New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్యం

ఇల్‌టుట్‌మిష్

1211 నుంచి 1236 వరకు పాలించిన షమ్స్ అల్-దీన్ ఇల్‌టుట్‌మిష్, తొలి దశ ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్యాన్ని సుస్థిరపరిచిన ప్రధాన పాలకుడు. గతంలో బానిసగా ఉన్న ఇతడు తురుష్కుడు, కుతుబ్ అల్-దీన్ ఐబక్ అల్లుడు. ఇతడు ప్రత్యర్థి సింహాసన హక్కుదారులను ఓడించి, ఢిల్లీని రాజకీయ కేంద్రంగా బలోపేతం చేశాడు; రెవెన్యూ కేటాయింపులను వ్యవస్థీకరించి, ప్రభావవంతమైన ద్రవ్య ప్రమాణాలను స్థాపించాడు. ఘురీద్ సైన్యాధిపతుల అస్థిర విజయాలను, ఉత్తర భారతదేశం కేంద్రంగా ఏర్పడిన మరింత సుస్థిరమైన సుల్తానుల రాజ్యంతో ఇతని పాలన అనుసంధానించింది.

ఢిల్లీలోని ఇల్‌టుట్‌మిష్ సమాధి, 1860

ఢిల్లీలోని ఇల్‌టుట్‌మిష్ సమాధి, 1860

Credit: Samuel Bourne (30 October 1834 – 24 April 1912) · Public domain · source

ఇది ASI స్మారక కట్టడం సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం

ఇది ASI స్మారక కట్టడం సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం

Credit: Parth.rkt · CC BY-SA 3.0 · source

ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్య ప్రాదేశిక అవలోకనం: ప్రాంతాల స్థానాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉద్దేశించినది; ప్రతి సుల్తాన్ పాలనాకాలంలోని కచ్చితమైన సరిహద్దులను సూచించదు.

Map study

ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్య ప్రాదేశిక అవలోకనం: ప్రాంతాల స్థానాలను అర్థం చేసుకోవడానికి ఉద్దేశించినది; ప్రతి సుల్తాన్ పాలనాకాలంలోని కచ్చితమైన సరిహద్దులను సూచించదు.

  • ప్రాదేశిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారంలోని తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులు మాత్రమే; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.

Credit: Koba-chan; DEMIS base map · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

మూలాలు, సింహాసనారోహణ, చారిత్రక ప్రాధాన్యం

ఇల్‌టుట్‌మిష్ ఇల్బరీ తురుష్క నేపథ్యానికి చెందినవాడు. తొలి దశ సుల్తానుల రాజ్యంలో అనేకమంది అధికారులు అధికారంలోకి ఎదిగేందుకు దోహదపడిన సైనిక-బానిస వ్యవస్థలో ఇతడు ప్రవేశించాడు. కుతుబ్ అల్-దీన్ ఐబక్ ఇతడిని కొనుగోలు చేశాడు. అనంతరం ఇతడు బాధ్యతలు స్వీకరించి, ఐబక్ కుమార్తెను వివాహం చేసుకొని, బదౌన్ గవర్నర్‌గా పనిచేశాడు. ఈ సందర్భంలో సైనిక బానిసత్వం అంటే తప్పనిసరిగా రాజకీయ అధికారానికి శాశ్వతంగా దూరంగా ఉండటం కాదు: ఎంపిక చేసిన బానిసలకు శిక్షణ, పోషకుల ప్రోత్సాహం లభించేవి; వారు సైన్యాధిపతులుగా, గవర్నర్లుగా, పాలకులుగా ఎదగగలిగేవారు.

1210లో ఐబక్ మరణించిన తరువాత, ఆరామ్ షా కొద్దికాలం సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించాడు. ఢిల్లీలోని ప్రభావశీల వర్గాలు అధికారాన్ని చేపట్టవలసిందిగా ఇల్తుత్మిష్‌ను ఆహ్వానించాయి; అతను 1211లో ఆరామ్ షాను ఓడించాడు. అతని సింహాసనారోహణకు సర్వామోదం లభించలేదు. తమను అతనితో సమానులుగా లేదా అతని కంటే ఉన్నతులుగా భావించిన సైన్యాధికారులు, ప్రాంతీయ పాలకులు, ఘోరీల అధికారానికి వారసులమని చెప్పుకున్న ప్రత్యర్థులు అతనిని సవాలు చేశారు. అందువల్ల, అతని ముందున్న తక్షణ సమస్య కేవలం భూభాగ విస్తరణ మాత్రమే కాదు; ఢిల్లీ సుల్తాన్ ఆధీనంలో సమర్థంగా అమలు చేయగల అధికార శ్రేణి వ్యవస్థను నెలకొల్పడం కూడా.

సాంప్రదాయికంగా ఐబక్‌ను ఢిల్లీ సుల్తానేట్ స్థాపకుడిగా గుర్తిస్తారు; ఇల్తుత్మిష్‌ను దానిని సమర్థంగా సుస్థిరపరిచిన పాలకుడిగా పరిగణిస్తారు. అతను లాహోర్‌కు బదులుగా ఢిల్లీని తన అధికారానికి శాశ్వత కేంద్రంగా మార్చాడు. పరీక్షల దృష్ట్యా ఈ తేడా ముఖ్యమైనది: ఉత్తర భారతదేశంలో ఘోరీల విజయాలకు ఇల్తుత్మిష్ నాంది పలకలేదు; సుల్తానేట్‌తో ముడిపడిన ప్రతి వ్యవస్థనూ అతనే స్థాపించలేదు. అయితే, దాని ప్రారంభ రాజకీయ, పరిపాలనా ఏర్పాట్లకు అతను మరింత సమన్వయాన్ని, క్రమబద్ధతను కల్పించాడు.

రాజకీయ సుస్థిరీకరణ, మంగోలుల సవాలు

ఇల్తుత్మిష్‌కు పశ్చిమాన ఉన్న ప్రత్యర్థుల్లో ఘజ్నీతో సంబంధమున్న తాజ్ అల్-దీన్ యిల్దిజ్, ముల్తాన్, ఉచ్, సింధ్ పరిసర ప్రాంతాలను నియంత్రించిన నాసిర్ అల్-దీన్ కుబాచా ఉన్నారు. గతంలో ఘోరీల ఆధీనంలో ఉన్న భూభాగాలపై తనకు సర్వోన్నత అధికారం ఉందని యిల్దిజ్ ప్రకటించాడు. 1216లో తరైన్ వద్ద ఇల్తుత్మిష్ అతనిని ఓడించాడు. దీనితో, వాయవ్య సరిహద్దుకు ఆవల కేంద్రంగా పాలించే రాజుకు ఢిల్లీ ఇప్పటికీ లోబడి ఉందనే వాదన బలహీనపడింది. ఈ యుద్ధాన్ని 1191, 1192లో జరిగిన ప్రసిద్ధ తరైన్ యుద్ధాలతో పొరబడకూడదు.

కుబాచాతో పోరాటం 1228 వరకు కొనసాగింది. ఆ సంవత్సరంలో ఇల్తుత్మిష్ సైనిక దండయాత్రలు అతని అధికారాన్ని కూలదోశాయి; తప్పించుకునేందుకు ప్రయత్నిస్తూ కుబాచా సింధు నదిలో మునిగిపోయాడు. తూర్పున, బెంగాల్, బిహార్ పదేపదే ఢిల్లీ అధికారాన్ని సవాలు చేశాయి. 1225లో ఇల్తుత్మిష్ బెంగాల్‌లోని ఖల్జీ పాలకులపై దండయాత్ర చేశాడు; ఆ తరువాత అతని కుమారుడు నాసిర్ అల్-దీన్ మహమూద్ అక్కడ ఢిల్లీ స్థానాన్ని బలోపేతం చేశాడు. దాదాపు 1230లో మళ్లీ జోక్యం చేసుకోవలసి రావడం, దూర ప్రాంతాల్లోని ప్రావిన్సులపై నియంత్రణ ఒక్క విజయంతో శాశ్వతంగా స్థిరపడలేదని, అది సవాళ్లకు గురవుతూనే ఉండేదని తెలియజేస్తుంది.

రాజపుత్రుల దుర్గాలపై జరిపిన దండయాత్రల్లో భాగంగా 1226లో రణతంభోర్‌ను తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం, 1231లో గ్వాలియర్‌ను ఆక్రమించడం జరిగాయి. 1234–1235లో భిల్సా, ఉజ్జయినిపై చేపట్టిన సైనిక చర్యలు అతని సైనిక ప్రభావాన్ని మధ్య భారతదేశం వరకు విస్తరించాయి. అయితే, ఒక దాడి విజయవంతమైనంత మాత్రాన అక్కడ సుస్థిరమైన ప్రాంతీయ పరిపాలన ఏర్పడిందనడానికి దానిని ఆధారంగా పరిగణించకూడదు.

1221లో చెంఘిజ్ ఖాన్ ఖ్వారజ్మ్ యువరాజు జలాల్ అల్-దీన్ మంగ్‌బర్నీని సింధు నది వైపు తరుముకుంటూ వచ్చాడు. పారిపోయి వచ్చిన ఆ యువరాజుతో ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను మైత్రిబంధంలోకి తీసుకెళ్లకుండా ఇల్తుత్మిష్ దూరంగా ఉన్నాడు. తన సొంత స్థానం ఇంకా అస్థిరంగా ఉన్న సమయంలో అతను జాగ్రత్తగా స్పందించడం, మంగోలులతో తక్షణ ఘర్షణను నివారించడానికి తోడ్పడింది. అది వ్యూహాత్మక సంయమన విధానమే తప్ప, చెంఘిజ్ ఖాన్‌ను సైనికంగా ఓడించడం కాదు.

పరిపాలన, ప్రభువర్గం, ద్రవ్య వ్యవస్థ నిర్వహణ

ఇల్తుత్మిష్ ఇక్తా వ్యవస్థను పటిష్ఠం చేశాడు. ఈ వ్యవస్థలో అధికారుల సేవలకు ప్రతిఫలంగా నిర్దేశిత భూభాగాలను లేదా వాటి ఆదాయాలను వారికి కేటాయించేవారు. సాధారణంగా ఇక్తాదార్ లేదా ముక్తీ అని పిలిచే ఈ కేటాయింపు పొందిన అధికారి, తనకు కేటాయించిన ఆదాయాలతో సైనిక దళాలను పోషిస్తూ పరిపాలనా విధులను నిర్వహించేవాడు. ఇక్తా అనేది భూమిపై ఎటువంటి పరిమితులూ లేని వ్యక్తిగత యాజమాన్య హక్కును కల్పించే దానం కాదు. అది ఆదాయ వసూళ్లు, పరిపాలనకు సంబంధించిన అధికారాల అప్పగింతను సూచిస్తుంది. అయితే, ఇక్తాదార్లను పర్యవేక్షించడంలో కేంద్రానికి ఉన్న సామర్థ్యం గణనీయంగా మారుతూ ఉండేది.

ప్రతి అధికారికీ కేంద్ర ఖజానా నుంచి పూర్తిగా నగదు రూపంలో వేతనం చెల్లించాల్సిన అవసరం లేకుండానే సైనిక వ్యవస్థను నిర్వహించడానికి ఈ పద్ధతి పాలకుడికి తోడ్పడింది. బదిలీలు, నియామకాల ద్వారా స్వతంత్ర స్థానిక అధికార కేంద్రాల పెరుగుదలను పరిమితం చేయగలిగినప్పటికీ, శక్తిమంతులైన ఇక్తాదార్లు కేంద్రాన్ని ప్రతిఘటించే అవకాశం కూడా ఉండేది. తరువాతి సుల్తానుల కాలంలో అమలైన విస్తృత లెక్కల తనిఖీ విధానాలు, మరింత కఠినమైన నియంత్రణలన్నీ ఇల్తుత్మిష్ పాలనలోనూ అమలులో ఉన్నట్లు భావించకూడదు.

ఇల్తుత్మిష్ విశ్వసనీయులైన తుర్కీ బానిస అధికారుల బృందాన్ని ప్రోత్సహించాడు. ఈ బృందాన్ని సాధారణంగా తుర్కాన్-ఇ చహల్గానీ లేదా నలభై మంది బృందంతో అనుసంధానిస్తారు. అతని రాజబిరుదైన షమ్స్ అల్-దీన్ ఆధారంగా షమ్సీ ప్రభువులుగా పేరుపొందిన వీరు, అతని మరణానంతరం అత్యంత ప్రభావశీలులయ్యారు. ఈ పదాన్ని రాజ్యాంగపరంగా నిర్దిష్ట సభ్యత్వం కలిగిన ఆధునిక మంత్రివర్గంగా అర్థం చేసుకోకూడదు. వ్యక్తిగత విధేయత తొలుత రాచరికాన్ని బలపరిచినా, తరువాత ప్రధాన ప్రభువుల సమష్టి శక్తి వారసత్వాన్ని, రాజ నియంత్రణను సంక్లిష్టం చేసింది.

అతని ద్రవ్య సంస్కరణలు సుల్తానుల రాజ్య నాణేల వ్యవస్థలో వెండి టంకా, రాగి జిటాల్‌లను ముఖ్యమైన ప్రమాణాలుగా స్థిరపరిచాయి. వెండి టంకా బరువు సుమారు 11 గ్రాములు. పన్నుల వసూలు, చెల్లింపులు, వినిమయానికి గుర్తించదగిన నాణేలను రూపొందించడంలోనే వాటి ప్రాముఖ్యత ఉంది; భారతదేశంలో తొలిసారిగా నాణేలను ప్రవేశపెట్టడంలో కాదు. టంకాను, పదహారవ శతాబ్దంలో షేర్ షా చేపట్టిన ద్రవ్య సంస్కరణలతో సంబంధం ఉన్న వెండి రూపియా నుంచి కూడా వేరుగా గుర్తించాలి.

పాలనాధికార చట్టబద్ధత, మతం, వాస్తు నిర్మాణాలకు ప్రోత్సాహం

1229లో ఇల్తుత్మిష్ బాగ్దాద్‌లోని అబ్బాసీ ఖలీఫా అల్-ముస్తన్సిర్ నుంచి అధికారిక రాజ్యాధికార ధ్రువీకరణను పొందాడు. గౌరవ వస్త్రం, అధికారిక గుర్తింపు ముస్లిం రాజకీయ, మత ప్రముఖులలో అతని ప్రతిష్ఠను పెంచాయి. ఖలీఫా గుర్తింపు అతని చట్టబద్ధ సార్వభౌమాధికార వాదనకు మద్దతునిచ్చింది. అయితే, బాగ్దాద్ ఢిల్లీని పరిపాలించిందని లేదా ఢిల్లీకి వాస్తవ సైనిక బలాన్ని సమకూర్చిందని దాని అర్థం కాదు. అతని అధికారం ప్రధానంగా ఉపఖండంలో సాధించిన విజయాలు, వనరులు, రాజకీయ మద్దతుపైనే ఆధారపడి కొనసాగింది.

శుక్రవారం సామూహిక ప్రార్థనలో చేసే ప్రసంగమైన ఖుత్బా, పాలకుని అధికారాన్ని సూచించే నాణేలైన సిక్కా సార్వభౌమాధికారానికి ముఖ్యమైన వ్యక్తీకరణలు. మతపరమైన గుర్తింపు, రాజబిరుదులు, ప్రజలకు కనిపించే స్మారక కట్టడాలు అప్పటికే బలప్రయోగం, పరిపాలన ద్వారా స్థాపితమైన అధికార వాదనలను బలపరిచాయి. అందువల్ల చారిత్రక విశ్లేషణలో ప్రతీకాత్మక చట్టబద్ధతను, ఆచరణాత్మక స్వాతంత్ర్యాన్ని పరస్పర విరుద్ధమైనవిగా పరిగణించకుండా, కలిపి పరిశీలించాలి.

ఐబక్ ప్రారంభించిన కుతుబ్ మినార్ నిర్మాణాన్ని ఇల్తుత్మిష్ కొనసాగించి, మూడు అంతస్తులను జోడించాడు. అనంతర కాలంలో ఈ కట్టడానికి మరమ్మతులు, మార్పులు జరిగాయి; వీటిలో ఫిరూజ్ షా తుగ్లక్ కాలంలో చేపట్టిన పనులు కూడా ఉన్నాయి. అతని నిర్మాణ పోషణలో 1230 నాటి హౌజ్-ఇ షంసీ జలాశయం, తన కుమారుడు నాసిర్ అల్-దీన్ మహమూద్ సమాధిగా 1231లో నిర్మించిన సుల్తాన్ ఘారీ కూడా ఉన్నాయి. కుతుబ్ సముదాయంలో 1235లో నిర్మించిన అతని సొంత సమాధిపై సుసంపన్నంగా చెక్కిన శాసనాలు, అలంకరణలు కనిపిస్తాయి. ఈ నిర్మాణాలు రాజకీయ అధికారాన్ని మత పోషణ, నీటి సరఫరా, రాజవంశ స్మృతితో అనుసంధానించాయి.

వారసత్వం, ఆధారాలు, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన భేదాలు

ఇల్తుత్మిష్ సమర్థుడైన కుమారుడు నాసిర్ అల్-దీన్ మహమూద్ 1229లో మరణించడం అతని వారసత్వ ప్రణాళికలకు విఘాతం కలిగించింది. అనంతరం ఇల్తుత్మిష్ తన కుమార్తె రజియా పరిపాలనా సామర్థ్యాన్ని గుర్తించి, ఆమెను వారసురాలిగా కోరుకున్నాడు. అయినప్పటికీ, 1236లో అతని మరణానంతరం ప్రముఖ ప్రభువులు మొదట రుక్న్ అల్-దీన్ ఫిరూజ్‌ను సింహాసనంపై కూర్చోబెట్టారు. ఈ ఏర్పాటు విఫలమైన తరువాత అదే సంవత్సరంలో రజియా అధికారాన్ని చేపట్టింది.

వారసత్వ సంక్షోభం అతని విజయాల్లోని ఒక ప్రధాన పరిమితిని వెల్లడించింది: బలమైన పాలకుడు వివాదరహిత వారసత్వ నియమాన్ని స్థాపించకుండానే రాజ్య భూభాగాన్ని సుస్థిరపరచగలడు. పాలకులను ఎంపిక చేయడంలోనూ, వారిని సవాలు చేయడంలోనూ ప్రభువులు, రాజకుటుంబ సభ్యులు, పట్టణ రాజకీయ వర్గాలు ముఖ్యమైన భాగస్వాములుగా కొనసాగాయి. అందువల్ల రజియా సింహాసనారోహణం జ్యేష్ఠసంతాన వారసత్వ నియమం స్వయంచాలకంగా అమలైన ఫలితం కాదు; అలాగే ఆమె తన తండ్రి తరువాత తక్షణమే, ఎటువంటి వివాదం లేకుండా వారసురాలిగా అధికారాన్ని చేపట్టలేదు.

మిన్హాజ్-ఇ సిరాజ్ రచించిన తబఖాత్-ఇ నాసిరి తొలి సుల్తానత్ కాలానికి సంబంధించిన ప్రధాన కథనాత్మక ఆధారం. రాజాస్థానంతో సంబంధమున్న ఇతర చారిత్రక వృత్తాంతాల మాదిరిగానే, దీనిని కూడా పోషకత్వం, మతపరమైన పూర్వభావనలు, ఉన్నత వర్గాల దృక్కోణాలను దృష్టిలో ఉంచుకొని చదవాలి. నాణేలు, శాసనాలు, నేటికీ నిలిచి ఉన్న కట్టడాలు అనుబంధ ఆధారాలను అందిస్తాయి. ప్రిలిమ్స్ కోసం, ఇల్తుత్మిష్ చేపట్టిన రాజ్య సుస్థిరీకరణను ఐబక్ చేసిన రాజ్య స్థాపన నుంచి, తరువాత బల్బన్ చాటిచెప్పిన రాచరిక ఆధిపత్యం నుంచి, అల్లావుద్దీన్ ఖల్జీ అమలు చేసిన మార్కెట్ నియంత్రణల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

కాలరేఖ

  1. 1211

    ఇల్తుత్మిష్ ఆరామ్ షాను ఓడించి సుల్తాన్ అవుతాడు.

  2. 1216

    తరైన్ వద్ద యిల్దిజ్‌ను ఓడిస్తాడు.

  3. 1221

    మంగోలుల దండయాత్ర సమయంలో జలాల్ అల్-దీన్ మంగ్‌బర్నితో చేతులు కలపడాన్ని నివారిస్తాడు.

  4. 1228–1229

    కుబాచా అధికారం కూలిపోతుంది; అనంతరం ఇల్తుత్మిష్ అబ్బాసీ ఖలీఫా నుంచి అధికారిక పాలనా గుర్తింపును పొందుతాడు.

  5. 1236

    ఇల్తుత్మిష్ మరణిస్తాడు; రుక్న్ అల్-దీన్ ఫిరూజ్, తరువాత రజియా సింహాసనాన్ని అధిష్ఠిస్తారు.

ఇల్‌టుట్‌మిష్ సుల్తానుల రాజ్యాన్ని ఎలా సుస్థిరపరిచాడు

  1. 1. ప్రత్యర్థి సింహాసన హక్కుదారుల నుంచి సింహాసనాన్ని కాపాడుకోవడం
  2. 2. ఘురీద్ వారసత్వం కోసం పోటీపడుతున్న పాలకులను ఓడించడం
  3. 3. ప్రాంతాలు, వ్యూహాత్మక కోటలపై అధికారాన్ని పునరుద్ధరించడం
  4. 4. రెవెన్యూ కేటాయింపుల ద్వారా సైనిక పరిపాలనకు తోడ్పడటం
  5. 5. ద్రవ్య వ్యవస్థను, ప్రజల దృష్టిలో పాలనకు ఉన్న చట్టబద్ధతను బలోపేతం చేయడం
ముఖ్యమైన అనుసంధానాలు, పరీక్షల్లో సాధారణంగా గందరగోళపరిచే అంశాలు
అంశంసరైన అనుసంధానంగుర్తించవలసిన తేడా
తరైన్, 1216యిల్దిజ్‌ను ఓడించిన ఇల్‌టుట్‌మిష్పృథ్వీరాజ్–ముహమ్మద్ ఘోరీ యుద్ధాలు కావు
టంకా, జిటాల్వెండి, రాగి ద్రవ్య ప్రమాణాలుషేర్ షా ప్రవేశపెట్టిన రూపియా కాదు
ఇక్తాసేవతో ముడిపడిన రెవెన్యూ కేటాయింపుసంపూర్ణ వ్యక్తిగత భూ యాజమాన్యం కాదు
అధికారిక గుర్తింపు ప్రదానం, 1229అబ్బాసీ ఖలీఫా ఇచ్చిన గుర్తింపుబాగ్దాద్ నుంచి ప్రత్యక్ష పరిపాలన కాదు
వారసత్వం, 1236రజియా కంటే ముందు పాలించిన రుక్న్ అల్-దీన్ ఫిరూజ్రజియా తక్షణ వారసురాలు కాదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

వాయవ్య సరిహద్దులో వ్యూహాత్మక సంయమనం

యుద్ధాన్ని నివారించడం రాజ్య నిర్మాణానికి ఎలా దోహదపడగలదో 1221 నాటి సంక్షోభం వివరిస్తుంది. చంఘిజ్ ఖాన్‌కు వ్యతిరేకంగా జలాల్ అల్-దీన్‌కు మద్దతు ఇవ్వకుండా ఉండటం ద్వారా, ఇల్తుత్మిష్ తన అస్థిరమైన రాజ్యాన్ని ఎంతో పెద్ద సంఘర్షణలోకి లాగే ప్రమాదాన్ని తగ్గించాడు.

సుల్తాన్ ఘారీ మరియు రాజవంశ స్మృతి

ఢిల్లీలోని సుల్తాన్ ఘారీ, ఇల్తుత్మిష్ కుమారుడు మరియు బెంగాల్ గవర్నర్ అయిన నాసిర్ అల్-దీన్ మహమూద్ స్మారకంగా నిలుస్తుంది. 1231లో నిర్మించిన దీనిని, భారతదేశంలో నేటికీ నిలిచి ఉన్న అత్యంత ప్రాచీన భారీ ఇస్లామీయ సమాధి కట్టడంగా విస్తృతంగా పరిగణిస్తారు. ఇది వాస్తు నిర్మాణ పోషణను వారసత్వంతోనూ, రాజకుటుంబ స్మృతితోనూ అనుసంధానిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

ఇల్తుత్మిష్‌కు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఆయన తరైన్ వద్ద యిల్దిజ్‌ను ఓడించాడు. 2. ఆయన అబ్బాసిద్ ఖలీఫా నుంచి అధికారిక రాజ్యాధికార గుర్తింపు పొందాడు. 3. ఆయన అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ ప్రవేశపెట్టిన మార్కెట్ ధరల నియంత్రణ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టాడు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

తొలి ఢిల్లీ సుల్తానతు కాలంలోని ఇక్తాను ఏ వివరణ అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?

  • A. ఎటువంటి పరిమితులు లేని వంశపారంపర్య యాజమాన్య హక్కుల మంజూరు
  • B. సేవలకు, పరిపాలనకు తోడ్పడే రెవెన్యూ హక్కుల కేటాయింపు
  • C. సముద్ర వాణిజ్యంపై మాత్రమే విధించే పన్ను
  • D. ఖలీఫాను ఎంపిక చేసే బాధ్యత కలిగిన మండలి

ప్రశ్న 3

సరైన కాలక్రమం ఏది?

  • A. అబ్బాసిద్ ఖలీఫా నుంచి అధికారిక రాజ్యాధికార గుర్తింపు → సింహాసనారోహణ → యిల్దిజ్‌ను ఓడించడం → మరణం
  • B. సింహాసనారోహణ → అబ్బాసిద్ ఖలీఫా నుంచి అధికారిక రాజ్యాధికార గుర్తింపు → యిల్దిజ్‌ను ఓడించడం → మరణం
  • C. సింహాసనారోహణ → యిల్దిజ్‌ను ఓడించడం → అబ్బాసిద్ ఖలీఫా నుంచి అధికారిక రాజ్యాధికార గుర్తింపు → మరణం
  • D. యిల్దిజ్‌ను ఓడించడం → సింహాసనారోహణ → మరణం → అబ్బాసిద్ ఖలీఫా నుంచి అధికారిక రాజ్యాధికార గుర్తింపు
మెయిన్స్: ఢిల్లీ సుల్తానతును సమర్థంగా సుస్థిరపరిచిన పాలకుడిగా ఇల్తుత్మిష్‌ను ఎందుకు పరిగణిస్తారు? ఆయన రాజ్య నిర్మాణంలో సాధించిన విజయాలను, పరిమితులను చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ఐబక్ మరణానంతరం వివాదాస్పదమైన వారసత్వాన్ని వివరించండి.
  • యిల్దిజ్, కుబాచా, తూర్పు ప్రావిన్సులు, వ్యూహాత్మక కోటల గురించి చర్చించండి.
  • మంగోలుల సంక్షోభ సమయంలో పాటించిన సంయమనాన్ని అంచనా వేయండి.
  • ఇక్తా వ్యవస్థ నిర్వహణ, నాణేల వ్యవస్థ, విశ్వసనీయ సైనిక అధికారుల గురించి వివరించండి.
  • ఖలీఫా గుర్తింపును, ఢిల్లీ కేంద్రంగా ఉన్న అధికారాన్ని మూల్యాంకనం చేయండి.
  • ప్రాంతీయ అస్థిరతను, వారసత్వ సంక్షోభాన్ని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–II, chapter on the Delhi Sultans.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part One.
  • Archaeological Survey of India: Qutb Minar complex and Sultan Ghari monument information.
  • UNESCO World Heritage Centre: Qutb Minar and its Monuments, Delhi.
  • Minhaj-i Siraj, Tabaqat-i Nasiri, translated by H. G. Raverty.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp