ఐదు ప్రాంతీయ రాజ్యాలే దక్కన్ సుల్తానతులు: అహ్మద్‌నగర్, బీజాపూర్, బీరార్, బీదర్ మరియు గోల్కొండ. పదిహేనవ శతాబ్దం చివరి నుంచి ఇవి పరస్పర పోటీ, మారుతున్న మైత్రీ సంబంధాలు, విజయనగరం, పోర్చుగీసువారు మరియు మొఘలులతో సంబంధాల ద్వారా ద్వీపకల్ప రాజకీయాలను ప్రభావితం చేశాయి. దక్కనీ సంస్కృతి, సైనిక శ్రామిక మార్కెట్లు, మరాఠీ మాట్లాడే యోధ ఉన్నతవర్గాలు, పర్షియన్ సంస్కృతి ప్రభావిత రాజాస్థాన సంప్రదాయాలు మరియు విశిష్ట వాస్తుశైలులను అర్థం చేసుకోవడంలో వీటి చరిత్ర కీలకమైనది.

పదహారవ శతాబ్దంలోని దక్కన్ సుల్తానతులు మరియు విజయనగరాన్ని చూపించే సూచనాత్మక పటం.

పదహారవ శతాబ్దంలోని దక్కన్ సుల్తానతులు మరియు విజయనగరాన్ని చూపించే సూచనాత్మక పటం.

Credit: Beylarbey · CC BY 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

బహమనీ సుల్తానతు: తరువాత ఏర్పడిన దక్కన్ వారసత్వ రాజ్యాలకు ప్రాంతీయ నేపథ్యం; ఇది ఆ రాజ్యాల తరువాతి ప్రత్యేక భూభాగాలను చూపించే పటం కాదు.

Map study

బహమనీ సుల్తానతు: తరువాత ఏర్పడిన దక్కన్ వారసత్వ రాజ్యాలకు ప్రాంతీయ నేపథ్యం; ఇది ఆ రాజ్యాల తరువాతి ప్రత్యేక భూభాగాలను చూపించే పటం కాదు.

  • మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావ పరిధి మరియు భౌగోళిక స్థానాల మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు మరియు సూచించిన సభ్యత్వాలు ప్రస్తుత రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారాన్ని సూచించవు.

Credit: Mlpkr · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. బహమనీ నేపథ్యం మరియు ప్రాంతీయ రాజ్యాల ఆవిర్భావం

దక్కన్‌లో ఢిల్లీ సుల్తానుల అధికార విచ్ఛిన్నం జరుగుతున్న సమయంలో 1347లో బహమనీ రాజ్యం ఆవిర్భవించింది. ఇది ఉత్తర దక్కన్ పీఠభూమి నుంచి కృష్ణా–తుంగభద్ర ప్రాంతం మధ్య ఉన్న విస్తారమైన భూభాగాలను నియంత్రించింది. గుల్బర్గా దాని తొలి రాజధాని; పదిహేనవ శతాబ్దంలో మొదటి అహ్మద్ షా రాజధానిని బీదర్‌కు మార్చాడు. వ్యూహాత్మక కోటలు, సారవంతమైన భూభాగాలు, వాణిజ్య మార్గాలకు ప్రవేశం కోసం బహమనీ పాలకులు విజయనగరంతో పోటీపడ్డారు.

ప్రాంతీయ గవర్నర్లు, శక్తిమంతమైన సైనిక కుటుంబాలు, వర్గపోరాటాలు క్రమంగా కేంద్ర అధికారాన్ని బలహీనపరిచాయి. 1481లో ప్రభావశీలుడైన మంత్రి మహమూద్ గవాన్‌కు మరణశిక్ష విధించడం అస్థిరతను వేగవంతం చేసింది; అయితే రాజ్య విచ్ఛిన్నానికి అది ఒక్కటే కారణం కాదు. చాలాకాలంగా స్థానికంగా స్థిరపడిన ముస్లిం ఉన్నత వర్గాలతో అనుబంధం ఉన్న దక్కనీలు, ముఖ్యంగా ఇరాన్ మరియు దాని పరిసర ప్రాంతాలతో సంబంధాలున్న వలసదారులైన అఫాకీల మధ్య తరచుగా వైరుధ్యాలు నెలకొన్నాయి. ఈ వర్గాలు రాజకీయ, సామాజిక సమీకరణాలే తప్ప, కఠినమైన హద్దులు గల లేదా శాశ్వతమైన సముదాయాలు కావు.

పదహారవ శతాబ్దం ప్రారంభం నాటికి ఐదు వారసత్వ రాజ్యాలు ఆవిర్భవించాయి. వాటి స్వాతంత్ర్యం క్రమంగా రూపుదిద్దుకుంది. సాధారణంగా పేర్కొనే స్థాపన తేదీలు కొన్నిసార్లు ఒకే సందర్భంలో జరిగిన రాజ్యాంగపరమైన విభజనను కాకుండా, ఆచరణలో స్వయంప్రతిపత్తిని ప్రకటించుకోవడాన్ని సూచిస్తాయి. ఈ రాజ్యాలు బహమనీ పరిపాలనా పద్ధతులను వారసత్వంగా పొందినప్పటికీ, ప్రత్యేకమైన రాజవంశ, ప్రాంతీయ, సాంస్కృతిక గుర్తింపులను ఏర్పరచుకున్నాయి.

  • నిజాం షాహీలు: అహ్మద్‌నగర్ రాజ్యాన్ని 1490లో మాలిక్ అహ్మద్ స్థాపించాడు; అహ్మద్‌నగర్ నగరం 1494లో స్థాపించబడింది.
  • ఆదిల్ షాహీలు: బీజాపూర్ రాజ్యాన్ని సుమారు 1490లో యూసుఫ్ ఆదిల్ షా స్థాపించాడు.
  • ఇమాద్ షాహీలు: ఎలిచ్‌పూర్ కేంద్రంగా బీరార్ రాజ్యాన్ని సుమారు 1490లో ఫతుల్లా ఇమాద్-ఉల్-ముల్క్ స్థాపించాడు.
  • బరీద్ షాహీలు: బీదర్‌లో ఖాసిం బరీద్ ప్రాబల్యం పదిహేనవ శతాబ్దం చివర్లో ప్రారంభమైంది; అతని వారసులు స్వతంత్ర పాలనను స్థాపించారు.
  • కుతుబ్ షాహీలు: గోల్కొండలో సుల్తాన్ కులీ 1518లో స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రకటించిన నాటి నుంచి ఈ వంశ పాలన ప్రారంభమైనట్లు సాధారణంగా పరిగణిస్తారు.

2. యుద్ధాలు, దౌత్యం మరియు మొఘల్ విస్తరణ

ఈ సుల్తానుల రాజ్యాలు శాశ్వత కూటమిగానో, భేదాలు లేని ఏకరూప రాజకీయ సమూహంగానో ఉండేవి కావు. భూభాగాలు, వారసత్వం విషయంలో అవి పరస్పరం యుద్ధాలు చేసుకుంటూనే విజయనగరంతో కూడా కూటములు ఏర్పరచుకున్నాయి. కృష్ణా, తుంగభద్ర నదుల మధ్య ఉన్న రాయచూర్ దోఆబ్‌పై నియంత్రణ తరచుగా ఘర్షణలకు కారణమైంది; ముఖ్యంగా బీజాపూర్, విజయనగరం మధ్య ఈ ఘర్షణలు చోటుచేసుకున్నాయి. కోటల రక్షణ వ్యవస్థలు, అశ్వికదళం, ఫిరంగిదళం, దిగుమతి చేసుకున్న యుద్ధాశ్వాల సరఫరా ప్రాంతీయ యుద్ధాల్లో కీలక పాత్ర పోషించాయి.

1565లో తళ్లికోట వద్ద అహ్మద్‌నగర్, బీజాపూర్, గోల్కొండ, బీదర్ సంయుక్త సేనలు అళియ రామరాయల నాయకత్వంలోని విజయనగర సైన్యాన్ని ఓడించాయి. రామరాయలను బంధించి హతమార్చారు. ఈ కూటమిలో బీరార్ ప్రధాన భాగస్వామి కాదు. అనంతరం జరిగిన దోపిడీ సామ్రాజ్య రాజధానిని విధ్వంసానికి గురిచేసింది. అయితే విజయనగర రాజ్యం వెంటనే అంతరించిపోలేదు: పెనుకొండ, చంద్రగిరి తదితర కేంద్రాల నుంచి ఆరవీడు వంశం పాలన కొనసాగించింది.

1574లో అహ్మద్‌నగర్ బీరార్‌ను కలుపుకోగా, 1619లో బీజాపూర్ బీదర్‌ను విలీనం చేసుకుంది. అక్బర్ పాలనలో మొఘలుల ఒత్తిడి తీవ్రమైంది. 1595–96 ముట్టడి సమయంలో చాంద్ బీబీ అహ్మద్‌నగర్‌ను రక్షించింది; ఒక ఒప్పందం ద్వారా బీరార్‌ను మొఘలులకు అప్పగించారు. 1600లో అహ్మద్‌నగర్ కోట పతనమైనప్పటికీ, మాలిక్ అంబర్ వంటి నాయకుల ఆధ్వర్యంలో నిజాం షాహీ ప్రతిఘటన కొనసాగింది. దాని అంతిమ అణచివేతను సాధారణంగా 1636లో షాజహాన్ కుదిర్చిన దక్కన్ ఒప్పందంతో ముడిపెడతారు.

భారీ ముట్టడుల అనంతరం ఔరంగజేబు 1686లో బీజాపూర్‌ను, 1687లో గోల్కొండను తన సామ్రాజ్యంలో కలుపుకున్నాడు. ఈ విజయాలు అప్పటివరకు మిగిలి ఉన్న రెండు సుల్తానుల రాజ్యాలకు ముగింపు పలికాయి; అయితే దక్కన్‌లో శాంతిని నెలకొల్పలేకపోయాయి. మరాఠాలకు వ్యతిరేకంగా సుదీర్ఘకాలం సాగిన యుద్ధాలు మొఘల్ సామ్రాజ్యంపై పెరుగుతున్న సైనిక, ఆర్థిక వ్యయభారాలను మోపాయి.

3. పరిపాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ మరియు సామాజిక చలనశీలత

వ్యవసాయ భూముల నుంచి వచ్చే శిస్తు ఆదాయం రాజ్యాల మనుగడకు ఆధారంగా ఉండేది. ప్రాదేశిక అధికారులు, సైనిక సేవలకు ప్రతిఫలంగా చేసిన కేటాయింపులు, స్థానికంగా పాతుకుపోయిన మధ్యవర్తులు ఈ వ్యవస్థకు తోడ్పడ్డారు. దేశ్‌ముఖ్‌లు, ఇతర వంశపారంపర్య పదవీధారులు రాజాస్థానాలను గ్రామీణ సమాజంతో అనుసంధానించారు. పరిపాలనా ఏర్పాట్లు రాజ్యాలను బట్టి, కాలాలను బట్టి మారుతూ ఉండేవి; మొఘల్ పరిభాషను, సంస్థాగత వ్యవస్థలను ప్రతి దక్కన్ రాజ్యానికీ యథాతథంగా అన్వయించకూడదు.

రాజాస్థానాలు దక్కనీయులు, పర్షియా నుంచి వలస వచ్చినవారు, తరచుగా హబ్షీలుగా పేర్కొనే ఆఫ్రికన్లు, స్థానిక హిందూ ఉన్నతవర్గాలు వంటి విభిన్న నేపథ్యాల నుంచి సైనికులను, అధికారులను నియమించుకున్నాయి. మరాఠీ మాట్లాడే భూస్వామ్య, సైనిక కుటుంబాలు సుల్తానతుల సేవలో అనుభవాన్ని సంపాదించాయి. శివాజీ తండ్రి షాహ్జీ భోంస్లే, అహ్మద్‌నగర్‌, బీజాపూర్‌లలో మారుతూ వచ్చిన రాజకీయ పరిస్థితుల మధ్య సేవలందించాడు. ఈ సంబంధజాలాలు తరువాత మరాఠా శక్తి ఆవిర్భావానికి తోడ్పడ్డాయి; అయితే ఆ పరిణామం అనివార్యంగా జరగాల్సిందేనని భావించరాదు.

వ్యవసాయంతోపాటు వస్త్ర ఉత్పత్తి, వజ్రాల వ్యాపారం, తీరప్రాంత వాణిజ్యం కొనసాగాయి. గోల్కొండకు తూర్పు ప్రాంతాలతో ఉన్న సంబంధాల్లో ముఖ్యమైన మచిలీపట్నం నౌకాశ్రయం కూడా భాగంగా ఉండేది. ‘గోల్కొండ వజ్రాలు’ అనే పేరు కేవలం గోల్కొండ కోట లోపలి గనులను సూచించేది కాదు; కృష్ణా నదీలోయ సమీపంలోని గనులతో సహా వజ్రాలను ఉత్పత్తి చేసే ప్రాంతాలతో అనుసంధానమైన వాణిజ్య, రాజకీయ సంబంధజాలాన్ని సూచించేది.

1510లో పోర్చుగీసువారు బీజాపూర్ నుంచి గోవాను స్వాధీనం చేసుకోవడం పశ్చిమ తీరప్రాంత రాజకీయాలను మార్చింది. సముద్ర వ్యాపారులు గుర్రాలు, లోహాలు, విలాస వస్తువులను సరఫరా చేయగా, భారతీయ వస్త్రాలు దక్కన్‌ను హిందూ మహాసముద్ర మార్కెట్లతో అనుసంధానించాయి. కాలానుగుణ వర్షపాతం ఉండే పర్యావరణంలో నీటిపారుదల నిర్మాణాలు, చెరువులు, పట్టణ నీటి వ్యవస్థలు జనావాసాల కొనసాగింపునకు తోడ్పడ్డాయి.

4. మతం, భాష, సాహిత్యం, దృశ్య సంస్కృతి

దక్కన్ సమాజంలో పర్షియన్ ప్రభావిత రాజాస్థాన సంస్కృతి, ప్రాంతీయ భాషా, కళా, భక్తి సంప్రదాయాలు మిళితమయ్యాయి. పరిపాలనలోనూ, ఉన్నతవర్గాల సాహిత్యంలోనూ పర్షియన్ భాష ప్రాముఖ్యాన్ని నిలుపుకోగా, దఖ్నీ ఒక ప్రధాన సాహిత్య భాషగా అభివృద్ధి చెందింది. మరాఠీ, తెలుగు, కన్నడ భాషలు ప్రాంతీయ సమాజాన్ని తీర్చిదిద్దడంలో తమ పాత్రను కొనసాగించాయి. సూఫీ సంస్థలు పట్టణాలను, రాజాస్థానాలను విస్తృత సామాజిక సంబంధజాలాలతో అనుసంధానించాయి.

మత విధానాలు పాలకులను బట్టి, సందర్భాలను బట్టి భిన్నంగా ఉండేవి. అనేక రాజాస్థానాల్లో, ముఖ్యంగా గోల్కొండలో, షియా సంప్రదాయాలు ప్రభావవంతంగా ఉండేవి. అదే సమయంలో సున్నీ సముదాయాలు, హిందూ అధికారులు కూడా రాజకీయ సమాజంలో ముఖ్యమైన భాగాలుగా ఉన్నారు. రాజవంశాల మతపరమైన అనుబంధాల ఆధారంగా మాత్రమే మైత్రి సంబంధాలు, యుద్ధాలు లేదా ఆదరణ విధానాలను సమగ్రంగా వివరించలేము.

1580 నుంచి 1627 వరకు బీజాపూర్‌ను పాలించిన ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా II సంగీతానికి, కళలకు విశిష్టమైన పోషకుడు. ఆయన రచించిన కితాబ్-ఇ నౌరస్‌లో సరస్వతి, గణపతి స్తుతులతో సహా విస్తృతమైన భక్తి, సంగీత పదజాలం ప్రతిబింబిస్తుంది. 1580 నుంచి 1612 వరకు గోల్కొండను పాలించిన ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా 1591లో హైదరాబాద్‌ను స్థాపించాడు; ఆయన ప్రముఖ దఖ్నీ కవి కూడా.

వాస్తుశిల్పంలో గుమ్మటాలు, కమానులు, సున్నపు గారతో చేసిన అలంకరణలు, భవ్యమైన సమాధులు, స్థానికంగా అభివృద్ధి చెందిన నిర్మాణ పద్ధతులు మిళితమయ్యాయి. బీజాపూర్ ఇబ్రహీం రౌజా, ముహమ్మద్ ఆదిల్ షా సమాధి అయిన గోల్ గుంబజ్‌లకు ప్రసిద్ధి చెందింది. గోల్కొండ–హైదరాబాద్ ప్రాంతం గోల్కొండ కోట, కుతుబ్ షాహీ సమాధులు, చార్మినార్‌లకు ప్రసిద్ధి చెందింది. గాఢమైన రంగులు, పొడవైన మానవాకృతులు, ఊహాత్మక ప్రకృతి దృశ్యాలు, పర్షియన్ మరియు ప్రాంతీయ దృశ్యకళా సంప్రదాయాలతో పరస్పర ప్రభావాలు దక్కనీ చిత్రకళ ప్రత్యేకతలు.

5. చారిత్రక ప్రాధాన్యం మరియు ప్రిలిమ్స్‌కు ముఖ్యమైన వ్యత్యాసాలు

ఈ సుల్తానేట్ రాజ్యాలు రాజ్య నిర్మాణానికి, సాంస్కృతిక సృజనకు క్రియాశీల కేంద్రాలుగా నిలిచాయి; అవి కేవలం బహమనీ, మొఘల్ పాలనల మధ్య అంతర దశ మాత్రమే కాదు. వాటి సైనిక నియామక విధానాలు, ప్రాంతీయ పరిపాలనా వ్యవస్థల అనుసంధానాలు తరువాతి మరాఠా, మొఘల్ రాజకీయాల రూపకల్పనకు దోహదపడ్డాయి. వాటి నగరాలు అంతర్భాగంలోని వ్యవసాయ వనరులను ప్రపంచ వాణిజ్య వ్యవస్థలతో కూడా అనుసంధానించాయి.

వస్తునిష్ఠ ప్రశ్నల కోసం రాజవంశాలు, రాజధానులు, కట్టడాలు, పాలకుల మధ్య తేడాలను గుర్తించాలి. అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీలను పద్దెనిమిదవ శతాబ్దపు హైదరాబాద్ ఆసఫ్ జాహీ నిజాంలతో పొరబడకూడదు. అదేవిధంగా, గోల్కొండ కుతుబ్ షాహీ వంశానికి ఢిల్లీ సుల్తానేట్ పాలకుడు కుతుబుద్దీన్ ఐబక్‌తో సంబంధం లేదు.

  • తాళికోట: 1565; ఖాన్వా: 1527. ఇవి వేర్వేరు ప్రాంతీయ, రాజకీయ సందర్భాలకు చెందినవి.
  • చాంద్ బీబీ మొఘలులకు వ్యతిరేకంగా అహ్మద్‌నగర్ రక్షణతో సంబంధం కలిగి ఉండగా, మాలిక్ అంబర్ ఆ తరువాతి కాలంలో అహ్మద్‌నగర్ ప్రతిఘటన, పరిపాలనా పునర్నిర్మాణంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు.
  • చార్మినార్ ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా పాలనలో నిర్మించబడింది; ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా II పాలనలో కాదు.
  • బహమనీ రాజ్యం, దాని తరువాత ఏర్పడిన ఐదు వారస సుల్తానేట్ రాజ్యాలు పరస్పరం సంబంధం కలిగినవే అయినప్పటికీ, ఈ పదాలను ఒకదానికి బదులుగా మరొకటి ఉపయోగించకూడదు.

పరివర్తన చెందుతున్న రాజకీయ ప్రాంతంగా దక్కన్

మెటాడేటా ఈ పటాన్ని పదహారవ శతాబ్దపు దక్కన్ సుల్తానేట్ రాజ్యాలు, విజయనగరానికి సంబంధించిన పటంగా గుర్తిస్తోంది. అందువల్ల ఇది ఆ ప్రాంత రాజకీయ భౌగోళిక పరిస్థితులకు నేరుగా సంబంధించినది. బహమనీ అధికారం విచ్ఛిన్నమవుతున్న క్రమంలో అహ్మద్‌నగర్, బీజాపూర్, బీరార్, బీదర్, గోల్కొండ రాజ్యాలు ఆవిర్భవించాయి. వాటి భౌగోళిక స్థానం కోటలు, వ్యవసాయ రాజస్వం, పీఠభూమిని తీరప్రాంత ఓడరేవులతో అనుసంధానించే మార్గాలు, కృష్ణా–తుంగభద్ర నదుల మధ్యనున్న రాయచూరు దోఆబ్ వంటి వ్యూహాత్మక ప్రాంతాలపై పోటీని అర్థం చేసుకోవడానికి తోడ్పడుతుంది. అయితే, కేవలం శతాబ్దాన్ని మాత్రమే సూచించే పటాన్ని ఒక నిర్దిష్ట సమయపు పరిస్థితికి కచ్చితమైన ప్రతిబింబంగా పరిగణించకూడదు: సరిహద్దులు, ఆయా రాజ్యాల స్వతంత్ర స్థితి కాలక్రమేణా మారాయి.

ఈ రాజ్యాలు శాశ్వత రాజకీయ కూటమిగా ఏర్పడలేదు. ఇవి పరస్పరం యుద్ధాలు చేసుకున్నాయి, విజయనగరంతో చర్చలు జరిపాయి, కొన్నిసార్లు దానికి వ్యతిరేకంగా సహకరించుకున్నాయి. తాళికోట వద్ద ఏర్పడిన కూటమి సందర్భానుసార సహకారాన్ని సూచిస్తుంది తప్ప, ఐదు సుల్తానుల రాజ్యాల మధ్య శాశ్వత ఐక్యతను కాదు. సైనిక నియామకాలు, దౌత్యం, మరాఠీ మాట్లాడే యోధ సమూహాలతో సహా విభిన్న ఉన్నతవర్గాల సేవల ద్వారా ప్రాంతీయ రాజకీయాలు మతపరమైన హద్దులను కూడా అధిగమించాయి. పర్షియన్ ప్రభావిత ఆస్థాన సంస్కృతి స్థానిక భాషలు, సామాజిక ఆచారాలతో పరస్పరం మిళితమై, విశిష్ట దక్కనీ సంప్రదాయాల రూపకల్పనకు దోహదపడింది. అందువల్ల ప్రాంతీయ అధికారాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి రాజకీయ పటం ఒక ప్రారంభ బిందువు మాత్రమే; సాంస్కృతిక సరిహద్దులు, జనాభా నిర్మాణం లేదా దైనందిన సామాజిక సంబంధాలను నిర్ధారించడానికి అది తగిన ఆధారం కాదు.

  • రాజ్యాలను వాటి రాజవంశాలతో జతపరచండి: అహ్మద్‌నగర్–నిజాం షాహీ; బీజాపూర్–ఆదిల్ షాహీ; బీరార్–ఇమాద్ షాహీ; బీదర్–బరీద్ షాహీ; గోల్కొండ–కుతుబ్ షాహీ.
  • ప్రిలిమ్స్ కోసం, బహమనీ రాజ్య విచ్ఛిన్నాన్ని తరువాతి మొఘల్ ఆక్రమణ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి; ఐదు వారస రాజ్యాలన్నీ ఒకే కాలవ్యవధి అంతటా స్వతంత్రంగా కొనసాగలేదు.
  • మెయిన్స్ కోసం, భౌగోళిక పరిస్థితులను రాజస్వం, యుద్ధ కార్యకలాపాలు, వినిమయంతో అనుసంధానించాలి; తేదీలు ఉన్న శాసనాలు, చారిత్రక వృత్తాంతాలు, ఇతర చారిత్రక ఆధారాలను ఉపయోగించి పటంలో చూపిన సరిహద్దులను ధ్రువీకరించాలి.

కాలరేఖ

  1. 1347

    బహమనీ రాజ్య స్థాపన.

  2. 1481

    తీవ్రమవుతున్న ఆస్థాన ప్రత్యర్థిత్వాల మధ్య మహ్మద్ గవాన్‌కు మరణశిక్ష అమలు.

  3. Around 1490–1518

    ఐదు దక్కన్ సుల్తానుల రాజ్యాల ఆవిర్భావం.

  4. 1565

    తాళికోట వద్ద విజయనగరాన్ని ఓడించిన దక్కన్ కూటమి.

  5. 1574 and 1619

    బీరార్‌ను విలీనం చేసుకున్న అహ్మద్‌నగర్; బీదర్‌ను విలీనం చేసుకున్న బీజాపూర్.

  6. 1636

    షాజహాన్ కుదిర్చిన ఒప్పందంతో నిజాం షాహీ అధికారం అంతిమంగా అణచివేయబడింది.

  7. 1686–1687

    బీజాపూర్, గోల్కొండలను మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేయడం.

ప్రాంతీయ రాజకీయ పరివర్తన

  1. 1. బహమనీ కేంద్ర అధికారం బలహీనపడటం
  2. 2. ప్రాంతీయ, సైనిక ఉన్నతవర్గాలు వారసత్వ రాజ్యాలను స్థాపించడం
  3. 3. రాజ్యాల మధ్య పోటీ మరియు విజయనగరంతో సందర్భానుసార మైత్రీ సంబంధాలు
  4. 4. ప్రాదేశిక స్థిరీకరణ మరియు పెరుగుతున్న మొఘల్ జోక్యం
  5. 5. మరాఠా శక్తి ఎదుగుదలతోపాటు మొఘలుల రాజ్యవిలీనాలు
ఐదు రాజ్యాలు మరియు వాటి గుర్తింపుతో ముడిపడిన విశేషాలు
రాజ్యంరాజవంశంప్రధాన కేంద్రంప్రధానంగా సంబంధం ఉన్న వ్యక్తులు లేదా విశేషాలు
అహ్మద్‌నగర్నిజాం షాహీఅహ్మద్‌నగర్చాంద్ బీబీ మరియు మాలిక్ అంబర్
బీజాపూర్ఆదిల్ షాహీబీజాపూర్ఇబ్రహీం రౌజా మరియు గోల్ గుంబజ్
బీరార్ఇమాద్ షాహీఎలిచ్‌పూర్1574లో అహ్మద్‌నగర్‌లో విలీనం చేయబడింది
బీదర్బరీద్ షాహీబీదర్1619లో బీజాపూర్‌లో విలీనం చేయబడింది
గోల్కొండకుతుబ్ షాహీగోల్కొండ; తరువాత హైదరాబాద్చార్మినార్ మరియు వజ్రాల వాణిజ్యం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

మాలిక్ అంబర్: చలనశీలత, ప్రతిఘటన

ఇథియోపియాలో జన్మించి, బానిసగా మార్చబడిన మాలిక్ అంబర్, అహ్మద్‌నగర్‌లో ప్రధాన మంత్రిగా, సైనిక వ్యవస్థ నిర్వాహకుడిగా ఎదిగాడు. మొఘల్ విస్తరణను ప్రతిఘటించడానికి ఆయన వేగవంతమైన సైనిక కదలికలతో కూడిన యుద్ధతంత్రం, స్థానిక నాయకులతో మైత్రి, భూమిశిస్తు వ్యవస్థ పునర్వ్యవస్థీకరణను సమన్వయం చేశాడు. అనంతర కాలంలో ఔరంగాబాద్‌గా పిలువబడిన ఖడ్కీని ఆయన అభివృద్ధి చేయడం, యుద్ధం, పరిపాలన, పట్టణ వృద్ధి మధ్య సంబంధాన్ని వివరిస్తుంది.

హైదరాబాద్: కొత్త కుతుబ్ షాహీ రాజధాని

మహ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా 1591లో మూసీ నది ఒడ్డున హైదరాబాద్‌ను స్థాపించాడు. కొత్త నగరంలోని ప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణ కేంద్రంలో చార్మినార్ ఒక ప్రముఖ కట్టడంగా నిలిచింది. పాత కోట కేంద్రం గోల్కొండకు ఆవల కొత్త రాజధానిని ఏర్పాటు చేయడం, విస్తరిస్తున్న ఆస్థాన, నివాస, వాణిజ్య అవసరాలను ప్రతిబింబించింది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. అహ్మద్‌నగర్ — నిజాం షాహీ 2. బీరార్ — బరీద్ షాహీ 3. గోల్కొండ — కుతుబ్ షాహీ. ఏ జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

తళ్లికోట యుద్ధానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఈ యుద్ధం 1565లో జరిగింది. 2. విజయం సాధించిన కూటమిలో బీరార్ ప్రధాన భాగస్వామిగా ఉంది. 3. యుద్ధం తరువాత అరవీడు వంశం ఆధ్వర్యంలో విజయనగర పాలన కొనసాగింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 2 మరియు 3 మాత్రమే

ప్రశ్న 3

కింది పాలకులలో కితాబ్-ఇ నౌరస్‌తో సరిగ్గా సంబంధం కలిగినవారు ఎవరు?

  • A. ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా II
  • B. మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా
  • C. యూసుఫ్ ఆదిల్ షా
  • D. మహమ్మద్ ఆదిల్ షా
మెయిన్స్: దక్కన్ సుల్తానుల రాజ్యాలు కేవలం బహమనీ రాజ్యానికి వారసులు మాత్రమే కాకుండా, ప్రాంతీయ రాజ్య నిర్మాణానికి, సాంస్కృతిక పరస్పర వినిమయానికి కేంద్రాలుగా నిలిచాయి. చర్చించండి. 250 పదాలలో సమాధానం రాయండి.
  • బహమనీ రాజ్య విచ్ఛిన్నతను, ఐదు ప్రత్యేక రాజవంశాల రాజ్యాల ఆవిర్భావాన్ని వివరించండి.
  • వ్యవసాయ పరిపాలన, స్థానిక మధ్యవర్తులు, విభిన్న వర్గాల నుంచి సైనిక నియామకాల గురించి చర్చించండి.
  • తీరప్రాంత వాణిజ్యం, వస్త్రాలు, వజ్రాలను పట్టణ అభివృద్ధితో అనుసంధానించండి.
  • దక్కనీ సాహిత్యం, ఇబ్రహీం ఆదిల్ షా II, చార్మినార్, దక్కనీ చిత్రకళను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • విజయనగర, మొఘల్, తొలి మరాఠా రాజకీయ పరిణామాలలో వాటి పాత్రను అంచనా వేయండి.
  • కూటములను నిర్ణయించే ఏకైక అంశంగా మతపరమైన గుర్తింపును పరిగణించవద్దు.

అధ్యయన మూలాలు

  • Satish Chandra, Medieval India, NCERT.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part II: An Imperial Capital, Vijayanagara.
  • Satish Chandra, History of Medieval India, Orient BlackSwan.
  • Archaeological Survey of India: official monument information on Bijapur and Hyderabad.
  • Telangana Department of Heritage: official resources on Qutb Shahi monuments.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Deccan_Sultanates_in_16th_Century.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp