New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలన

ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్

ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ 1351 నుంచి 1388 వరకు ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్యాన్ని పాలించాడు. ఆయన పాలనలో నీటిపారుదల నిర్మాణాలు, పట్టణాభివృద్ధి, ధార్మిక సంస్థలు, ప్రభావవంతమైన వర్గాలతో సయోధ్య సాధించే ప్రయత్నాలతో పాటు మత ఛాందసత్వం, బానిసత్వం, క్రమంగా వంశపారంపర్యంగా మారిన పరిపాలనా ప్రత్యేకాధికారాలు కనిపిస్తాయి. ప్రిలిమ్స్ దృష్ట్యా ఆయన శాఖలు, కాలువలు, పన్నుల విధానం, శాసనాలు, కట్టడాలు, ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్‌తో ఉన్న భేదాలు అత్యంత ముఖ్యమైన అంశాలు.

అందించిన మెటాడేటాలో ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్‌గా గుర్తించిన చిత్రణ.

అందించిన మెటాడేటాలో ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్‌గా గుర్తించిన చిత్రణ.

Credit: Unknown authorUnknown author · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్య ప్రాదేశిక అవలోకనం: ఇది ప్రాంతాలపై అవగాహన కోసం మాత్రమే; ప్రతి సుల్తాన్ పాలనలోని ఖచ్చితమైన సరిహద్దులను సూచించదు.

Map study

ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్య ప్రాదేశిక అవలోకనం: ఇది ప్రాంతాలపై అవగాహన కోసం మాత్రమే; ప్రతి సుల్తాన్ పాలనలోని ఖచ్చితమైన సరిహద్దులను సూచించదు.

  • రాజ్య ప్రాదేశిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులు మాత్రమే; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.

Credit: Koba-chan; DEMIS base map · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. సింహాసనారోహణ, రాజకీయ నేపథ్యం

సింధ్‌లోని థట్టా సమీపంలో సైనిక దండయాత్ర సందర్భంగా ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ మరణించిన తరువాత, 1351లో ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ సుల్తాన్ అయ్యాడు. ఫిరోజ్ ముహమ్మద్‌కు దాయాది; ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ సోదరుని మనుమడు. సైనిక అనిశ్చితి, సామ్రాజ్య అధికారానికి సంబంధించిన విస్తృత సంక్షోభం నెలకొన్న పరిస్థితుల్లో అతని సింహాసనారోహణ జరిగింది. ఢిల్లీ సుల్తానేట్ అప్పటికే ముఖ్యమైన ప్రాంతాలపై సమర్థ నియంత్రణను కోల్పోయింది: 1336లో విజయనగర రాజ్యం, 1347లో బహమనీ సుల్తానేట్ ఆవిర్భవించగా, బెంగాల్ స్వతంత్రంగా వ్యవహరించింది. అందువల్ల, ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ కాలానికి సంబంధించిన విస్తారమైన, బలమైన కేంద్రీకృత అధికారాన్ని నెలకొల్పాలనే ఆకాంక్షగల రాజ్యానికి బదులుగా, ఫిరోజ్ బలహీనపడిన సామ్రాజ్యాన్ని వారసత్వంగా పొందాడు.

అతని రాజకీయ విధానం ప్రభువర్గం, సైనికులు, మత వ్యవస్థలోని వర్గాల ప్రయోజనాలను పరిగణనలోకి తీసుకొని, వారితో సర్దుబాటు చేసుకోవడానికి ప్రాధాన్యమిచ్చింది. గతంలోని శిస్తు డిమాండ్ల వల్ల తలెత్తిన అసంతృప్తిని తగ్గించడానికి, తన పూర్వ పాలకుని అప్రియమైన ప్రయోగాల నుంచి తన ప్రభుత్వాన్ని దూరంగా ఉంచడానికి అతడు ప్రయత్నించాడు. అయితే, దీనర్థం అతని పాలన అంతటా శాంతియుతంగా లేదా ప్రజాహితకరంగా సాగిందని కాదు. ప్రజోపయోగ నిర్మాణాలు, దానధర్మాలపై వ్యయంతోపాటు సైనిక దండయాత్రలు, బానిసత్వం ద్వారా బలవంతపు శ్రమను వినియోగించడం, మతపరమైన వివక్షా చర్యలు కూడా కొనసాగాయి. అతని పాలనను మూల్యాంకనం చేయడానికి పరిపాలనాపరమైన సర్దుబాటుకు, బలప్రయోగంతో కూడిన అధికారానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని గుర్తించడం అత్యవసరం.

1353, 1359 సంవత్సరాల్లో ప్రారంభించిన దండయాత్రల ద్వారా ఫిరోజ్ బెంగాల్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి ప్రయత్నించాడు. అయితే, అక్కడ ఢిల్లీ అధికారాన్ని శాశ్వతంగా పునరుద్ధరించలేకపోయాడు. అతని దండయాత్రలు ఒడిశాలోని జాజ్‌నగర్, హిమాలయ పర్వత పాదప్రాంతంలోని నాగర్‌కోట్, సింధ్‌లోని థట్టా వరకు కూడా సాగాయి. ఈ సైనిక చర్యల వల్ల ఆయా ప్రాంతాలు సామ్రాజ్యంలో శాశ్వతంగా విలీనం కావడానికి బదులుగా, వివిధ స్థాయుల్లో లొంగుబాటు, కప్పం లేదా దోపిడీ సంపద లభించాయి. ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ మాదిరిగా అతడు స్వతంత్రంగా ఉన్న దక్కన్‌ను తిరిగి జయించడానికి గట్టి ప్రయత్నం చేయలేదు.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తుంచుకోవాల్సిన భేదం: ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ ప్రతీక నాణేల ప్రవేశపెట్టడం, రాజధానిని దౌలతాబాద్‌కు మార్చే ప్రయత్నంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు; ఫిరోజ్ కాలువలు, ధార్మిక సహాయ శాఖలు, అశోక స్తంభాల తరలింపుతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాడు.
  • బెంగాల్ స్వతంత్రంగా కొనసాగడం ఫిరోజ్ సైనిక విజయాల పరిమితులను తెలియజేస్తుంది.

2. పరిపాలన, ప్రభువర్గం, సైన్యం మరియు బానిసత్వం

పదవులు, ఆదాయ కేటాయింపులను క్రమంగా మరింత వంశపారంపర్యంగా మార్చడం ద్వారా ఫిరోజ్ స్థిరపడిన ఉన్నతవర్గాలతో తన సంబంధాలను బలోపేతం చేసుకున్నాడు. మరణించిన అధికారి పదవిని అతని కుమారులు లేదా ఇతర ఆశ్రితులు వారసత్వంగా పొందగలిగారు. అదే సమయంలో సైనిక సేవ, ఆదాయ కేటాయింపులు కూడా వంశపారంపర్య లక్షణాలను సంతరించుకున్నాయి. దీనివల్ల పదవుల్లో ఉన్నవారిలో తక్షణ అభద్రత తగ్గినప్పటికీ, కేవలం పరిపాలనా లేదా సైనిక ప్రాతిపదికలపై సిబ్బందిని ఎంపిక చేయడం, బదిలీ చేయడం, వారిపై క్రమశిక్షణ చర్యలు తీసుకోవడంలో పాలకుని సామర్థ్యం బలహీనపడింది. ఈ ఏర్పాట్లను ఎంతో తరువాత అభివృద్ధి చెందిన మొఘల్ మన్సబ్‌దారీ వ్యవస్థతో సమానంగా భావించకూడదు.

ఇక్తా ఒక కీలక వ్యవస్థగా కొనసాగింది: ఒక ప్రాంతం నుంచి వచ్చే ఆదాయాన్ని కేటాయించడం ద్వారా ఒక అధికారి పోషణకు, అతని బాధ్యతల నిర్వహణకు ఆధారం కల్పించేవారు. ఫిరోజ్ పాలనలో పదవులు, ఆదాయ కేటాయింపులు పొందినవారికి ఇచ్చిన రాయితీలు వారి స్థానిక ప్రయోజనాలను బలోపేతం చేశాయి. సైనికులకు కేవలం కేంద్రం చెల్లించే నగదు జీతాల ద్వారానే కాకుండా, తరచుగా ఆదాయ కేటాయింపుల ద్వారా పోషణ కల్పించేవారు. సైనిక తనిఖీల్లో అలసత్వం, అవినీతి ఉన్నట్లు సమకాలీన వృత్తాంతాలు వివరిస్తున్నాయి. ఈ విధంగా సర్దుబాటు ధోరణి అతని పాలనను స్థిరపరచడానికి తోడ్పడినప్పటికీ, సైన్యం, కేంద్ర ఖజానా ప్రభావశీలతను తగ్గించే అవకాశం కూడా కల్పించింది.

బానిసత్వం అసాధారణమైన ప్రాధాన్యాన్ని సంతరించుకుంది. ఫిరోజ్ ఆధీనంలో సుమారు 180,000 మంది బానిసలు ఉన్నట్లు అఫీఫ్ పేర్కొన్నాడు. ఈ సంఖ్యను ఆధునిక జనగణన గణాంకంగా కాకుండా, ఒక చరిత్రకారుడి అంచనాగా పరిగణించడం సముచితం. దివాన్-ఇ-బందగాన్ ఈ భారీ వ్యవస్థను పర్యవేక్షించేది. బానిసలు రాజప్రాసాదం, కార్ఖానాలు, సైన్యం తదితర రంగాల్లో పనిచేసేవారు; కొందరు చేతివృత్తుల్లో శిక్షణ పొందేవారు. యుద్ధ ఖైదీలను, ప్రాంతీయ అధికారులు సమకూర్చిన వ్యక్తులను బానిసలుగా చేర్చుకునేవారు. పరిపాలనాపరమైన వ్యవస్థీకరణ, శిక్షణ ఉన్నప్పటికీ, ఈ వ్యవస్థలోని మౌలికమైన బలవంతపు స్వభావం తొలగిపోలేదు.

ప్రభావశీలులైన మంత్రులు ఈ పాలనకు బలాన్ని చేకూర్చారు. వారిలో ముఖ్యంగా ఖాన్-ఇ-జహాన్ మక్బూల్ తెలంగాణ ప్రాంతానికి చెందిన పూర్వ అధికారి; మతం మార్చుకున్న ఆయన వజీర్‌గా ఎదిగాడు. రాజకీయ వ్యవస్థ మరింత మతసంప్రదాయవాద దిశగా సాగుతున్నప్పటికీ, పరిపాలనా నియామకాల ద్వారా గణనీయమైన సామాజిక, ప్రాంతీయ చలనశీలతకు అవకాశం ఉండేదని ఆయన ఉద్యోగ ప్రస్థానం తెలియజేస్తుంది. ఫిరోజ్ మరణానంతరం రాజకుమారులు, ప్రభువులు, ఇతర రాజాస్థాన వర్గాల మధ్య జరిగిన పోరాటాలు, ఆయన కొనసాగించిన రాజకీయ సమతుల్యత ఎంత దుర్బలమైనదో వెల్లడించాయి.

3. రెవెన్యూ, నీటిపారుదల మరియు సంక్షేమం

ఫిరోజ్ తన కోశ విధానాన్ని ఇస్లామిక్ చట్టం ఆమోదించిన పన్నుల విధానానికి తిరిగి మళ్లడంగా వివరించాడు. అనేక రకాల అదనపు సుంకాలను ఆయన రద్దు చేసినట్లు చారిత్రక వృత్తాంతాలు పేర్కొంటాయి; సంప్రదాయంగా వాటి సంఖ్యను ఇరవై నాలుగుగా పేర్కొంటారు. ప్రధానంగా గుర్తింపు పొందిన పన్నులు, వసూళ్లలో ఖరాజ్—భూమిశిస్తు; ఖమ్స్—యుద్ధంలో లభించిన దోపిడీ సొత్తులో రాజ్యానికి చెందే వాటా; జకాత్—నిర్దేశిత అర్హతలకు లోబడిన ముస్లింల సంపదపై విధించే మతపరమైన పన్ను; జిజ్యా—ముస్లిమేతర ప్రజలపై విధించే పన్ను ఉన్నాయి. ఈ వర్గీకరణ ఆయన ప్రకటించిన కోశ విధాన చట్రాన్ని తెలియజేస్తుంది తప్ప, స్థానిక స్థాయిలోని వసూళ్లన్నీ ఏకరీతిగా మారాయని నిరూపించదు.

మతపరమైన ఆమోదంతో, రాజ్యం కల్పించిన నీటిపారుదల సౌకర్యం ద్వారా ప్రయోజనం పొందిన భూములపై ఆయన షర్బ్ పన్ను విధించాడు. సాధారణంగా దీనిని అటువంటి సాగునీటి భూముల్లో పండిన పంట దిగుబడిలో పదోవంతుగా వివరిస్తారు. వ్యవసాయాన్ని విస్తరించడం, జనావాసాలకు తోడ్పడటం, రెవెన్యూను పెంపొందించడం కాలువల నిర్మాణం, పునరుద్ధరణల లక్ష్యాలు. ఆయన పాలనతో సంబంధం ఉన్న నీటిపారుదల పనుల ద్వారా యమునా, సట్లెజ్ సహా పలు నదుల నుంచి నీటిని మళ్లించారు; హిసార్ ప్రాంతానికి నీరందించిన కాలువకు ప్రత్యేక ప్రాముఖ్యత ఉంది. బావులు, జలాశయాలు, ఉద్యానవనాలు ఈ ప్రాజెక్టులకు అనుబంధంగా ఉన్నాయి. ఢిల్లీ చుట్టుపక్కల విస్తారమైన పండ్ల తోటలను ఏర్పాటు చేసిన ఘనతను కూడా అఫీఫ్ తన వృత్తాంతంలో సుల్తాన్‌కు ఆపాదించాడు.

దివాన్-ఇ-ఖైరాత్ దాతృత్వ సహాయాన్ని అందించేది. ముఖ్యంగా పేద ముస్లిం మహిళలకు వివాహ ఆర్థిక సహాయం, దుర్బల స్థితిలో ఉన్న లబ్ధిదారులకు తోడ్పాటు అందించేది. ఢిల్లీలో సాధారణంగా దార్-ఉల్-షిఫా అని పిలిచే ధర్మాసుపత్రి చికిత్సను, ఔషధాలను అందించేది. సహాయ కార్యక్రమాలు, వైద్య సేవలకు వ్యవస్థీకృత రాజపోషణ లభించిందని ఈ సంస్థలు తెలియజేస్తాయి. అయితే, వీటిని ఆధునిక సార్వత్రిక సంక్షేమ వ్యవస్థతో సమానంగా పరిగణించరాదు. ఈ సేవలను పొందే అవకాశాలు, వాటి లక్ష్యాలు నాటి మతపరమైన, అంతస్తుల ఆధారిత సమాజ స్వభావాన్ని ప్రతిబింబించాయి.

  • దివాన్-ఇ-ఖైరాత్: దానధర్మాలు; దివాన్-ఇ-బందగాన్: బానిసలు; దార్-ఉల్-షిఫా: వైద్య సేవలు.
  • వ్యవసాయ శాఖ అయిన దివాన్-ఇ-కోహి ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ పాలనకు చెందినది; ఫిరోజ్ పాలనకు కాదు.

4. మతం, విద్య మరియు చారిత్రక ఆధారాలు

ఫిరోజ్ ఉలేమాలతో సత్సంబంధాలను పెంపొందించుకొని, సున్నీ మత సంప్రదాయనిష్ఠకు ప్రాధాన్యమిచ్చాడు. బ్రాహ్మణులు అప్పటివరకు అనుభవిస్తున్న మినహాయింపును రద్దుచేసి, వారు కూడా జిజియా చెల్లించాలని పట్టుబట్టడం పరీక్షల్లో తరచుగా అడిగే అంశం. భారతదేశంలో జిజియాను ప్రవేశపెట్టింది ఫిరోజ్ కాదు; దానిని బ్రాహ్మణులకు స్పష్టంగా వర్తింపజేయడమే ఇక్కడ గుర్తుంచుకోవాల్సిన ముఖ్యమైన తేడా. తాను ఆమోదయోగ్యం కానివిగా భావించిన మతాచారాలు, మత సమూహాలపై తీసుకున్న చర్యలను అతని స్వీయ వృత్తాంతం నమోదు చేసింది. సైనిక దండయాత్రలకు సంబంధించిన వృత్తాంతాలు దేవాలయాల అపవిత్రీకరణను కూడా వివరిస్తాయి. అందువల్ల, అతని దాతృత్వ కీర్తిని మతపరమైన బలవంతపు చర్యలకు సంబంధించిన ఆధారాలతో కలిపి మదింపు చేయాలి.

ఫిరోజ్ విద్యాభ్యాసాన్ని, ఎంపిక చేసిన సంస్కృత విజ్ఞానాన్ని పారశీక భాషలోకి అనువదించడాన్ని కూడా ప్రోత్సహించాడు. నాగర్‌కోట్‌లో లభించిన లిఖిత ప్రతులకు, దలాయిల్-ఇ-ఫిరోజ్ షాహీ అనే పారశీక గ్రంథానికి సంబంధం ఉన్నట్లు వృత్తాంతాలు పేర్కొంటాయి. రాజకీయ విజయాలు, మత అసహనంతోపాటు ఇతరుల సాంస్కృతిక సంపదను స్వీకరించడం, మేధోపరమైన ఆదానప్రదానాలు కూడా సహజీవనం చేయగలవని ఇటువంటి పోషణ తెలియజేస్తుంది. ఢిల్లీలోని హౌజ్ ఖాస్ మదర్సా అతని పోషణలో మరో ముఖ్యమైన విద్యా కేంద్రంగా అవతరించింది.

ఫుతూహాత్-ఇ-ఫిరోజ్ షాహీ సుల్తాన్ తన విధానాలు, విజయాల గురించి ఇచ్చిన వృత్తాంతాన్ని నమోదు చేస్తుంది; దీనిని రాజు తనను తాను చిత్రించుకున్న రచనగా చదవాలి. షమ్స్-ఇ సిరాజ్ అఫీఫ్ రచించిన తారీఖ్-ఇ-ఫిరోజ్ షాహీ అతని పరిపాలన, ప్రజోపయోగ నిర్మాణాల గురించి విస్తృత సమాచారాన్ని అందిస్తుంది. జియావుద్దీన్ బరనీ కూడా తారీఖ్-ఇ-ఫిరోజ్ షాహీ అనే శీర్షికతో ఒక గ్రంథాన్ని రచించాడు. అది అంతకుముందు సుల్తానుల పాలనను, ఫిరోజ్ పాలన ప్రారంభ సంవత్సరాలను వివరిస్తుంది. శీర్షికలు ఒకే విధంగా ఉండటంతో, ఆయా రచయితలను సరిగ్గా గుర్తించడం ప్రిలిమ్స్‌కు ఉపయోగకరమైన భేదం.

5. వాస్తుశిల్పం, పట్టణీకరణ మరియు వారసత్వం

ఫిరోజ్ అనేక పట్టణ కేంద్రాలను స్థాపించాడు లేదా అభివృద్ధి చేశాడు. వాటిలో ఢిల్లీలోని ఫిరోజాబాద్, హిసార్-ఇ-ఫిరోజా, ఫతేహాబాద్, జౌన్‌పూర్ ముఖ్యమైనవి. ఫిరోజ్ షా కోట్లా ఫిరోజాబాద్‌లోని కోట ప్రాకారాలతో కూడిన రాజభవన సముదాయం. జౌనా ఖాన్ అని కూడా పిలిచే ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ స్మారకార్థం జౌన్‌పూర్‌కు ఆ పేరు పెట్టారు. అతని వాస్తుశిల్పంలో సాధారణంగా మలచని రాళ్లతో కట్టడం, ఉపరితలాలకు గచ్చు పూత వేయడం, పరిమిత అలంకరణ ఉపయోగించడం కనిపిస్తాయి. ఇవి తుగ్లక్ నిర్మాణాలకు సంబంధించిన ప్రయోజనాత్మకమైన, భారీ నిర్మాణ లక్షణాలను కొనసాగించాయి.

ప్రాచీన వస్తువులపై అతని ఆసక్తికి అత్యంత ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ రెండు అశోక స్తంభాలను ఢిల్లీకి తరలించడం. వీటిలో ఒకటి ప్రస్తుత హర్యానాలోని తోప్రా నుంచి, మరొకటి మీరట్ నుంచి తీసుకువచ్చారు. తోప్రా స్తంభాన్ని ఫిరోజ్ షా కోట్లాలో ప్రతిష్ఠించారు; మీరట్ స్తంభాన్ని ఢిల్లీ ఉత్తర దిశలోని కొండ వరుసపై నిలిపారు. వాటి తరలింపులో ప్రత్యేకంగా సిద్ధం చేసిన రవాణా సాధనాలు, నదీ మార్గ రవాణా సహా విస్తృతమైన ఇంజినీరింగ్ ఏర్పాట్లు అవసరమయ్యాయి. వాటిపై ఉన్న బ్రాహ్మీ శాసనాలను ఫిరోజ్ చదివి అర్థం చేసుకోలేదు: ఆ కీలక విజయాన్ని 1837లో జేమ్స్ ప్రిన్సెప్ సాధించాడు.

ఖుతుబ్ మినార్, హౌజ్ ఖాస్‌లోని జలాశయం సహా అంతకుముందటి స్మారక కట్టడాలను, జల సంబంధ నిర్మాణాలను అతను మరమ్మతు చేయించాడు. అతని సమాధి హౌజ్ ఖాస్ సముదాయం పక్కన ఉంది. 1388లో అతని మరణానంతరం వారసత్వ వివాదాలు, ప్రాంతీయ విచ్ఛిన్నత వేగవంతమయ్యాయి. వంశపారంపర్య ప్రత్యేక హక్కులు, కేంద్ర నియంత్రణ సడలడం ఈ దుర్బలత్వానికి దోహదపడ్డాయి. అయితే, ఈ పతనంలో అంతకుముందటి పాలనల నుంచి సంక్రమించిన సమస్యల ప్రభావం కూడా ఉంది. 1398లో తైమూర్ దండయాత్ర ఫిరోజ్ మరణించిన ఒక దశాబ్దం తరువాత జరిగింది; అతని పాలనలో కాదు.

ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్: సంక్షేమం, మత ఛాందసత్వం, పరిపాలనాపరమైన రాజీ

ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ తరువాత ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ 1351 నుంచి 1388 వరకు పాలించాడు. ఆయన విధానాలు వ్యవసాయ పునరుద్ధరణ, నీటిపారుదల, ప్రభావశీల వర్గాల ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా వ్యవహరించడంపై దృష్టి సారించాయి. కాలువల నిర్మాణం, మరమ్మతులు సాగుకు తోడ్పడగా, కొత్త జనావాసాలు, ప్రజాసేవా సంస్థలు పాలకుడిని ప్రజాహితకారిగా చూపాయి. దివాన్-ఇ-ఖైరాత్ పేద ముస్లిం మహిళల వివాహాలకు సహాయంతో సహా ధార్మిక సహాయాన్ని అందించింది. ఈ కార్యక్రమాలను మధ్యయుగ రాచరిక వ్యవస్థ నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకోవాలి; ఆధునిక, సార్వజనీన సంక్షేమ రాజ్యంతో సమానంగా చూడకూడదు.

ఆయన పాలనలో మత ఛాందసత్వంతో పాటు కేంద్ర నియంత్రణను బలహీనపరచగల రాయితీలు కూడా చోటుచేసుకున్నాయి. గతంలో మినహాయింపు పొందిన బ్రాహ్మణులపై ఆయన జిజియా పన్నును అమలు చేశాడు; సైనిక సేవ, రాజస్వ హక్కుల కేటాయింపుల్లో వంశపారంపర్య ధోరణులను బలోపేతం చేశాడు. దివాన్-ఇ-బందగాన్ విస్తారమైన బానిస వ్యవస్థను నిర్వహించింది. అశోక స్తంభాలను ఆయన ఢిల్లీకి తరలించడం, పూర్వకాలపు స్మారకాలను రాజులు తమ ఆధీనంలోకి తీసుకోవడాన్ని సూచిస్తుంది; అంతమాత్రాన ఆ స్తంభాలు సుల్తానుల కాలపు శాసనాలు కావు. అందించిన మెటాడేటా చిత్రంలోని వ్యక్తిని గుర్తిస్తుంది; అయితే చిత్ర సృష్టికర్త, తేదీ లేదా చారిత్రక ఆధారం గురించి ఎటువంటి సమాచారమూ ఇవ్వదు. అందువల్ల అది వివరణాత్మక ఉదాహరణగా వినియోగించడానికి మాత్రమే తోడ్పడుతుంది; ఆయన రూపురేఖల గురించి లేదా సమకాలీన వ్యక్తిచిత్రణ గురించి నిర్ధారణలకు ఆధారం కాదు.

  • పాలకుల మధ్య తేడాను గుర్తించండి: ప్రతీక ద్రవ్యం, రాజధానిని దౌలతాబాద్‌కు తరలించే ప్రయత్నం ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్‌కు సంబంధించినవి; ఫిరోజ్ షాకు కాదు.
  • వేర్వేరు సంస్థలు: దివాన్-ఇ-ఖైరాత్ దానధర్మాలకు సంబంధించినది; దివాన్-ఇ-బందగాన్ బానిసల వ్యవహారాలకు సంబంధించినది. వీటిలో ఏదీ కేవలం నీటిపారుదల శాఖ కాదు.
  • మెయిన్స్‌లో, ఉత్పాదక ప్రజాపనులను మతపరమైన మినహాయింపు, వంశపారంపర్య ప్రత్యేకాధికారాలతో సమతుల్యంగా విశ్లేషించాలి; సంక్షేమాన్ని గానీ, మత ఛాందసత్వాన్ని గానీ ఆయన పాలనను నిర్వచించే ఏకైక లక్షణంగా పరిగణించకూడదు.

కాలరేఖ

  1. 1351

    ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ తరువాత ఫిరోజ్ షా సింహాసనాన్ని అధిష్ఠిస్తాడు.

  2. 1353 and 1359

    బెంగాల్‌పై దండయాత్రలు దానిని శాశ్వతంగా రాజ్యంలో విలీనం చేయడంలో విఫలమవుతాయి.

  3. 1356

    తోప్రా, మీరట్‌లలోని అశోక స్తంభాలను ఢిల్లీకి తరలిస్తారు.

  4. 1388

    ఫిరోజ్ మరణిస్తాడు; వారసత్వ పోరాటాలు తీవ్రతరమవుతాయి.

  5. 1398

    ఫిరోజ్ పాలన అనంతరం తైమూర్ ఉత్తర భారతదేశంపై దండెత్తి ఢిల్లీని దోచుకుంటాడు.

నీటిపారుదల నిర్మాణాల ద్వారా ఆశించిన ఆర్థిక ప్రభావం

  1. 1. కాలువలు, జలవనరుల నిర్మాణాలపై రాజ్య పెట్టుబడి
  2. 2. నీటి లభ్యత మెరుగుదల
  3. 3. సాగు విస్తరణ లేదా స్థిరీకరణ
  4. 4. జనావాసాలకు వ్యవసాయపరమైన మద్దతు
  5. 5. భూమిశిస్తు, నీటిపారుదల పన్ను వసూళ్లు
పరీక్షలకు అత్యంత ముఖ్యమైన సంస్థాగత భేదాలు
పదంసంబంధిత అంశంపరీక్ష దృష్ట్యా జాగ్రత్త
దివాన్-ఇ-ఖైరాత్ఫిరోజ్ పాలనలో దానధర్మ సహాయంఇది బానిసల శాఖ కాదు
దివాన్-ఇ-బందగాన్ఫిరోజ్ పాలనలో బానిసల నిర్వహణశిక్షణ ఇవ్వడం అంటే స్వేచ్ఛ కల్పించడం కాదు
దార్-ఉల్-షిఫాధార్మిక వైద్య సంస్థఇది రెవెన్యూ శాఖ కాదు
షర్బ్నీటిపారుదల పన్నుజిజ్యా పన్నుకు భిన్నమైనది
దివాన్-ఇ-కోహిముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ వ్యవసాయ శాఖదీనిని ఫిరోజ్ స్థాపించలేదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఫిరోజ్ షా కోట్లాలోని తోప్రా స్తంభం

తోప్రా నుంచి ఢిల్లీకి అశోక స్తంభాన్ని తరలించడం సుల్తానుల కాలపు ఇంజినీరింగ్ నైపుణ్యాన్ని, ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రాచీన వస్తువులపై రాజులకు ఉన్న ఆసక్తిని చూపుతుంది. దానిపై ఉన్న అసలు మౌర్య శాసనం, దానిని ప్రతిష్ఠించిన మధ్యయుగ వాస్తు ప్రాంగణం వేర్వేరు కాలాలకు చెందినవి. అందువల్ల, వివిధ చారిత్రక సందర్భాల పొరలతో కూడిన స్మారకానికి ఇది ఉపయోగకరమైన ఉదాహరణ.

హౌజ్ ఖాస్: పూర్వపు పట్టణ ప్రాంగణాన్ని తిరిగి వినియోగించడం

ఈ జలాశయం అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ పాలనలో హౌజ్-ఇ-అలాయ్‌గా నిర్మితమైంది. ఫిరోజ్ దానిని పునరుద్ధరించి, దానికి ఆనుకుని ఉన్న మదర్సా సముదాయాన్ని అభివృద్ధి చేశాడు; ఆయన సమాధి కూడా అక్కడే ఉంది. అసలు నిర్మాణం, తరువాత జరిగిన మరమ్మతులు, వాస్తు విస్తరణ మధ్య వ్యత్యాసాన్ని ఈ ప్రదేశం వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతల్లో తప్పుగా జతపరచబడినది ఏది?

  • A. దివాన్-ఇ-ఖైరాత్ — ధార్మిక సహాయం
  • B. దివాన్-ఇ-బందగాన్ — బానిసల నిర్వహణ
  • C. దార్-ఉల్-షిఫా — వైద్య చికిత్స
  • D. దివాన్-ఇ-కోహి — ఫిరోజ్ షా పాలనలో బానిసలకు శిక్షణ

ప్రశ్న 2

ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఆయన అశోక స్తంభాలను ఢిల్లీకి తరలించాడు. 2. ఆ స్తంభాలపై ఉన్న బ్రాహ్మీ శాసనాలను ఆయన చదివి అర్థం చేసుకున్నాడు. 3. ఆయన బ్రాహ్మణులపై స్పష్టంగా జిజియా పన్ను విధించాడు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ విధానాలకు, కేంద్ర అధికారానికి మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని ఏ ప్రకటన అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. వంశపారంపర్య పదవులు అధికారులను ఎటువంటి పరిమితులు లేకుండా బదిలీ చేసే అవకాశాన్ని పెంచాయి.
  • B. ప్రభువులకు, సైనికులకు ఇచ్చిన రాయితీలు తక్షణ అసంతృప్తిని తగ్గించినప్పటికీ, కేంద్ర నియంత్రణను బలహీనపరిచే అవకాశం ఉంది.
  • C. ఆయన బెంగాల్ దండయాత్రలు ప్రాంతీయ స్వాతంత్ర్యాన్ని శాశ్వతంగా నిర్మూలించాయి.
  • D. ఆయన పాలనలో రెవెన్యూ వసూలు హక్కుల కేటాయింపులను రద్దు చేసి, మొఘల్ మన్సబ్‌దారీ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టారు.
మెయిన్స్: ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ పాలనలో ప్రజోపయోగ పనులు, పరిపాలనాపరమైన రాజీ విధానాలతో పాటు మత ఛాందసవాదం, వ్యవస్థాగత బలహీనతలు కూడా కనిపించాయి. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • 1351లో ఆయనకు వారసత్వంగా లభించిన విచ్ఛిన్న రాజకీయ పరిస్థితిని పరిచయం చేయండి.
  • నీటిపారుదల ప్రాజెక్టులు, పట్టణాల స్థాపన, ధార్మిక సహాయం, వైద్య సంరక్షణను వివరించండి.
  • వంశపారంపర్య పదవులు, రాజస్వ హక్కుల కేటాయింపులు, ప్రభావశీల వర్గాల ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా వ్యవహరించడాన్ని విశ్లేషించండి.
  • బ్రాహ్మణులపై జిజియా పన్ను, మతపరమైన బలవంతం, విస్తారమైన బానిస వ్యవస్థ గురించి చర్చించండి.
  • తక్షణ స్థిరత్వానికి, దీర్ఘకాలంలో కేంద్ర అధికారం బలహీనపడటానికి మధ్య వ్యత్యాసాన్ని స్పష్టం చేయండి.
  • సుల్తానేట్ పతనానికి పూర్తిగా ఒకే పాలకుడిని బాధ్యుడిగా పేర్కొనకుండా, సమతుల్య అంచనాతో ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • Satish Chandra, History of Medieval India, Orient BlackSwan.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part One.
  • NCERT, Our Pasts–II, chapter on the Delhi Sultans.
  • Archaeological Survey of India: information on Firoz Shah Kotla and Hauz Khas monuments, asi.nic.in.
  • Shams-i Siraj Afif, Tarikh-i-Firoz Shahi, translated extracts; read critically as a court-centred historical account.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Firoz_Shah_Taghlak.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp