New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలన

ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం

ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలనలో ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం, ఇస్లామిక్ రాజాస్థానాలకు సంబంధించిన నిర్మాణ సంప్రదాయాలకు, భారత ఉపఖండంలోని నిర్మాణ సామగ్రి, చేతివృత్తి నైపుణ్యం, నిర్మాణ పద్ధతులకు మధ్య పరస్పర ప్రభావం ద్వారా అభివృద్ధి చెందింది. పదమూడవ శతాబ్దం నుంచి పదహారవ శతాబ్దపు తొలి దశ వరకు మసీదులు, సమాధులు, కోటలు, ప్రవేశద్వారాలు, మదర్సాలు, జల సంబంధ నిర్మాణాలు విశిష్ట రూపాలను సంతరించుకున్నాయి. ప్రిలిమ్స్ దృష్ట్యా నిర్మాణ సంబంధ పదజాలం, కట్టడం–నిర్మాణ పోషకుడి అనుబంధాలు, రాజవంశాల ప్రత్యేక లక్షణాలు, ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలు, సుల్తానుల వాస్తుశిల్పానికి మొఘల్ వాస్తుశిల్పానికి మధ్య తేడాలు ప్రధాన అధ్యయన అంశాలు.

భారతదేశంలోని ఢిల్లీలో కుతుబ్ మినార్ నడవా

భారతదేశంలోని ఢిల్లీలో కుతుబ్ మినార్ నడవా

Credit: Vssun · Public domain · source

ఇది ASI కట్టడం సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం

ఇది ASI కట్టడం సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం

Credit: Nishant88dp · CC BY-SA 3.0 · source

1. చారిత్రక నేపథ్యం, నిర్వచనాత్మక లక్షణాలు

ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం అనేది ఒకే విధమైన విదేశీ శైలిని భారతదేశంలో యథాతథంగా ప్రవేశపెట్టడం వల్ల ఏర్పడింది కాదు. మధ్య ఆసియా, ఇరాన్ మరియు ఇతర ఇస్లామిక్ వాస్తు సంప్రదాయాలు భారతీయ నిర్మాణ పద్ధతులతో పరస్పరం ప్రభావితం కావడం ద్వారా ఇది ఆవిర్భవించింది. ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలనకు ముందే ఇస్లామిక్ సమాజాలు భారతదేశ తీరప్రాంతాల్లో మతపరమైన భవనాలను నిర్మించాయి; అయితే, ఉత్తర భారతదేశంలో తురుష్కుల రాజకీయ విస్తరణతో స్మారక కట్టడాల నిర్మాణానికి పాలకుల ప్రోత్సాహం కొత్త స్థాయికి చేరింది. ప్రారంభ దశలో ఢిల్లీ, అజ్మీర్ ప్రధాన కేంద్రాలుగా ఉండగా, తరువాత అనేక ప్రాంతీయ రాజధానులు కూడా ముఖ్య కేంద్రాలుగా అభివృద్ధి చెందాయి.

కొత్త పాలకులు మతపరమైన, పరిపాలనాపరమైన, స్మారక ప్రయోజనాల కోసం సామూహిక ప్రార్థనల మసీదులు, మినార్లు, సమాధులు, రాజభవనాలు, కోటగోడలతో కూడిన ఆవాసాలను నిర్మింపజేశారు. మసీదులు సామూహిక ప్రార్థనలకు వేదికలుగా ఉండగా, భారీ ప్రవేశద్వారాలు, శాసనాలు రాజకీయ అధికారాన్ని చాటాయి. సమాధులు పాలకులు, సాధుసంతుల స్మృతిని నిలిపాయి; కొన్నిసార్లు అవి నిరంతరం కొనసాగే భక్తి కార్యకలాపాలకు కేంద్రాలుగా మారాయి. జలాశయాలు, కాలువలు, వర్తక బిడారుల సౌకర్యాలు వంటి మతేతర నిర్మాణాలు కూడా నిర్మిత పరిసరాల్లో అంతే ముఖ్యమైన భాగాలుగా ఉన్నాయి.

భారతీయ తాపీమేస్త్రీలు రాళ్లను తగిన ఆకృతిలో మలచడం, చెక్కడం, స్థానిక నిర్మాణ పద్ధతులకు సంబంధించిన పరిజ్ఞానాన్ని అందించారు. ఫలితంగా, తొలి కట్టడాల్లో ఇస్లామిక్ సంప్రదాయాలకు అనుగుణమైన స్థల అమరిక అవసరాలతో పాటు, పూర్వ భారతీయ సంప్రదాయాల్లో సుపరిచితమైన స్తంభాలు, ఆధార బాహువులు (బ్రాకెట్లు), కార్బెల్ పద్ధతిలో నిర్మించిన పైకప్పులు, అలంకార రూపాలు తరచుగా మిళితమయ్యాయి. ఈ పరస్పర ప్రభావం ప్రాంతాన్ని బట్టి, నిర్మాణాన్ని ప్రోత్సహించిన పోషకుడిని బట్టి మారింది; ప్రతి స్మారక కట్టడాన్ని రెండు స్థిరమైన శైలుల సమ్మేళనంగా మాత్రమే వర్ణించడం ఈ భేదాలను మరుగుపరుస్తుంది.

  • ఖురాన్ వాక్యాల సుందర లేఖనం, జ్యామితీయ నమూనాలు, శైలీకృత వృక్షాలంకరణ సాధారణ అలంకార అంశాలు. వృక్షాలంకరణను తరచుగా అరబెస్క్ అని పిలుస్తారు.
  • మసీదుల అలంకరణలో సాధారణంగా మానవ, జంతు రూపాల చిత్రణను నివారించేవారు. అయితే, ముస్లిం పోషకులు నిర్మింపజేసిన అన్ని భవనాలకూ దీనిని మినహాయింపులేని నియమంగా పరిగణించకూడదు.
  • పద్మాకృతులు, గంటలు, గొలుసులు, ఆధారపు దిమ్మెలు (బ్రాకెట్లు), బయటకు పొడుచుకొచ్చిన చూరులు, జాలీలతో కూడిన ద్వారాలు లేదా కిటికీలు స్థానిక చేతివృత్తి నైపుణ్యాన్ని ఎంపిక చేసుకొని అనుసరించిన విధానాన్ని తెలియజేస్తాయి.

2. నిర్మాణ పరిభాష మరియు మసీదు ప్రణాళిక

స్తంభ–దూల నిర్మాణ పద్ధతిలో (ట్రాబియేట్) నిలువు ఆధారాలపై అడ్డంగా దూలం లేదా ద్వారపు పైదూలం (లింటెల్) అమర్చబడుతుంది. కార్బెల్ నిర్మాణంలో, వరుస అడ్డ పొరలను క్రమంగా లోపలివైపునకు పొడిగిస్తూ, చివరకు ఖాళీ భాగంపై నిర్మాణాన్ని కలుపుతారు. కార్బెల్ పద్ధతిలో నిర్మించిన ద్వారం చూడటానికి వంపులా కనిపించవచ్చు; కానీ అది నిజమైన వంపులా పనిచేయదు. నిజమైన వంపులో వూస్వార్లు (voussoirs) అనే చీలిక ఆకారపు నిర్మాణ భాగాలను ఉపయోగించి, సంపీడనం ద్వారా భారాన్ని ఆధారాలకు బదిలీ చేస్తారు. వంపు ఆధారిత నిర్మాణ పద్ధతిలో (ఆర్క్యుయేట్) వంపులు, వంపుతో కూడిన పైకప్పులు (వాల్ట్‌లు) ఉపయోగిస్తారు; వీటితో పాటు తరచుగా గుమ్మటాలు కూడా ఉంటాయి.

గుమ్మటాల నిర్మాణంలో చతురస్రాకార గది నుంచి వృత్తాకార లేదా బహుభుజాకార పునాదికి మారే అమరికను నిర్మాణకర్తలు పరిష్కరించాల్సి వచ్చేది. మూలల మధ్య అడ్డంగా నిర్మించే స్క్వించ్‌లు ఇందుకు ఒక ముఖ్యమైన పరిష్కారాన్ని అందించాయి. రాళ్లు లేదా ఇటుకలను బంధించి నిర్మించే కట్టడాలు, వంపులు, గుమ్మటాల నిర్మాణానికి సున్నపు గారా తోడ్పడింది. అయితే, గారా గానీ, అన్ని రకాల వక్రాకార నిర్మాణ రూపాలు గానీ పూర్వ భారతదేశానికి పూర్తిగా తెలియనివి కావు. అందువల్ల, సుల్తానుల కాలపు వాస్తుశిల్పాన్ని ప్రతి నిర్మాణ అంశాన్నీ తొలిసారిగా ప్రవేశపెట్టినదిగా కాకుండా, కొన్ని నిర్దిష్ట సాంకేతిక పద్ధతులను విస్తరించి, వ్యవస్థీకరించినదిగా అర్థం చేసుకోవాలి.

సామూహిక నమాజు కోసం నిర్మించిన మసీదులో సాధారణంగా ఒక ప్రాంగణం, మక్కా దిశను సూచించే ఖిబ్లా వైపు అభిముఖంగా ఉండే ప్రార్థనా మందిరం ఉంటాయి. భారతదేశంలోని అధిక భాగంలో ఈ దిశ స్థూలంగా పశ్చిమం వైపు ఉంటుంది; స్థానికంగా కొంత వ్యత్యాసం ఉంటుంది. మిహ్రాబ్ అనేది ఖిబ్లా గోడను సూచించే గోడ గూడు; మింబర్ అనేది ధార్మిక ప్రసంగం చేయడానికి ఉపయోగించే వేదిక. మసీదుకు మినార్ ఉండవచ్చు, కానీ అది తప్పనిసరి కాదు. సమాధి కట్టడాల్లోనూ మసీదుల మాదిరిగా చాపాలు, గుమ్మటాలు, సులేఖన అలంకరణలు ఉండవచ్చు. అయితే, వాటి స్మారక ప్రయోజనం, అంతర్గత నిర్మాణ ప్రణాళిక భిన్నంగా ఉంటాయి.

  • జాలీ: వెలుతురు, గాలి లోపలికి ప్రవేశించేలా రంధ్రాలతో రూపొందించిన రాతి తెర లేదా ఇతర పదార్థంతో చేసిన తెర.
  • ఛజ్జా: నీడను కల్పిస్తూ, వర్షం నుంచి రక్షణనిచ్చేలా బయటికి పొడుచుకువచ్చిన పైకప్పు అంచు.
  • పిష్తాక్: ద్వారాన్ని లేదా లోపలికి వెనక్కి అమర్చిన ద్వారభాగాన్ని చుట్టుముట్టే ఎత్తైన, భారీ వంపుతో కూడిన ప్రవేశ నిర్మాణం.
  • బ్యాటర్: గోడ పైకి వెళ్లేకొద్దీ లోపలివైపునకు వాలుగా ఉండటం; ఇది ముఖ్యంగా తుగ్లక్ కట్టడాల్లో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది.

3. తొలి సుల్తానుల కాలం, ఖిల్జీ వాస్తుశిల్పం

ఢిల్లీలోని కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం మసీదు నిర్మాణాన్ని 1190లలో కుతుబుద్దీన్ ఐబక్ ప్రారంభించాడు. దాని తొలి భాగాల్లో అప్పటికే ఉన్న దేవాలయాల నుంచి తీసుకున్న స్తంభాలు, ఇతర వాస్తు నిర్మాణ భాగాలను ఉపయోగించారు. వాటి చెక్కిన స్తంభ దండాలు, స్తంభాలు–దూలాల ఆధారిత అమరిక మసీదు ఇస్లామీయ నిర్మాణ ప్రణాళికకు, భారీ చాపాలతో కూడిన ముఖతెరకు భిన్నంగా కనిపిస్తాయి. తొలి ముఖతెరలో అధిక భాగాన్ని పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన నిజమైన చాపాల పద్ధతిలో కాకుండా, రాతి వరుసలను క్రమంగా ముందుకు పొడిగించే కార్బెలింగ్ పద్ధతిలో నిర్మించారు. అజ్మీర్‌లోని అఢాయి దిన్ కా ఝోంప్రా, ఐబక్‌తోనూ, తరువాత ఇల్‌టుట్‌మిష్ పాలనలో చేపట్టిన అదనపు నిర్మాణాలతోనూ సంబంధం ఉన్న మరో ముఖ్యమైన తొలి మసీదు.

కుతుబ్ మినార్ నిర్మాణాన్ని ఐబక్ ప్రారంభించగా, ఇల్‌టుట్‌మిష్ దానిని గణనీయంగా విస్తరించాడు. తరువాత ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ దానికి మరమ్మతులు చేసి, పైభాగాన్ని పునర్నిర్మించాడు. పైకి వెళ్లే కొద్దీ సన్నబడుతూ, నిలువు గాడులతో ఉండే దాని ప్రధాన దండం, బాల్కనీలు, శాసన పట్టికలు వరుస పాలనల్లో ఉపయోగించిన నిర్మాణ సామగ్రిని, పాలకుల పోషణను గుర్తించడానికి దానిని కీలక కట్టడంగా నిలుపుతున్నాయి. దాని పక్కనే ఉన్న ఇనుప స్తంభం గుప్తుల కాలానికి చెందినది; అది సుల్తానుల కాలపు లోహశాస్త్ర సృష్టి కాదు. 1235 నాటిదైన ఇల్‌టుట్‌మిష్ సమాధి, చతురస్రాకార గది, సమృద్ధిగా చెక్కిన అలంకరణలతో కూడిన అంతర్భాగానికి ప్రసిద్ధి చెందింది.

పదమూడవ శతాబ్దం చివరి నాటి బాల్బన్ సమాధిలో ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్న చాపం, నిజమైన చాపాల ఆధారిత నిర్మాణ పద్ధతి అభివృద్ధిలో ఒక ప్రధాన మైలురాయి. అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ పాలనలో వాస్తుశిల్పం మరింత సాంకేతిక పరిపక్వతను, బృహత్తర నిర్మాణాలను చేపట్టే ఆకాంక్షను సంతరించుకుంది. విస్తరించిన మసీదు సముదాయానికి ప్రవేశద్వారంగా 1311లో నిర్మించిన అలాయ్ దర్వాజాలో ఎర్ర ఇసుకరాయి, తెల్ల పాలరాయి, సులేఖన అలంకరణ, నిజమైన చాపాలు, గుమ్మటం సమ్మిళితమై ఉన్నాయి. అసంపూర్తిగా మిగిలిన అలాయ్ మినార్, అల్లావుద్దీన్ చేపట్టిన మరో బృహత్తర నిర్మాణ ప్రాజెక్టుకు సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది; దీనిని పూర్తయిన కుతుబ్ మినార్‌తో పొరబడకూడదు.

  • సిరి అనేది ఢిల్లీలో అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ అభివృద్ధి చేసిన ప్రాకారాలతో కూడిన నగరం.
  • తొలి సుల్తానుల కాలపు కట్టడాలు అలంకరణ రూపాలు, నిర్మాణ సాంకేతికత ఎల్లప్పుడూ ఒకే వేగంతో మారలేదని తెలియజేస్తాయి.

4. తుగ్లక్, సయ్యద్, లోడీ కాలాల అభివృద్ధి

తుగ్లక్ వాస్తుశిల్పం భారీ గోడలు, వాలుగా ఉండే బాహ్య ఆకృతులు, రక్షణాత్మక నిర్మాణ ప్రణాళిక, తులనాత్మకంగా పరిమితమైన అలంకరణతో ముడిపడి ఉంది. ఇవి సాధారణ ధోరణులే కానీ, అన్ని కట్టడాలకూ వర్తించే నియమాలు కావు. ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ 1320లలో తుగ్లకాబాద్‌ను స్థాపించాడు. సమీపంలోని ప్రాకారబద్ధమైన ఆవరణలో ఉన్న అతని సమాధిలో, పైకి వెళ్లే కొద్దీ లోపలికి వాలే గోడలు, ఎర్ర ఇసుకరాయి, తెల్ల పాలరాయి అలంకరణ వివరాలు, ప్రస్ఫుటమైన గుమ్మటం సమ్మిళితమై ఉన్నాయి. తుగ్లక్ కట్టడాలన్నింటినీ అలంకరణలేని మొరటు రాళ్ల నిర్మాణాలుగా ఎందుకు వర్ణించకూడదో ఈ సమాధి అలంకరణ స్పష్టం చేస్తుంది.

ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ జహాన్‌పనాహ్‌ను అభివృద్ధి చేయగా, ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ ఫిరోజాబాద్‌ను స్థాపించాడు. ఫిరోజ్ షా కోట్లా ఫిరోజాబాద్‌కు ప్రముఖ ప్రతినిధిగా నిలుస్తుంది. ఫిరోజ్ పాలనలో విస్తృతమైన ప్రజోపయోగ నిర్మాణ పనులు, పూర్వపు కట్టడాల మరమ్మతులు జరిగాయి. హౌజ్ ఖాస్ సముదాయంలో అతని సమాధి, అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ కాలంలో తొలుత తవ్వించిన జలాశయానికి అభిముఖంగా ఉన్న మదరసా ఉన్నాయి. ఫిరోజ్ అశోక స్తంభాలను కూడా ఢిల్లీకి తరలించాడు. పూర్వకాలపు వస్తువులను కొత్త రాజప్రాంగణాల్లో ఎలా భాగం చేయవచ్చో ఇది తెలియజేస్తుంది.

సయ్యద్, లోడీ పాలకుల ఆదరణ ముఖ్యంగా సమాధి వాస్తుశిల్పంలో స్పష్టంగా కనిపిస్తుంది. చతురస్రాకార, అష్టభుజాకార సమాధి ప్రణాళికలు రెండింటినీ ఉపయోగించారు. అష్టభుజాకార సమాధులకు సాధారణంగా చుట్టూ వరండాలు ఉంటాయి; పైభాగంలో ఛత్రులు కూడా ఉండవచ్చు. ప్రస్తుత లోడీ గార్డెన్స్‌లోని ముహమ్మద్ షా సమాధి, సికందర్ లోడీ సమాధి ముఖ్యమైన ఉదాహరణలు. వీటిలో సికందర్ లోడీ సమాధి ప్రహరీ గోడతో ఆవరించిన ప్రాంగణంలో ఉంది. ఇది తరువాతి కాలపు ఉద్యానవన సమాధుల అమరికలోని కొన్ని అంశాలకు పూర్వరూపంగా కనిపిస్తుంది. అయితే, దీనిని పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన మొఘల్ ఉద్యానవన సమాధి నిర్మాణ విన్యాసంతో సమానంగా పరిగణించకూడదు.

లోడీ కట్టడాల్లో రంగుల పలకల అలంకరణ, వైవిధ్యమైన గుమ్మట ఆకృతులు కూడా కనిపిస్తాయి. బడా గుంబద్ సముదాయంలో ఒక మసీదు ఉంది. అయితే, అందులోని పెద్ద గుమ్మటం గల నిర్మాణం యొక్క ప్రయోజనాన్ని కేవలం దాని బాహ్యరూపం ఆధారంగా నిర్ధారించకూడదు. ఈ దశకు చెందిన, ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్న కట్టడాల్లో సమాధులే ఎక్కువగా ఉన్నప్పటికీ, మసీదు నిర్మాణం, వాస్తుశిల్ప ప్రయోగాలు కొనసాగాయి.

5. ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు మరియు పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన భేదాలు

ప్రాంతీయ సుల్తానేట్ వాస్తుశిల్పం స్థానిక నిర్మాణ సామగ్రి, శీతోష్ణస్థితి పరిస్థితులు, శిల్పకళా సంప్రదాయాల ప్రభావంతో అభివృద్ధి చెందింది. ముఖ్యంగా ప్రాంతీయ రాజ్యాలు స్వతంత్రం కావడంతో ఈ అభివృద్ధి చోటుచేసుకుంది. ఈ శైలులు ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్ప విస్తృత చరిత్రలో భాగమైనప్పటికీ, వాటిని విచక్షణ లేకుండా ఢిల్లీ పాలకులకు ఆపాదించకూడదు. బెంగాల్ వాస్తుశిల్పంలో తరచుగా ఇటుకలు, టెర్రకోట (కాల్చిన మట్టి) అలంకరణలు, స్థానిక పైకప్పుల ఆకృతులతో సంబంధమున్న వంపుతిరిగిన చూరులు ఉపయోగించబడ్డాయి. పాండువాలోని ఆదినా మసీదును పద్నాలుగో శతాబ్దంలో బెంగాల్ సుల్తానేట్‌కు చెందిన సికందర్ షా నిర్మింపజేశాడు.

గుజరాత్‌లోని మసీదులు, సమాధులు సున్నితంగా చెక్కిన రాతి పనితనం, సన్నని స్తంభాలు, సంక్లిష్టమైన జాలీలకు ప్రసిద్ధి చెందాయి. అహ్మదాబాద్‌లోని జామా మసీదు మొదటి అహ్మద్ షా పాలనలో 1424లో నిర్మించబడింది. జౌన్‌పూర్‌లో అతాలా మసీదు వంటి షర్కీ కట్టడాలు గంభీరమైన ప్రవేశ ముఖభాగాలకు ప్రాధాన్యమిస్తాయి. మాల్వా సుల్తానేట్ పాలనలో మాండులో నిర్మించిన కట్టడాల్లో జామా మసీదు, హోషంగ్ షా పాలరాతి సమాధి ఉన్నాయి. వాస్తుశిల్ప కేంద్రాలను వాటి ప్రాంతీయ రాజవంశాలతో జతపరచడానికి ఈ ఉదాహరణలు ఉపయోగపడతాయి.

దక్కన్‌లో బహమనీ, దాని వారసత్వ రాజ్యాల వాస్తుశిల్పం విశిష్ట రూపాలను సంతరించుకుంది. గుల్బర్గా కోటలోని సామూహిక ప్రార్థనా మసీదు పూర్తిగా పైకప్పుతో కప్పబడిన నిర్మాణానికి ప్రసిద్ధి చెందింది. కాలక్రమం విషయంలో జాగ్రత్త అవసరం: హైదరాబాద్‌లోని చార్మినార్‌ను కుతుబ్ షాహీల పాలనలో 1591లో నిర్మించారు; బీజాపూర్‌లోని గోల్ గుంబజ్ పదిహేడవ శతాబ్దపు ఆదిల్ షాహీ కాలానికి చెందినది. ఈ రెండూ ఢిల్లీ సుల్తానుల కాలపు కట్టడాలు కావు. విశాలమైన ఉద్యానవన ప్రాంగణం, ద్విపొర గుమ్మటం కలిగిన హుమాయూన్ సమాధి మొఘల్ వాస్తుశిల్పానికి చెందినది.

  • గుర్తింపు ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చేటప్పుడు ఒకే దృశ్య లక్షణంపై ఆధారపడకుండా, ప్రదేశం, నిర్మాణాన్ని ప్రోత్సహించిన పాలకుడు, నిర్మాణ కాలం, నిర్మాణ సామగ్రి, నిర్మాణ లక్షణాలను కలిపి పరిశీలించాలి.
  • ఒక రాజకీయ వ్యవస్థగా ఢిల్లీ సుల్తానేట్‌ను, ప్రాంతీయ సుల్తానేట్‌లలో జరిగిన విస్తృత వాస్తుశిల్ప పరిణామాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

కాలరేఖ

  1. 1190s

    ఢిల్లీలోని కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం సముదాయంలో ఐబక్ ప్రధాన నిర్మాణ పనులను ప్రారంభించాడు.

  2. 1235

    ఇల్‌టుట్‌మిష్ సమాధి నిర్మించబడింది.

  3. Late thirteenth century

    నేటికీ నిలిచి ఉన్న నిజమైన కమాను నిర్మాణాల పరిణామంలో బాల్బన్ సమాధి ఒక ముఖ్యమైన దశను సూచిస్తుంది.

  4. 1311

    అలావుద్దీన్ ఖల్జీ అలాయ్ దర్వాజాను నిర్మించాడు.

  5. Fourteenth century

    తుగ్లక్ పాలకుల పోషణలో కోటగోడలతో కూడిన నగరాలు, సమాధులు, విద్యా సముదాయాలు, ప్రజోపయోగ నిర్మాణాలు విస్తరించాయి.

  6. Fifteenth–early sixteenth centuries

    వికసిస్తున్న ప్రాంతీయ సుల్తానుల వాస్తు సంప్రదాయాలతోపాటు సయ్యద్, లోడీ వంశాల సమాధి వాస్తుశిల్పం అభివృద్ధి చెందింది.

సుల్తానుల కాలం నాటి కట్టడాన్ని ఎలా గుర్తించాలి

  1. 1. కట్టడం ఉన్న ప్రదేశాన్ని గుర్తించి, ఢిల్లీని ప్రాంతీయ కేంద్రాల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి.
  2. 2. దాని ఉపయోగాన్ని గుర్తించండి: మసీదు, సమాధి, ప్రవేశద్వారం, కోట లేదా ప్రజోపయోగ నిర్మాణం.
  3. 3. దాని నిర్మాణ వ్యవస్థను, భూతల ప్రణాళికను పరిశీలించండి.
  4. 4. నిర్మాణ సామగ్రి, అలంకరణ, విశిష్ట వాస్తుశిల్ప లక్షణాలను పరిశీలించండి.
  5. 5. ఈ ఆధారాలను శాసనాలు, కాలక్రమం, నిర్మాణ పోషకత్వంతో సరిపోల్చండి.
పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన కట్టడం–నిర్మాణ పోషకుడి అనుబంధాలు
కట్టడంనిర్మాణ పోషకుడు లేదా రాజవంశంప్రదేశంగుర్తించడానికి తోడ్పడే విశిష్ట లక్షణం
కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం మసీదుఐబక్; తరువాతి విస్తరణలుఢిల్లీపునర్వినియోగించిన చెక్కిన స్తంభాలు, తొలి దశలోని కార్బెల్ పద్ధతి నిర్మాణం
అలాయ్ దర్వాజాఅల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీఢిల్లీ1311; ఎర్ర ఇసుకరాయి, పాలరాయి, పరిణతి చెందిన చాప నిర్మాణ పద్ధతి
ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ సమాధితుగ్లక్ఢిల్లీపైకి వెళ్లేకొద్దీ లోపలికి వాలుగా ఉండే గోడలు, కోట తరహా ప్రాకారంతో కూడిన ఆవరణ
ముహమ్మద్ షా సమాధిసయ్యద్ఢిల్లీఛత్రీలతో కూడిన అష్టభుజాకార ప్రణాళిక
అటాలా మసీదుషర్కీజౌన్‌పూర్భారీ ప్రవేశ ముఖభాగం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కుతుబ్ సముదాయం: ఒకే ప్రదేశంలో వరుస పరిణామ దశలు

UNESCO జాబితాలోని కుతుబ్ సముదాయంలో తొలి దశ స్తంభాధారిత మసీదు నిర్మాణం, అనేక దశల్లో నిర్మితమైన కుతుబ్ మినార్, ఇల్‌టుట్‌మిష్ సమాధి, సాంకేతికంగా పరిణతి చెందిన అలాయ్ దర్వాజా ఒకేచోట కనిపిస్తాయి. నిర్మాణ సంప్రదాయాలను ఒక్కసారిగా భర్తీ చేయడం ద్వారా కాకుండా, వరుసగా చేపట్టిన నిర్మాణ ప్రాజెక్టుల ద్వారా ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం పరిణామం చెందిందని ఇది తెలియజేస్తుంది.

హౌజ్ ఖాస్: రాజవైభవ ప్రదర్శనకు అతీతమైన వాస్తుశిల్పం

అలావుద్దీన్ ఖల్జీ నిర్మించిన జలాశయం, ఆ తరువాత ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ నిర్మించిన మదర్సా–సమాధి సముదాయం నీటి నిర్వహణ, విద్య, స్మృతిపరిరక్షణను అనుసంధానిస్తాయి. సుల్తానుల వాస్తుశిల్పాన్ని కోటలు, భారీ సమాధుల ద్వారానే అధ్యయనం చేసే పరిమిత దృక్పథాన్ని సరిదిద్దుకోవడానికి ఈ ప్రదేశం ఉపయోగపడుతుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

వాస్తు నిర్మాణ సాంకేతికతలకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. రాతి లేదా ఇటుక కట్టుబడిలోని అడ్డువరుసలను క్రమంగా ముందుకు పొడిగించడం ద్వారా కార్బెల్డ్ ద్వారఖాళీ ఏర్పడుతుంది. 2. నిజమైన కమాను ప్రధానంగా సంపీడన బలానికి లోనయ్యే చీలిక ఆకారపు నిర్మాణ ఖండాల ద్వారా భారాలను బదిలీ చేస్తుంది. 3. కమాను ఆకారపు బాహ్యరేఖ కలిగిన ప్రతి ద్వారఖాళీ నిర్మాణపరంగా నిజమైన కమానే. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది కట్టడం–పోషకుడు జతలలో సరిగ్గా జతపరచబడినది ఏది?

  • A. అలాయ్ దర్వాజా — ఇల్‌టుట్‌మిష్
  • B. తుగ్లకాబాద్ — ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్
  • C. అహ్మదాబాద్ జామా మసీదు — సికందర్ లోడీ
  • D. చార్మినార్ — అలావుద్దీన్ ఖల్జీ

ప్రశ్న 3

ప్రాంతీయ ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పం గురించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. బెంగాల్‌లో ఇటుకలను, టెర్రకోటను తరచుగా ఉపయోగించేవారు. 2. జౌన్‌పూర్‌లోని షర్కీ వాస్తుశిల్పం భారీ ప్రవేశద్వార ముఖభాగాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. 3. గోల్ గుంబజ్‌ను ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలనలో నిర్మించారు. పైన పేర్కొన్న వాక్యాలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: ఢిల్లీ సుల్తానుల వాస్తుశిల్పం సాంకేతిక మార్పుతోపాటు స్థానిక నిర్మాణ సంప్రదాయాల అనుసరణను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది. తగిన ఉదాహరణలతో చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • నిర్మాణ పోషకులు, వాస్తు సంప్రదాయాలు, స్థానిక శిల్పులు, అందుబాటులో ఉన్న నిర్మాణ సామగ్రి మధ్య పరస్పర సంబంధాన్ని వివరించండి.
  • స్తంభ–దూల ఆధారిత నిర్మాణం (trabeate), కాంటిలుగా పొరలను ముందుకు పొడిగించే నిర్మాణం (corbelled) మధ్య లక్షణాలను గుర్తించి, వాటిని నిజమైన కమాను ఆధారిత నిర్మాణం (true arcuate) నుంచి వేరు చేయండి.
  • నిర్మాణాత్మక పరిణామాన్ని వివరించడానికి కువ్వత్-ఉల్-ఇస్లాం మసీదు, బాల్బన్ సమాధి, అలాయ్ దర్వాజాలను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • తుగ్లక్ నిర్మాణాల రక్షణాత్మక స్వరూపాలు, ప్రజోపయోగ నిర్మాణాలను చర్చించి, ఆ తరువాత సయ్యద్–లోడీ సమాధుల నిర్మాణ రూపాలను వివరించండి.
  • స్వతంత్ర ప్రాంతీయ రాజ్యాల కట్టడాలను ఢిల్లీ పాలకులకు ఆపాదించకుండా ప్రాంతీయ వైవిధ్యాలను పేర్కొనండి.
  • ఈ మార్పు గత వాస్తు సంప్రదాయాలతో పూర్తిగా తెగతెంపులు చేసుకోవడం కాదని, క్రమంగా సంచితమవుతూ ప్రాంతాలవారీగా భిన్న రూపాలు పొందిన పరిణామమని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, An Introduction to Indian Art, Part I: Some Aspects of Indo-Islamic Architecture.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part II, for the wider medieval cultural context.
  • Archaeological Survey of India: official monument descriptions for the Qutb complex and Delhi monuments.
  • UNESCO World Heritage Centre: Qutb Minar and its Monuments, Delhi.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part I.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp