New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · మొఘల్ సామ్రాజ్యం

హుమాయూన్

రెండవ మొఘల్ చక్రవర్తి హుమాయూన్ 1530–1540 మధ్య, తిరిగి 1555–1556 మధ్య పరిపాలించాడు. బాబర్ ఉత్తర భారతదేశాన్ని జయించడానికి, అక్బర్ సామ్రాజ్యాన్ని సుస్థిరపరచడానికి మధ్య హుమాయూన్ పాలనా ప్రస్థానం వారధిగా నిలిచింది. షేర్ షా సూర్ చేతిలో పరాజయం, సింధ్ మరియు సఫవీ ఇరాన్‌లో ప్రవాస జీవితం, కాబూల్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం, ఢిల్లీలో పాలనను పునరుద్ధరించడం వంటి పరిణామాలు తొలి మొఘల్ అధికారం యొక్క బలహీన పునాదులను, మొఘల్ ఆస్థానంలో పెరిగిన పర్షియన్ సాంస్కృతిక ప్రభావాన్ని అర్థం చేసుకోవడంలో అతని పాలనకు ప్రాధాన్యాన్ని కల్పించాయి.

హుమాయూన్ సమాధి, ఢిల్లీ, భారతదేశం. ప్రధాన ప్రవేశద్వారం నుంచి కనిపించే పశ్చిమ ముఖభాగం

హుమాయూన్ సమాధి, ఢిల్లీ, భారతదేశం. ప్రధాన ప్రవేశద్వారం నుంచి కనిపించే పశ్చిమ ముఖభాగం

Credit: Muhammad Mahdi Karim · GFDL 1.2 · source

పురానా ఖిలాలోని షేర్ మండల్

పురానా ఖిలాలోని షేర్ మండల్

Credit: Pinakpani · CC BY 4.0 · source

1. సింహాసనారోహణ, అస్థిర సామ్రాజ్య సమస్య

డిసెంబర్ 1530లో హుమాయూన్‌కు బాబర్ పాలిత భూభాగాలు వారసత్వంగా లభించాయి. అయితే, అవి అప్పటికి దృఢంగా ఏకీకృతమైన సామ్రాజ్యంగా రూపొందలేదు. పానిపట్, ఖాన్వా, ఘాఘ్రా యుద్ధాలలో విజయాలు మొఘలుల సైనిక ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించినప్పటికీ, పోటీపడే అధికార కేంద్రాలను నిర్మూలించలేదు. తూర్పు భారతదేశంలో అఫ్గాన్ సర్దార్లు ప్రభావవంతంగా కొనసాగగా, గుజరాత్‌కు చెందిన బహదూర్ షా పశ్చిమ, మధ్య భారతదేశాలలో తన అధికారాన్ని విస్తరిస్తున్నాడు. అందువల్ల సింహాసనాన్ని కాపాడుకోవడం, అధికార కాంక్ష గల బంధువులను నియంత్రించడం, సైనిక విజయాలతో పొందిన భూభాగాలలో సుస్థిర పరిపాలనను నెలకొల్పడం అనే పరస్పర సంబంధిత కర్తవ్యాలను హుమాయూన్ ఎదుర్కొన్నాడు.

తైమూరీ రాజకీయ సంప్రదాయాలు వారసత్వ ప్రక్రియను సంక్లిష్టం చేశాయి. జ్యేష్ఠ పుత్రునికే వారసత్వం సంక్రమించాలనే స్పష్టమైన నియమం కింద మినహాయింపునకు గురికావడం కంటే, పాలక కుటుంబంలోని పురుష సభ్యులు భూభాగాలు, వనరులలో తమకు వాటా లభించాలని ఆశించేవారు. హుమాయూన్ సోదరులు కామ్రాన్, అస్కరీ, హిందాల్ ముఖ్యమైన ప్రాంతీయ పాలనా బాధ్యతలను పొందారు లేదా నిర్వహించారు. కాబూల్, కాందహార్‌లపై కామ్రాన్ నియంత్రణ, ఆ తరువాత పంజాబ్‌లో అతని స్థానం విశేష ప్రభావాన్ని చూపాయి: వాయవ్య ప్రాంతాల నుంచి సైనిక మానవ వనరులు, ఆదాయాన్ని సమకూర్చుకునే హుమాయూన్ అవకాశాలను అవి పరిమితం చేశాయి. సోదరుల మధ్య సహకారం పదేపదే పరస్పర పోటీకి దారితీసింది.

హుమాయూన్ 1531లో కాలింజర్‌పై దండయాత్ర చేసి, 1532లో దౌరా వద్ద అఫ్గాన్ సేనలను ఓడించాడు. చునార్‌పై అతని తొలి ముట్టడి ఒక రాజీతో ముగిసింది; ఫలితంగా వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన ఈ కోట షేర్ ఖాన్ ఆధీనంలోనే ఉండిపోయింది. ఈ సంఘటనలు పదేపదే ఎదురైన ఒక సమస్యను వెల్లడిస్తాయి: తక్షణ లొంగుబాటు తప్పనిసరిగా దీర్ఘకాలిక నియంత్రణకు దారితీయలేదు. అందువల్ల హుమాయూన్ పరాజయాలను వివరించేటప్పుడు, వాటిని కేవలం అతని వ్యక్తిగత బలహీనతకు మాత్రమే ఆపాదించకుండా, చెల్లాచెదురైన వనరులు, ప్రతికూలతలను తట్టుకొని నిలబడగలిగిన అఫ్గాన్ నాయకత్వం, అనిశ్చితమైన కుటుంబ మద్దతును కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి.

  • ప్రధాన రాజకీయ సమస్య: రాజస్వ, పరిపాలనా వ్యవస్థల సుస్థిరీకరణ కంటే సైనిక విజయాల ద్వారా భూభాగాల ఆక్రమణ వేగంగా ముందుకు సాగింది.
  • UPSC కోసం గుర్తుంచుకోవలసిన భేదం: కమ్రాన్ హుమాయూన్ సోదరుడు, ప్రత్యర్థి; సూర్ వంశ పాలకుడు కాదు.

2. గుజరాత్, బెంగాల్ మరియు షేర్ షా చేతిలో పరాజయాలు

మాల్వాలోకి తన ప్రభావాన్ని విస్తరించి, మేవార్‌పై దాడి చేసిన తరువాత గుజరాత్‌కు చెందిన బహదూర్ షా ప్రధాన ప్రత్యర్థిగా ఎదిగాడు. 1535లో హుమాయూన్ దండయాత్ర మాండు, చంపానేర్‌ల స్వాధీనంతో సహా ముఖ్యమైన విజయాలను సాధించింది. అయితే గుజరాత్‌లో మొఘల్ అధికారం స్వల్పకాలమే నిలిచింది. అధికారాన్ని తగినంతగా స్థిరపరచుకోలేకపోవడం, స్థానిక ప్రతిఘటన, అస్కరీకి సంబంధించిన ఇబ్బందులు బహదూర్ షా తన పూర్వస్థితిని చాలావరకు పునరుద్ధరించుకోవడానికి అవకాశం కల్పించాయి. పశ్చిమాన సాధించిన ప్రాదేశిక విజయాలు తూర్పున అంతకంతకూ తీవ్రమవుతున్న అఫ్గాన్ సవాలును పరిష్కరించలేదు.

తరువాత షేర్ షా సూర్‌గా ప్రసిద్ధి చెందిన షేర్ ఖాన్, బిహార్‌లో తన స్థానాన్ని బలోపేతం చేసుకొని బెంగాల్ వైపు విస్తరించాడు. హుమాయూన్ 1537–1538లో చునార్‌ను మళ్లీ ముట్టడించి, అనంతరం బెంగాల్‌లోకి ముందుకు సాగి, 1538లో గౌర్‌ను ఆక్రమించాడు. ఈ సుదీర్ఘ సైనిక కార్యకలాపాలకు సమయం వెచ్చించగా, షేర్ ఖాన్ మొఘల్ సైన్యం వెనుకనున్న ముఖ్యమైన మార్గాలు, భూభాగాలపై నియంత్రణ సాధించాడు. తత్ఫలితంగా, హుమాయూన్ సుదూర రాజధానిని ఆక్రమించినప్పటికీ, అది తూర్పు యుద్ధరంగంపై సమర్థవంతమైన నియంత్రణ సాధించినట్లు కాలేదు.

ప్రస్తుత బక్సర్ సమీపంలోని చౌసా వద్ద 26 జూన్ 1539న షేర్ ఖాన్ హుమాయూన్‌ను ఘోరంగా ఓడించాడు. హుమాయూన్ తప్పించుకున్నప్పటికీ, మొఘల్ సైన్యం భారీ నష్టాలను చవిచూసింది. అనంతరం షేర్ ఖాన్ ‘షేర్ షా’ అనే రాజ బిరుదును స్వీకరించాడు. ఆ తరువాత 17 మే 1540న బిల్‌గ్రామ్ అని కూడా పిలిచే కనౌజ్ వద్ద నిర్ణాయక యుద్ధం జరిగింది. మొఘలులు మరోసారి ఓటమి చెందడంతో హుమాయూన్ ఉత్తర భారతదేశంలోని తన రాజ్యాన్ని విడిచిపెట్టవలసి వచ్చింది; ఇది సూర్ పాలనకు మార్గం సుగమం చేసింది.

ఈ రెండు యుద్ధాల మధ్య తేడాను గుర్తించాలి. చౌసా యుద్ధం హుమాయూన్ సైన్యాన్ని, ప్రతిష్ఠను తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది; కనౌజ్ యుద్ధం ఆయనను సింహాసనం నుంచి పూర్తిగా తొలగించింది. సమర్థవంతమైన నాయకత్వం, అఫ్ఘాన్ శక్తుల సమీకరణ, వ్యూహాత్మకంగా మెరుగైన స్థానాలను ఆక్రమించడం షేర్ షా విజయానికి ఆధారాలయ్యాయి. అనంతరం ఆయన చేపట్టిన భూమిశిస్తు, ద్రవ్య, రవాణా–సమాచార వ్యవస్థల సంస్కరణలు మధ్యంతర సూర్ పాలనా కాలానికి చెందినవి; హుమాయూన్ పరిపాలనకు చెందినవి కావు.

  • యుద్ధాల క్రమం: చౌసా, 1539; కనౌజ్/బిల్‌గ్రామ్, 1540.
  • మేవార్‌లో హుమాయూన్ జోక్యాన్ని రాణి కర్ణావతి పంపిన రాఖీతో ముడిపెట్టే ప్రాచుర్యంలో ఉన్న కథనానికి సమకాలీన ఆధారాల ద్వారా దృఢమైన నిర్ధారణ లభించలేదు.

3. ప్రవాసం, సఫవీ సహాయం, కాబూల్ స్థావరం

1540 తరువాత హుమాయూన్ వనరులు, మిత్రుల కోసం అన్వేషిస్తూ సింధ్, దాని పొరుగు ప్రాంతాల్లో సంచరించాడు. ఆయన 1541లో హమీదా బాను బేగంను వివాహం చేసుకున్నాడు. ఈ అభద్రతా కాలంలో అమర్‌కోట్ రాజపుత్ర పాలకుడు ఆయనకు ఆశ్రయం కల్పించాడు. అక్కడే 1542 అక్టోబర్‌లో అక్బర్ జన్మించాడు. అమర్‌కోట్ ప్రస్తుతం పాకిస్థాన్‌లోని సింధ్‌లో ఉంది; దానిని మొఘల్ సామ్రాజ్య రాజధానిగా పొరబడకూడదు.

భారతదేశంలో స్థిరమైన స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేసుకోలేకపోయిన హుమాయూన్, 1544లో ఇరాన్‌లోని సఫవీ పాలకుడు షా తహ్మాస్ప్ I సహాయాన్ని కోరాడు. ఈ భేటీ మొఘలులు, సఫవీలు, ఉజ్బెక్‌లను అనుసంధానించిన విస్తృత రాజకీయ ప్రపంచాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. సఫవీ సహాయంతోపాటు రాజకీయ, మతపరమైన ఒత్తిళ్లు కూడా వచ్చాయి. షియా ఆస్థాన ఆచారాలను అనుసరించాలనే ఆశింపులు కూడా వీటిలో ఉన్నాయి. దీనిని మొఘలుల మత విధానంలో శాశ్వతమైన మార్పుగా సరళీకరించి అర్థం చేసుకోకూడదు.

సఫవీ సహాయంతో హుమాయూన్ 1545లో కాందహార్‌ను, ఆ తరువాత కాబూల్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. ఇరాన్ పీఠభూమిని, అఫ్ఘానిస్థాన్‌ను, భారతదేశం వైపు వెళ్లే మార్గాలను అనుసంధానించే కాందహార్ అత్యంత సున్నితమైన సరిహద్దు ప్రాంతం. దాని ఆధిపత్యం కోసం పోటీ మొఘల్–సఫవీ వైరం పదేపదే తలెత్తడానికి కారణమైంది. మరోవైపు, హుమాయూన్ తన స్థానాన్ని పునర్నిర్మించుకోవడానికి కాబూల్ మరింత సురక్షితమైన రాజవంశ, సైనిక స్థావరాన్ని అందించింది.

కమ్రాన్ ఆయనను సవాలు చేస్తూనే ఉండటంతో అధికార పునరుద్ధరణ నెమ్మదిగా సాగింది. చివరకు హుమాయూన్ ఈ ప్రత్యర్థిత్వాన్ని నిర్వీర్యం చేశాడు; 1553లో కమ్రాన్‌ను అంధుడిని చేశారు. తరువాత తీర్థయాత్రకు వెళ్లేందుకు అనుమతించారు. ఈ కుటుంబ ఘర్షణలు హుమాయూన్ అధికార పునరుద్ధరణ కేవలం పర్షియా సహాయానికి తక్షణ ఫలితం కాదని స్పష్టం చేస్తాయి. దానికి అనేక సంవత్సరాల సైనిక దండయాత్రలు, వ్యూహాత్మక కేంద్రాలపై నియంత్రణ, విశ్వాసపాత్రమైన రాజకీయ అనుచరగణాన్ని తిరిగి నిర్మించుకోవడం అవసరమయ్యాయి.

  • హమీదా బాను బేగం అక్బర్ తల్లి; బేగా బేగం హుమాయూన్ మరొక భార్య, ఆయన సమాధి నిర్మాణానికి ప్రధాన పోషకురాలు.
  • సఫవీ ఇరాన్ షియా రాచరిక రాజ్యం; మొఘల్ రాజకీయ సంప్రదాయాలు ప్రధానంగా సున్నీ సంప్రదాయానికి చెందినవి. అయితే, దౌత్య సంబంధాలు ఈ మతశాఖల హద్దులను దాటి కొనసాగాయి.

4. అధికార పునరుద్ధరణ, మరణం, చారిత్రక ప్రాధాన్యం

షేర్ షా 1545లో మరణించగా, ఇస్లాం షా ఆయన వారసుడిగా అధికారంలోకి వచ్చాడు. 1554లో ఇస్లాం షా మరణించిన తరువాత వారసత్వ వివాదాలు సూర్ అధికారాన్ని విచ్ఛిన్నం చేశాయి. అధికారం కోసం పోటీపడిన అఫ్ఘాన్ హక్కుదారులు, అంతకుముందు హుమాయూన్‌ను తరిమివేసిన రాజకీయ వ్యవస్థను బలహీనపరిచారు. ఈ అనుకూల పరిస్థితి మొఘలులు తమ వాయవ్య స్థావరం నుంచి పంజాబ్‌లోకి ముందుకు సాగేందుకు వీలు కల్పించింది.

రాజ్య పునరుద్ధరణలో బైరాం ఖాన్ ముఖ్యమైన సైనిక పాత్ర పోషించాడు. జూన్ 1555లో సిర్హింద్ వద్ద మొఘల్ సేనలు సికందర్ సూర్‌ను ఓడించాయి; హుమాయూన్ ఢిల్లీ, ఆగ్రాలను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాడు. అయినప్పటికీ, రాజ్య పునరుద్ధరణ అసంపూర్ణంగానే మిగిలింది: అఫ్గాన్‌ల ప్రతిఘటన కొనసాగింది; సామ్రాజ్య అధికారాన్ని ఇంకా సుస్థిరపరచాల్సి ఉంది. హుమాయూన్ తిరిగి పొందిన రాజ్యాధికారం కొన్ని నెలలు మాత్రమే కొనసాగింది.

జనవరి 1556లో హుమాయూన్ ఢిల్లీలోని పురానా ఖిలాలో ఉన్న షేర్ మండల్‌లోని తన గ్రంథాలయ మెట్లపై పడిపోయి, కొద్దికాలానికే మరణించాడు. బైరాం ఖాన్ మార్గదర్శకత్వంలో ఫిబ్రవరి 1556లో పంజాబ్‌లోని కలనౌర్‌లో అక్బర్‌కు పట్టాభిషేకం జరిగింది. నవంబర్ 1556లో జరిగిన రెండవ పానిపట్ యుద్ధం అక్బర్ పాలనకు చెందినది, హుమాయూన్ పాలనకు కాదు. రాజవంశాన్ని కాపాడి, దాని అధికారాన్ని పునరుద్ధరించడమే హుమాయూన్ ప్రధాన రాజకీయ విజయం. తద్వారా అక్బర్ మరింత విస్తృత స్థాయిలో సామ్రాజ్యాన్ని సుస్థిరపరచడానికి పునాది ఏర్పడింది.

  • హుమాయూన్ అధికార పునరుద్ధరణకు దోహదపడిన 1555 నాటి సిర్‌హింద్ యుద్ధాన్ని, హేమూపై అక్బర్ స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసిన 1556 నాటి పానిపట్ యుద్ధంతో తికమకపడకూడదు.

5. సాంస్కృతిక కృషి, కట్టడాలు మరియు చారిత్రక ఆధారాలు

హుమాయూన్ 1533లో ఢిల్లీలో దిన్‌పనాహ్‌ను స్థాపించాడు. పురానా ఖిలా ప్రాంతం ఈ రాజధాని నిర్మాణ ప్రణాళికతో ముడిపడి ఉంది; అయితే, అక్కడ ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న నిర్మాణాలు సూర్ కాలం నాటి నిర్మాణ కార్యకలాపాలను కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి. అందువల్ల, మొత్తం ప్రదేశాన్ని ప్రత్యేకంగా హుమాయూన్ నిర్మాణంగానే పరిగణించకుండా, ఆ సముదాయంలోని ప్రతి కట్టడాన్ని ఎవరు నిర్మించారో విడివిడిగా నిర్ధారించాలి. ఉదాహరణకు, ఖిలా-ఇ-కుహ్నా మసీదు షేర్ షాతో సంబంధం కలిగి ఉంది.

ప్రవాస జీవితం మొఘల్ ఆస్థాన సంస్కృతిలో పర్షియన్ సంబంధాలను బలోపేతం చేసింది. చిత్రకారులు మీర్ సయ్యద్ అలీ, అబ్ద్ అల్-సమద్ హుమాయూన్ సేవలో చేరారు; అనంతరం అక్బర్ పాలనలో సామ్రాజ్య చిత్రకళ అభివృద్ధికి తోడ్పడ్డారు. ఈ విధంగా, హుమాయూన్ అందించిన పోషణ నైపుణ్యమున్న కళాకారులను సమకూర్చడానికి, కళా సంప్రదాయాలను స్థాపించడానికి దోహదపడింది. ఇవి అతని వారసుని పాలనలో మరింత సంపూర్ణంగా వికసించాయి.

ఢిల్లీలోని హుమాయూన్ సమాధిని అతని మరణానంతరం అక్బర్ పాలనలో బేగా బేగం పోషణలో నిర్మించారు. దాని భారీ నిర్మాణ పరిమాణం, ఎర్ర ఇసుకరాయి మరియు తెల్ల పాలరాయి వినియోగం, ద్విపొర గుమ్మటం, చార్‌బాగ్ ఉద్యానవన అమరిక మొఘల్ సమాధి వాస్తుశిల్పంలో దానిని ఒక మైలురాయిగా నిలిపాయి. 1993లో దీనిని UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ జాబితాలో చేర్చారు. ఈ సమాధి హుమాయూన్ స్మారకార్థం నిర్మించినదే కానీ, అతను నిర్మించినది కాదు.

హుమాయూన్‌కు తండ్రి ఒక్కడే అయినప్పటికీ వేరే తల్లికి జన్మించిన సోదరి గుల్బదన్ బేగం, అక్బర్ అభ్యర్థన మేరకు పర్షియన్ భాషలో హుమాయూన్-నామాను రచించింది. కుటుంబ సంబంధాలు, ప్రయాణాలు, చక్రవర్తి గృహ వ్యవహారాలపై అందులోని వృత్తాంతాలు రాజకీయ చరిత్ర గ్రంథాలకు అనుబంధ సమాచారాన్ని అందిస్తాయి. జౌహర్ అఫ్తాబ్చీ రచించిన తజ్కిరత్-ఉల్-వాఖియాత్, ఖ్వాండమీర్ రచించిన ఖానూన్-ఇ హుమాయూనీ ఇతర విలువైన ఆధారాలు. ఈ రచనలను ఒకదాని స్థానంలో మరొకదాన్ని ఉపయోగించగల తటస్థ రికార్డులుగా కాకుండా, వాటి రచయితలు, వారికి లభించిన పోషణ, గత సంఘటనలపై వారు చేసిన వ్యాఖ్యానాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని చదవాలి.

  • సాంస్కృతిక అనుసంధానం: హుమాయూన్‌కు ఉన్న పర్షియన్ సంబంధాలు అక్బర్ సామ్రాజ్య చిత్రకళా కార్యశాలకు పునాది ఏర్పరచడంలో తోడ్పడ్డాయి.
  • చారిత్రక ఆధారాల అనుసంధానం: తొలి మొఘల్ రాజవంశంపై మహిళ రచించిన ముఖ్యమైన దృక్కోణాన్ని గుల్బదన్ బేగం అందిస్తుంది.

కాలరేఖ

  1. 1508

    కాబూల్‌లో హుమాయూన్ జననం.

  2. 1530

    బాబర్ మరణానంతరం సింహాసన అధిష్ఠానం.

  3. 1533–1535

    దిన్‌పనాహ్ స్థాపన; అనంతరం మాళ్వా, గుజరాత్‌లలో సైనిక దండయాత్రలు.

  4. 1539–1540

    చౌసా, కనౌజ్‌లలో పరాజయాలు; ఉత్తర భారత రాజ్యాన్ని కోల్పోవడం.

  5. 1542–1545

    అమర్‌కోట్‌లో అక్బర్ జననం; సఫవీద్‌ల మద్దతు కోరిన హుమాయూన్, కాందహార్ మరియు కాబూల్‌లను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం.

  6. 1555

    సిర్హింద్ వద్ద విజయం; ఢిల్లీలో రాజ్యాధికార పునరుద్ధరణ.

  7. 1556

    హుమాయూన్ మరణం; వారసుడిగా అక్బర్ సింహాసన అధిష్ఠానం.

అధికారం కోల్పోవడం నుంచి పునరుద్ధరణ వరకు

  1. 1. వారసత్వంగా లభించిన బలహీనమైన అధికారం, పోటీపడుతున్న ప్రాంతీయ శక్తులు
  2. 2. 1539, 1540లలో షేర్ షా చేతిలో పరాజయాలు
  3. 3. ప్రవాస జీవితం, మిత్రుల కోసం అన్వేషణ
  4. 4. సఫవీ సహాయం, కాబూల్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం
  5. 5. మొఘల్ శక్తి పునర్నిర్మాణం
  6. 6. సూర్ అధికారం విచ్ఛిన్నం కావడం, 1555లో మొఘల్ పాలన పునరుద్ధరణ
పరీక్షాపరంగా ముఖ్యమైన అనుబంధాలు, సాధారణంగా తలెత్తే గందరగోళాలు
వ్యక్తి, ప్రదేశం లేదా సంఘటనసరైన అనుబంధంపరీక్షలో గమనించవలసిన అంశం
చౌసాషేర్ ఖాన్ చేతిలో పరాజయం, 1539హుమాయూన్‌ను అధికారం నుంచి తొలగించిన తుది యుద్ధం ఇది కాదు
కనౌజ్/బిల్గ్రామ్నిర్ణయాత్మక పరాజయం, 1540ఒకే యుద్ధానికి రెండు పేర్లు
షా తహ్మాస్ప్ Iప్రవాస కాలంలో సఫవీ సహాయంఒట్టోమన్ లేదా ఉజ్బెక్ పాలకుడు కాదు
గుల్బదన్ బేగంహుమాయూన్-నామా రచయిత్రిహుమాయూన్ సమాధి నిర్మాణానికి ప్రధాన పోషకురాలు కాదు
బేగా బేగంహుమాయూన్ సమాధి నిర్మాణానికి పోషణఅక్బర్ తల్లి కాదు
సిర్హింద్సికందర్ సూర్‌పై మొఘలుల విజయం, 1555రెండవ పానిపట్ యుద్ధానికి భిన్నమైనది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

గుజరాత్ దండయాత్ర: అధికార సుస్థిరీకరణ లేని విజయం

హుమాయూన్ 1535లో ప్రధాన దుర్గాలను స్వాధీనం చేసుకున్నప్పటికీ, గుజరాత్‌పై సుస్థిర నియంత్రణను కొనసాగించలేకపోయాడు. విశ్వసనీయమైన ప్రాంతీయ నాయకత్వం, రాజస్వ వ్యవస్థలు, రాజకీయ మద్దతు లేకుండా రాజధానులను, కోటలను స్వాధీనం చేసుకోవడం మాత్రమే ఎందుకు సరిపోదో ఈ ఉదంతం వివరిస్తుంది.

హుమాయూన్ సమాధి: మరణానంతరం సామ్రాజ్య వైభవానికి ప్రతీక

ఢిల్లీలోని ఈ సమాధి నిర్మాణంలో పర్షియన్ ప్రేరణతో కూడిన ఉద్యాన ప్రణాళికను భారతీయ నిర్మాణ సామగ్రి, హస్తకళా నైపుణ్యంతో సమ్మిళితం చేశారు. అక్బర్ పాలనలో నిర్మించిన ఈ సమాధి, పునరుద్ధరించబడిన రాజవంశానికి స్మారకంగా నిలిచింది. తరువాతి మొఘల్ ఉద్యాన-సమాధుల నిర్మాణానికి ప్రభావవంతమైన నమూనాగా మారింది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది సంఘటనలను కాలక్రమంలో అమర్చండి: 1. హుమాయూన్ కాబూల్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం 2. చౌసా యుద్ధం 3. అమర్‌కోట్‌లో అక్బర్ జననం 4. సిర్హింద్‌లో మొఘలుల విజయం.

  • A. 2–3–1–4
  • B. 3–2–1–4
  • C. 2–1–4–3
  • D. 1–2–3–4

ప్రశ్న 2

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. గుల్బదన్ బేగం హుమాయూన్-నామాను రచించింది. 2. హమీదా బాను బేగం అక్బర్ తల్లి. 3. హుమాయూన్ తన పాలన పునరుద్ధరించబడిన కాలంలో ఢిల్లీలో తన భారీ సమాధి నిర్మాణానికి ఆదేశించాడు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

హుమాయూన్ ప్రవాస జీవితంలోని అంతర్జాతీయ కోణాన్ని ఏ ప్రకటన అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?

  • A. ఒట్టోమన్ సహాయం అతను బెంగాల్‌ను నేరుగా జయించడానికి వీలు కల్పించింది.
  • B. ఉజ్బెక్ సహాయం కాబూల్ వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యాన్ని తొలగించింది.
  • C. సఫవీ మద్దతు అతను అఫ్గాన్ భూభాగంలో ఒక స్థావరాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడానికి తోడ్పడింది; అయితే కాందహార్ సున్నితమైన సరిహద్దు ప్రాంతంగా కొనసాగింది.
  • D. పోర్చుగీసు నౌకాదళ మద్దతు కనౌజ్‌లో అతని విజయానికి దోహదపడింది.
మెయిన్స్: హుమాయూన్ పాలనను బాబర్ విజయాలకు, అక్బర్ అధికార సుస్థిరీకరణకు మధ్య ఏర్పడిన ఒక అంతరాయంగా మాత్రమే చూడలేం. అతని రాజకీయ పోరాటాలు, సాంస్కృతిక వారసత్వాన్ని ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • అస్థిరమైన సామ్రాజ్య వారసత్వాన్ని, తైమూరీ వంశ కుటుంబంలోని ఆధిపత్య పోటీలను వివరించండి.
  • గుజరాత్ దండయాత్రను, షేర్ షాకు ఉన్న వ్యూహాత్మక అనుకూలతలను విశ్లేషించండి.
  • ప్రవాస జీవితం, సఫవీ దౌత్యం, కాబూల్ ప్రాధాన్యాన్ని చర్చించండి.
  • సూర్ రాజ్య విచ్ఛిన్నతను 1555 నాటి మొఘల్ అధికార పునరుద్ధరణతో అనుసంధానించండి.
  • పర్షియన్ కళా సంబంధాలను, అతని పాలనకు సంబంధించిన చారిత్రక ఆధారాలను మదింపు చేయండి.
  • హుమాయూన్ స్వయంగా సాధించిన విజయాలను అతని మరణానంతర పరిణామాల నుంచి వేరు చేస్తూ, రాజవంశ మనుగడను ప్రస్తావించి ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • Satish Chandra, Medieval India, NCERT, chapters on the establishment and consolidation of Mughal rule.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part Two.
  • Gulbadan Begum, Humayun-nama, translated by Annette S. Beveridge.
  • Archaeological Survey of India: official information on Humayun’s Tomb and Purana Qila.
  • UNESCO World Heritage Centre: Humayun’s Tomb, Delhi.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp