New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · ప్రాంతీయ శక్తులు మరియు సమాజం

హైదరాబాద్

మధ్యయుగ దక్కన్ రాజకీయ, సాంస్కృతిక నేపథ్యం నుంచి హైదరాబాద్ ఆవిర్భవించింది. 1591లో మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా స్థాపించిన ఈ నగరం కుతుబ్ షాహీ రాజ్యానికి రాజధానిగా, తరువాత అసఫ్ జాహీ రాజ్యానికి ప్రధాన నగరంగా మారింది. UPSC కోసం, నగర స్థాపనకు, 1724లో నిజాం అధికారం స్థాపించబడటానికి మధ్య తేడాను గుర్తించండి. హైదరాబాద్‌ను గోల్కొండ, దక్కనీ సంస్కృతి, వజ్రాల వాణిజ్యం, ప్రాంతీయ రాజ్యాల ఆవిర్భావం మరియు బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధిక్యతతో అనుసంధానించి అధ్యయనం చేయండి.

భారతదేశంలోని హైదరాబాద్‌లో చార్మినార్

భారతదేశంలోని హైదరాబాద్‌లో చార్మినార్

Credit: DidierTais · CC BY-SA 3.0 · source

గోల్కొండ కోట, భారతదేశం

గోల్కొండ కోట, భారతదేశం

Credit: Bernard Gagnon · CC BY-SA 3.0 · source

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: చారిత్రక ప్రావిన్సులు మరియు సంస్థానాలు; ఇవి సమకాలీన భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

Map study

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: చారిత్రక ప్రావిన్సులు మరియు సంస్థానాలు; ఇవి సమకాలీన భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

  • ప్రాదేశిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారం తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • కేంద్ర ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు మరియు భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు సుమారుగా సూచించినవి మాత్రమే; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.

Credit: Edinburgh Geographical Institute; J. G. Bartholomew and Sons · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. ప్రాంతీయ నేపథ్యం మరియు కుతుబ్ షాహీల ఆవిర్భావం

హైదరాబాద్ చరిత్ర తూర్పు దక్కన్‌తో, ముఖ్యంగా తెలంగాణ పీఠభూమి, మూసీ పరీవాహక ప్రాంతంతో ముడిపడి ఉంది. దీని మధ్యయుగ నేపథ్యం 1347లో స్థాపితమైన బహమనీ రాజ్యంలోనూ, బహమనీ అధికారం బలహీనపడటంతో ఆవిర్భవించిన ప్రాంతీయ సుల్తానుల రాజ్యాల్లోనూ ఉంది. గోల్కొండ తొలుత ప్రత్యేక రాజ్యంగా కాకుండా ఒక ప్రాంతీయ పరిపాలనా కేంద్రంగా ఉండేది. తుర్క్‌మెన్ మూలాలున్న బహమనీ గవర్నర్ సుల్తాన్ కులీ 1518లో స్వతంత్ర కుతుబ్ షాహీ పాలనను స్థాపించాడు. గోల్కొండ కోట ఈ వంశానికి దుర్గరక్షిత రాజధానిగా మారింది.

దక్కన్‌లోని ఐదు ప్రధాన సుల్తానుల వంశాల్లో కుతుబ్ షాహీలు ఒకరు. మిగిలినవి బీజాపూర్ ఆదిల్ షాహీలు, అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీలు, బీరార్ ఇమాద్ షాహీలు, బీదర్ బరీద్ షాహీలు. ఈ రాజ్యాలు కొన్నిసార్లు యుద్ధాలు చేసుకోగా, మరికొన్నిసార్లు పరస్పరం సహకరించుకున్నాయి. 1565లో తళ్లికోట వద్ద విజయనగరాన్ని ఓడించిన దక్కన్ కూటమిలో గోల్కొండ పాల్గొంది. ఈ యుద్ధం ప్రాంతీయ శక్తి సమతుల్యతను మార్చింది; అయితే విజయనగర రాజకీయ సంప్రదాయాలను వెంటనే అంతం చేయలేదు.

ఈ రాజ్యం తెలంగాణలోని అధిక భాగానికి, కోస్తాంధ్రలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు విస్తరించి, అంతర్భాగంలోని రాజకీయ కేంద్రాన్ని అధిక వ్యవసాయ ఉత్పత్తి కలిగిన ప్రాంతాలతోనూ, బంగాళాఖాత వాణిజ్యంతోనూ అనుసంధానించింది. ఈ రాజ్య జనాభాలో అత్యధికులు ముస్లిమేతరులు కాగా, పాలక వంశం షియా ఇస్లాంను అనుసరించింది. పర్షియన్ ఆస్థాన సంప్రదాయాలు తెలుగు మాట్లాడే స్థానిక సమాజంతో పరస్పరం ప్రభావితమయ్యాయి. ఈ సమ్మేళనం వల్ల గోల్కొండ, హైదరాబాద్‌లు కేవలం ఉత్తర భారత రాజకీయ చరిత్రకు ప్రాంతీయ విస్తరణలుగా కాకుండా, ప్రాంతీయ రాజ్య నిర్మాణానికి ముఖ్యమైన ఉదాహరణలుగా నిలుస్తాయి.

  • పురాతన కోట, రాజ్యమైన గోల్కొండకు, తరువాత ప్రణాళికాబద్ధంగా స్థాపించిన హైదరాబాద్ నగరానికి మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • అహ్మద్‌నగర్ నిజాం షాహీలను పద్దెనిమిదవ శతాబ్దపు హైదరాబాద్ నిజాంలతో పొరబడవద్దు.

2. స్థాపన, నగర స్వరూపం మరియు కట్టడాలు

ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా 1591లో గోల్కొండ కోటకు తూర్పున, మూసీ నది దక్షిణ తీరంలో హైదరాబాద్‌ను స్థాపించాడు. పాత కోట పరిధిలోని నివాస ప్రాంతానికి వెలుపల రాజ సంస్థాపనలు, మార్కెట్లు, నివాస ప్రాంతాలు, ఉత్సవ ఊరేగింపుల ప్రధాన వీధుల కోసం కొత్త రాజధాని స్థలాన్ని సమకూర్చింది. ప్రముఖ మంత్రి మీర్ మొమిన్ అస్తరాబాదీకి ఈ నగర ప్రణాళికతో సంబంధం ఉంది. ఒకదానినొకటి ఖండించే రహదారులు, వాటికి సమీపంలోని వాణిజ్య ప్రదేశాల చుట్టూ రూపొందించిన నగర ప్రణాళికకు చార్మినార్ ప్రతీకాత్మక కేంద్రంగా నిలిచింది.

చార్మినార్ కూడా 1591 నాటి కట్టడమే. ఇందులో నాలుగు భారీ తోరణాలు, నాలుగు మినార్లు ఉన్నాయి; పై అంతస్తులో ఒక మసీదు ఉంది. దీనిని రాజ సమాధిగా పొరబడకూడదు. ప్రజల్లో ప్రచారంలో ఉన్న కథనాలు దీని నిర్మాణాన్ని ఒక అంటువ్యాధి ముగింపుతో ముడిపెడతాయి. అయితే ఈ వివరణను వివాదరహిత వాస్తవంగా కాకుండా, సంప్రదాయ కథనంగా పరిగణించాలి. అదేవిధంగా, నగరపు అసలు పేరును భాగమతితో ముడిపెట్టే కథనాలపై చారిత్రక చర్చ కొనసాగుతోంది.

ఇతర కట్టడాలు వివిధ పాలకుల పాలనల మధ్య కొనసాగింపును ప్రతిబింబిస్తాయి. మక్కా మసీదు నిర్మాణం పదిహేడవ శతాబ్దంలో ముహమ్మద్ కుతుబ్ షా పాలనలో ప్రారంభమై, ఔరంగజేబు పాలనలో పూర్తయింది. కుతుబ్ షాహీ సమాధులు గోల్కొండ కోట సమీపంలో ఉన్నాయి; చార్మినార్ చుట్టూ లేవు. హుస్సేన్ సాగర్ హైదరాబాద్ నగర స్థాపన కంటే ముందునాటిది: దీనిని 1562లో ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా పాలనలో నిర్మించారు. నీటి నిర్వహణ, కోటల నిర్మాణం, మతపరమైన పోషణ, రాజుల స్మారక నిర్మాణాలు ఈ ప్రాంత స్వరూపాన్ని ఎలా తీర్చిదిద్దాయో ఈ ప్రదేశాలు వెల్లడిస్తాయి.

  • కట్టడాల గుర్తింపు: చార్మినార్ ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షాకు సంబంధించినది; హుస్సేన్ సాగర్ ఇబ్రహీం కుతుబ్ షా పాలనాకాలానికి చెందినది.
  • చౌమహల్లా ప్యాలెస్ తదనంతర అసఫ్ జాహీ రాజకీయ నేపథ్యానికి చెందినది; హైదరాబాద్ నగరపు తొలి కుతుబ్ షాహీ స్థాపన దశకు చెందినది కాదు.

3. ఆర్థిక వ్యవస్థ, సమాజం, దక్కనీ సంస్కృతి

గోల్కొండ సుసంపన్నత కేవలం వజ్రాలపైనే కాకుండా వ్యవసాయం, చేతివృత్తుల ఉత్పత్తి, పన్నుల వసూలు, వాణిజ్యంపై ఆధారపడి ఉండేది. వర్షపాతం అసమానంగా ఉండే ఈ ప్రాంతమంతటా సాగునీటి చెరువులు వ్యవసాయానికి తోడ్పడ్డాయి. రాజ్యంలోని తూర్పు జిల్లాల్లో వస్త్ర ఉత్పత్తి నేత కార్మికులను, వ్యాపారులను, సముద్రాంతర కొనుగోలుదారులను అనుసంధానించింది. మసూలీపట్నం అని కూడా పిలిచే మచిలీపట్నం కోరమాండల్ తీరంలోని ప్రధాన ఓడరేవుగా ఉండేది. ఈ ఓడరేవు ద్వారా భారతీయ వ్యాపారులు, ఐరోపా కంపెనీలు బంగాళాఖాతం, విస్తృత హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతాల వాణిజ్యంలో పాల్గొనేవారు.

గోల్కొండ వజ్రాలు అనే పదబంధం వాణిజ్యపరమైన, రాజకీయపరమైన అనుబంధాన్ని సూచిస్తుంది; గోల్కొండ కోట లోపల ఉన్న గనిని కాదు. ప్రధాన వజ్రాల తవ్వక ప్రాంతాలు కృష్ణా లోయతో సహా రాజ్యంలోని విస్తృత ప్రాంతాల్లో ఉండేవి; కొల్లూరు ప్రత్యేకించి ప్రసిద్ధి చెందింది. జీన్-బాప్టిస్ట్ టావెర్నియర్ వంటి ఐరోపా యాత్రికులు వజ్రాల వాణిజ్యాన్ని వర్ణించారు. వజ్రాల ద్వారా లభించే ఆదాయం, విలాస వస్తువుల వాణిజ్యం రాజాస్థానపు వినియోగ అవసరాలకు తోడ్పడేవి. అయితే, రాజ్యపు విస్తృత ఆర్థిక నిర్మాణంలో తీరప్రాంత వస్త్ర ఉత్పత్తి, వ్యవసాయ వనరులు కూడా అంతే ముఖ్యమైనవి.

పారశీక భాష మాట్లాడే వలసదారులు, దక్కనీ ముస్లింలు, తెలుగు ఉన్నత వర్గాలు, చేతివృత్తులవారు, వ్యాపార వర్గాల మధ్య పరస్పర సంబంధాల ద్వారా హైదరాబాద్ సంస్కృతి అభివృద్ధి చెందింది. పారశీక భాష ప్రధాన ఆస్థాన, పరిపాలనా భాషగా ఉండగా, దక్కనీ సాహిత్య భాషగా అభివృద్ధి చెందింది. ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా స్వయంగా ప్రముఖ దక్కనీ కవి. తెలుగు సాహిత్యానికి కూడా రాజుల, ఉన్నత వర్గాల ఆదరణ లభించింది. వాస్తుశిల్ప రూపాలు పారశీక సంప్రదాయ అంశాలను స్థానిక నిర్మాణ పద్ధతులతో మేళవించి, స్పష్టంగా గుర్తించగలిగే దక్కనీ శైలిని రూపొందించాయి.

మతపరమైన అనుబంధం పాలకులు, ప్రజల మధ్య సరళమైన విభజనను సృష్టించలేదు. హిందూ అధికారులు ముఖ్యమైన పదవులు నిర్వహించారు; అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షా పాలనలో అక్కన్న, మాదన్న ప్రభావశీలులయ్యారు. వారి ప్రాబల్యం వర్గపోరాటాలకు కూడా దారితీసింది. ఉమ్మడి పండుగలు, సూఫీ సంస్థలు, స్థానిక భక్తి ఆచారాలు సాంస్కృతిక పరస్పర సంబంధాలను ప్రోత్సహించాయి. అయినప్పటికీ, పోషణ, అంతస్తుల వ్యవస్థ, రాజకీయ హింస సామాజిక జీవితంలో భాగంగానే కొనసాగాయి.

4. మొఘలుల ఆక్రమణ, నిజాంల ఉత్థానం

పదిహేడవ శతాబ్దంలో గోల్కొండపై మొఘలుల ఒత్తిడి పెరిగింది. షాజహాన్ పాలనలో 1636లో కుదిరిన ఒప్పందం ద్వారా గోల్కొండ మొఘలుల సార్వభౌమాధికారాన్ని అంగీకరించి, కప్పం చెల్లించాల్సి వచ్చింది. ఆ తరువాత ఔరంగజేబు ప్రత్యక్ష విలీనానికి పూనుకున్నాడు: బీజాపూర్ 1686లో పతనమైంది; సుదీర్ఘ ముట్టడి తరువాత గోల్కొండ 1687లో పతనమైంది. చివరి పాలకుడైన అబుల్ హసన్ కుతుబ్ షాను నిర్బంధించారు; రాజ్యం మొఘల్ సామ్రాజ్య వ్యవస్థలో భాగమైంది.

1707లో ఔరంగజేబు మరణానంతరం మొఘల్ అధికారం బలహీనపడటంతో, శక్తిమంతులైన ప్రాంతీయ గవర్నర్లు రెవెన్యూ వ్యవహారాలు, సైనిక నియామకాలపై మరింత నియంత్రణ సాధించారు. నిజాం-ఉల్-ముల్క్, మొదటి అసఫ్ జా అనే పేర్లతో ప్రసిద్ధుడైన చిన్ ఖిలిచ్ ఖాన్ దక్కన్‌లో మొఘల్ గవర్నరుగా, కొంతకాలం సామ్రాజ్య వజీర్‌గా పనిచేశాడు. 1724లో షకర్ ఖేడా వద్ద ముబారిజ్ ఖాన్‌పై అతను సాధించిన విజయం వాస్తవ స్వయంప్రతిపత్తికి పునాది వేసింది. దీనినే అసఫ్ జాహీ రాజ్యానికి ఆరంభంగా సాధారణంగా పరిగణిస్తారు.

నిజాం తొలుత మొఘల్ చక్రవర్తితో రాజ్యాంగపరమైన సంబంధాలను పూర్తిగా తెంచుకున్నట్లు ప్రకటించలేదు. అందువల్ల హైదరాబాద్‌ను పద్దెనిమిదవ శతాబ్దపు మొఘల్ వారసత్వ రాజ్యాల వర్గంలో చేర్చవచ్చు; ఈ విషయంలో ఇది అవధ్, బెంగాల్‌లతో పోల్చదగినది. తొలి అసఫ్ జాహీ పాలనలో ఔరంగాబాద్ ఒక ముఖ్యమైన అధికార కేంద్రంగా కొనసాగింది; 1763లో నిజాం అలీ ఖాన్ పాలనలో హైదరాబాద్ స్థిర రాజధానిగా మారింది. రెవెన్యూ వసూలు హక్కుల కేటాయింపులు, సైనిక పరివారాలు, భూస్వామ్య మధ్యవర్తులతో సంప్రదింపుల ద్వారా ఏర్పరచుకున్న సంబంధాలు వంటి అంశాల్లో పరిపాలనాపరమైన కొనసాగింపు కనిపించింది.

  • 1591 హైదరాబాద్ నగర స్థాపనను సూచిస్తుంది; 1724 స్వయంప్రతిపత్తి గల ఆసఫ్ జాహీ అధికార స్థాపనను సూచిస్తుంది.
  • పద్దెనిమిదవ శతాబ్దపు రాజ్యాన్ని, నామమాత్రపు మొఘల్ అధికార వైధతతో కూడిన ఆచరణాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకోవాలి.

5. ఐరోపా శక్తుల జోక్యం, తదనంతర చారిత్రక వారసత్వం

1748లో మొదటి అసఫ్ జా మరణించిన తరువాత, వారసత్వ వివాదాలు హైదరాబాద్‌ను ఆంగ్లేయ–ఫ్రెంచ్ ఆధిపత్య పోటీలోకి లాగాయి. సింహాసనానికి పోటీపడిన ప్రత్యర్థులకు ఫ్రెంచివారు అందించిన మద్దతు, సైన్యాధిపతి బుస్సీ ప్రభావం దక్కన్ రాజకీయాలను కర్ణాటక యుద్ధాలతో ముడిపెట్టాయి. కాలక్రమంలో ఫ్రెంచ్ శక్తి బలహీనపడటంతో బ్రిటిష్ ప్రభావం పెరిగింది. నిజాం మరాఠాల ఒత్తిడిని కూడా ఎదుర్కొన్నాడు; 1795లో ఖర్దా వద్ద హైదరాబాద్ ఓటమి దీనిని స్పష్టం చేసింది.

1798లో లార్డ్ వెల్లస్లీ హయాంలో హైదరాబాద్ సైన్య సహకార ఒప్పందాన్ని అంగీకరించి, ఫ్రెంచివారి శిక్షణ పొందిన తన సైనిక దళాన్ని రద్దు చేసింది. ఈ ఏర్పాటు ప్రకారం నిజాం ఖర్చుతో బ్రిటిష్ మద్దతుగల సైనిక దళాన్ని అక్కడ ఉంచారు; స్వతంత్ర దౌత్య సంబంధాలపై పరిమితులు విధించారు. 1800లో కుదిరిన మరో ఒప్పందం ప్రకారం సహాయక సైనిక దళం నిర్వహణ కోసం భూభాగాలను అప్పగించారు. హైదరాబాద్ తన రాజవంశాన్ని, అంతర్గత పరిపాలనను కొనసాగించినప్పటికీ, విస్తరిస్తున్న బ్రిటిష్ సర్వోన్నతాధికారం కింద పనిచేసింది; అది సాధారణంగా బ్రిటిష్ ప్రత్యక్ష పాలనలో ఉన్న ప్రావిన్సు కాదు.

తరువాతి కాలంలోని ఈ రాజ్యంలో తెలుగు, మరాఠీ, కన్నడ మాట్లాడే ప్రాంతాలు ఉండేవి; కాబట్టి దాని సరిహద్దులను నేటి తెలంగాణ సరిహద్దులతో సమానంగా పరిగణించలేం. 1947లో స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తరువాత నిజాం భారత యూనియన్‌లో చేరకుండా ఉండాలని ప్రయత్నించాడు. 1948 సెప్టెంబరులో జరిగిన ఆపరేషన్ పోలో ఆ స్థితికి ముగింపు పలికింది. ఈ తరువాతి పరిణామాలు మధ్యయుగ చరిత్ర పరిధిని దాటి ఉన్నప్పటికీ, వివిధ దశల్లో హైదరాబాద్‌కు ఉన్న భిన్న అర్థాలను—కుతుబ్ షాహీ నగరంగా, అసఫ్ జాహీ రాజధానిగా, ఒక పెద్ద సంస్థానంగా—వేరు చేసి అర్థం చేసుకోవడానికి తోడ్పడతాయి.

కాలరేఖ

  1. 1518

    గోల్కొండలో స్వతంత్ర కుతుబ్ షాహీ పాలన స్థాపించబడింది.

  2. 1591

    ముహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా హైదరాబాద్‌ను స్థాపించి, చార్మినార్‌ను నిర్మింపజేశాడు.

  3. 1687

    ఔరంగజేబు గోల్కొండను తన సామ్రాజ్యంలో విలీనం చేశాడు.

  4. 1724

    మొదటి అసఫ్ జా దక్కన్‌లో వాస్తవ స్వయంప్రతిపత్తిని స్థాపించాడు.

  5. 1763

    నిజాం అలీ ఖాన్ పాలనలో హైదరాబాద్ అసఫ్ జాహీల స్థిర రాజధానిగా మారింది.

  6. 1798–1800

    సైన్య సహకార కూటమి, ఆ తరువాత కుదిరిన సంధి బ్రిటిష్ ప్రభావాన్ని సుస్థిరం చేశాయి.

  7. September 1948

    ఆపరేషన్ పోలో ద్వారా హైదరాబాద్ సంస్థానం భారత యూనియన్‌లో విలీనమైంది.

మారుతున్న రాజకీయ వ్యవస్థలు

  1. 1. బహమనీ అధికారం బలహీనపడటం
  2. 2. గోల్కొండలో స్వతంత్ర కుతుబ్ షాహీ రాజ్యం
  3. 3. నూతన రాజధానిగా హైదరాబాద్ స్థాపన
  4. 4. 1687లో మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనం
  5. 5. 1724 నుంచి అసఫ్ జాహీ స్వయంప్రతిపత్తి
  6. 6. సైన్య సహకార పద్ధతి మరియు బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధిక్యత
కుతుబ్ షాహీ మరియు అసఫ్ జాహీ పాలనలో హైదరాబాద్: ప్రిలిమ్స్ కోసం తేడాలు
అంశంకుతుబ్ షాహీ దశఅసఫ్ జాహీ దశ
రాజకీయ ఆవిర్భావంబహమనీ అధికారం విచ్ఛిన్నం కావడంప్రాంతాలపై మొఘల్ నియంత్రణ బలహీనపడటం
సాధారణంగా పరిగణించే కాలపరిమితి1518–16871724–1948
స్థాపక పాలకుడుసుల్తాన్ కులీనిజాం-ఉల్-ముల్క్ మొదటి అసఫ్ జా
రాజధానితో సంబంధంమొదట గోల్కొండ, తరువాత హైదరాబాద్తొలుత ఔరంగాబాద్‌తో సంబంధం; తరువాత హైదరాబాద్
బాహ్య సంబంధంమొదట మొఘల్ అధిరాజ్యాధిపత్యం, తరువాత మొఘల్ సామ్రాజ్యంలో విలీనంమొదట మొఘలులకు నామమాత్రపు విధేయత, తరువాత బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధిక్యత

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

మచిలీపట్నం: అంతర్భూభాగ రాజ్యానికి సముద్ర వాణిజ్య అనుసంధానం

మచిలీపట్నం, గోల్కొండకు చెందిన వస్త్రోత్పత్తి చేసే అంతర్భూభాగాన్ని విదేశీ మార్కెట్లతో అనుసంధానించింది. భారతీయ వ్యాపారులు, డచ్‌వారు, ఆంగ్లేయులు ప్రాంతీయ అధికారుల నియంత్రణలోని వాణిజ్య వ్యవస్థలో కార్యకలాపాలు నిర్వహించారు. దక్కన్ రాజకీయ చరిత్ర అధ్యయనాన్ని అంతర్భూభాగంలోని కోటలు, రాజదర్బారులకు మాత్రమే పరిమితం చేయకుండా, తీరప్రాంత వాణిజ్యాన్ని కూడా ఎందుకు చేర్చాలో ఇది తెలియజేస్తుంది.

చార్మినార్: స్మారక కట్టడం మరియు పట్టణ కేంద్రం

రోడ్లు, బజార్ల మధ్య చార్మినార్ ఉన్న తీరు, హైదరాబాద్ నగర ప్రణాళికలో రాజాధికార ప్రతీకలు, ఆరాధన, వాణిజ్యం సమన్వయమైన విధానాన్ని తెలియజేస్తుంది. లాడ్ బజార్‌తో సహా దాని చుట్టూ ఉన్న మార్కెట్ పరిసరాలు, నిర్మాణ వారసత్వానికి, పట్టణ జీవనోపాధులకు మధ్య కొనసాగుతున్న సంబంధాన్ని వివరించడానికి ఉపయోగకరమైన ఉదాహరణగా నిలుస్తాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. హైదరాబాద్ స్థాపన — మహమ్మద్ కులీ కుతుబ్ షా; 2. అసఫ్‌జాహీ స్వయంప్రతిపత్తి స్థాపన — 1724; 3. గోల్కొండ ఆక్రమణ — షాజహాన్. పైన ఇచ్చిన జతల్లో సరిగ్గా జతపరచబడినవి ఏవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

గోల్కొండ ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. గోల్కొండ వజ్రాలు అనే పదం, ప్రధాన గనులు గోల్కొండ కోట లోపలే ఉండేవని సూచిస్తుంది. 2. మచిలీపట్నం ఈ రాజ్యాన్ని హిందూ మహాసముద్ర వాణిజ్యంతో అనుసంధానించింది. 3. వజ్రాల వాణిజ్యంతో పాటు వ్యవసాయం, వస్త్ర పరిశ్రమ కూడా ముఖ్యమైనవి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

1724 తరువాత మొదటి అసఫ్ జా పాలనలోని హైదరాబాద్ స్వరూపాన్ని ఏ వివరణ అత్యంత సముచితంగా తెలియజేస్తుంది?

  • A. బ్రిటిష్‌వారు ప్రత్యక్షంగా పరిపాలించిన ప్రావిన్స్
  • B. పునరుద్ధరించబడిన బహమనీ రాజ్యం
  • C. పోర్చుగీసు రక్షణలోని తీరప్రాంత చిన్న రాజ్యం
  • D. సామ్రాజ్యానికి నామమాత్రపు విధేయతను కొనసాగిస్తూ, ఆచరణలో స్వయంప్రతిపత్తితో వ్యవహరించిన మొఘల్ వారసత్వ రాజ్యం
మెయిన్స్: మధ్యయుగ దక్కన్‌లో సాంస్కృతిక ప్రాంతీయీకరణకు, పద్దెనిమిదవ శతాబ్దపు భారతదేశంలో రాజకీయ వికేంద్రీకరణకు హైదరాబాద్ ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • బహమనీ అధికార వ్యవస్థ విచ్ఛిన్నం నేపథ్యంలో కుతుబ్‌షాహీల ఆవిర్భావ మూలాలను వివరించండి.
  • హైదరాబాద్ స్థాపన, ప్రణాళికాబద్ధమైన పట్టణ స్వరూపం, ప్రాంతీయ వాణిజ్య సంబంధాలను వివరించండి.
  • సామాజిక సంఘర్షణలు లేవని భావించకుండా, పర్షియన్, దక్కనీ, తెలుగు సంస్కృతుల మధ్య పరస్పర ప్రభావాలను చర్చించండి.
  • మొఘలుల ఆక్రమణ, ఆ తరువాత అసఫ్‌జాహీ స్వయంప్రతిపత్తి ఆవిర్భావాన్ని స్థూలంగా వివరించండి.
  • ఆచరణాత్మక స్వాతంత్ర్యానికి, నామమాత్రపు మొఘల్ చట్టబద్ధతకు మధ్య తేడాను స్పష్టం చేయండి.
  • ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తి నుంచి బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధిపత్యానికి జరిగిన పరివర్తనతో ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts II: Eighteenth-Century Political Formations.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part Two.
  • H. K. Sherwani, History of the Qutb Shahi Dynasty.
  • Telangana Department of Heritage: official monument and museum resources.
  • Archaeological Survey of India: Hyderabad Circle monument resources.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp