1. సుల్తానుల అధికారానికి సైనిక పునాదులు
ఘోరీల విజయాల నుంచి ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్యం ఆవిర్భవించింది; అది వ్యవస్థీకృత సైనిక బలంపై అధికంగా ఆధారపడింది. 1206 నుంచి 1526 మధ్యకాలంలో దాని పాలకులు అనేక అవసరాలను ఏకకాలంలో ఎదుర్కొన్నారు: వాయవ్య సరిహద్దును రక్షించడం, తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం, రెవెన్యూ సమకూర్చే ప్రాంతాలను నియంత్రించడం, రాజ్య విస్తరణను చేపట్టడం. పదమూడవ శతాబ్దంలోనూ, పద్నాలుగవ శతాబ్దపు ప్రారంభంలోనూ జరిగిన మంగోలుల చొరబాట్లు సరిహద్దుల రక్షణను అత్యంత తక్షణ అవసరంగా మార్చాయి. సైనిక స్థావరాలు, కోటలతో రక్షణ కల్పించిన పట్టణాలు మార్గాలను, వ్యూహాత్మక దాటవేత ప్రదేశాలను, కొత్తగా జయించిన భూభాగాలను సురక్షితంగా ఉంచడానికి తోడ్పడ్డాయి.
సుల్తానుల పాలనాకాలమంతటా ఒకే విధమైన నియమాలతో కూడిన ఏకైక సైనిక వ్యవస్థ లేదు. సుల్తాన్ నేరుగా పోషించే సైన్యాలు, ప్రాంతీయ సైన్యాధికారులు సమకూర్చే దళాలు, సామంత పాలకులు అందించే సైన్యాల సాపేక్ష ప్రాధాన్యం మారుతూ ఉండేది. కేంద్ర సైన్యాలు శక్తిమంతులైన ప్రభువులకు ఎదురుగా పాలకుని బలపరిచేవి. ప్రాంతీయ దళాలు సైనిక నియామకం, పోషణకు అయ్యే మొత్తం వ్యయాన్ని కేంద్ర ఖజానాపై మోపకుండానే రాజ్య విస్తరణకు తోడ్పడేవి.
సైన్యం రాజకీయాలను కూడా ప్రభావితం చేసింది. సైనికులు, ఆదాయంపై తమకున్న నియంత్రణను సైన్యాధికారులు రాజాస్థానంలో పలుకుబడిగా మార్చుకోగలిగేవారు లేదా ప్రాంతాల్లో తిరుగుబాటుకు ఉపయోగించగలిగేవారు. అందువల్ల సుల్తానులు సైనిక అధికారాల అప్పగింతను తనిఖీలు, బదిలీలు, నిఘా సమాచార సేకరణ, ఆర్థిక పరిశీలనలతో సమతుల్యం చేయడానికి ప్రయత్నించారు. సైన్యాధికారుల సేవలు అవసరం కావడం, అదే సమయంలో వారు స్వతంత్రులవుతారనే భయం ఉండడం వల్ల పాలకునిలో ఏర్పడిన ఈ వైరుధ్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సుల్తానుల పరిపాలనను విశ్లేషించడానికి అత్యవసరం.
- బాహ్య పాత్ర: సరిహద్దుల రక్షణ, మంగోలుల దాడులను ప్రతిఘటించడం.
- అంతర్గత పాత్ర: తిరుగుబాట్లను అణచివేయడం, మార్గాలను రక్షించడం, రాజకీయ అధికారాన్ని అమలు చేయడం.
- విస్తరణ పాత్ర: కప్పం, యుద్ధంలో దోచుకున్న సంపద, అదనపు రెవెన్యూ వనరులను సమకూర్చిన దండయాత్రలు.
2. కేంద్ర సైనిక పరిపాలన మరియు సైన్య నిర్మాణం
సుల్తాన్ సర్వోన్నత సైనిక అధికారి. ఆయన స్వయంగా దండయాత్రలకు నాయకత్వం వహించవచ్చు లేదా సైన్యాధిపత్యాన్ని ఇతరులకు అప్పగించవచ్చు. అరిజ్-ఇ-మమాలిక్ ఆధ్వర్యంలో దివాన్-ఇ-అర్జ్ సైనిక వ్యవస్థను నిర్వహించేది. నియామక ఏర్పాట్లు, సైనికుల నామావళుల తయారీ, సైనికులు, గుర్రాల తనిఖీ, సామగ్రి, వేతనాలకు సంబంధించిన అంశాల పర్యవేక్షణ దీని బాధ్యతల్లో ఉండేవి. దీని పరిపాలనా పాత్రను యుద్ధ నిర్వహణలోని సైన్యాధిపత్యం నుంచి వేరుగా చూడాలి: ఈ శాఖ అధిపతి తప్పనిసరిగా ప్రతి సైన్యానికి సేనాధిపతి అయ్యేవాడు కాదు.
సైనిక పరిపాలన ఇతర శాఖల సహకారంపై ఆధారపడి ఉండేది. దివాన్-ఇ-విజారత్ ఆర్థిక వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించేది. బరీద్లు లేదా వార్తా నివేదకులతో అనుసంధానమైన నిఘా వ్యవస్థ అధికారులు, ప్రాంతీయ పరిస్థితుల గురించి సమాచారాన్ని అందించేది. సైనిక పరిపాలనను బలోపేతం చేయడం, ప్రభువులపై కఠిన నియంత్రణ కొనసాగించడం బల్బన్ పాలనలో ముఖ్యాంశాలుగా నిలిచాయి. పరిపాలనా విధుల విభజన వల్ల ప్రాంతీయ సైన్యాధికారుల వాదనలపైనే పూర్తిగా ఆధారపడకుండా సైనిక సంసిద్ధతను అంచనా వేయడానికి పాలకునికి వీలైంది.
అశ్వికదళం సైన్యంలో వేగంగా కదులుతూ దాడిచేసే ప్రధాన విభాగం. మధ్య ఆసియా ప్రత్యర్థులతో జరిగిన యుద్ధాల్లో గుర్రంపై నుంచి విలువిద్యను ప్రదర్శించడం, వేగం, వ్యూహాత్మక కదలికలు ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉండేవి. పదాతిదళం పోరాటం, దుర్గ రక్షణ, సహాయక విధుల్లో సేవలందించేది. యుద్ధ ఏనుగులు శత్రు శ్రేణులను ఛేదించే దాడి శక్తిని అందించడంతోపాటు యుద్ధరంగంలో ప్రస్ఫుటంగా కనిపించేవి. ముట్టడి కార్యకలాపాలకు ఇంజినీర్లు, సొరంగాలు తవ్వేవారు, రాళ్లు విసిరే యంత్రాలు అవసరమయ్యేవి. సమర్థమైన అశ్వికదళం వాణిజ్యం, సరిహద్దు సంబంధాల నెట్వర్క్ల ద్వారా తగిన గుర్రాలను పొందడంపై ఆధారపడి ఉండేది. తుపాకులు సుల్తానుల సైనిక వ్యవస్థను నిర్వచించే ప్రధాన ఆధారం కావు.
- ముఖ్యమైన వనరుల్లో గుర్రాలు, పశుగ్రాసం, ఆయుధాలు, రవాణాకు ఉపయోగించే జంతువులు, ఆహార సరఫరాలు ఉండేవి.
- సైనిక నియామకాల్లో వివిధ సామాజిక, జాతి సమూహాలకు చెందినవారు ఉండేవారు; ఈ నియామకాల స్వరూపం కాలక్రమేణా మారింది.
- దుర్గాలు, వాటిలోని రక్షక దళాలు యుద్ధరంగ సైన్యాలకు తోడ్పాటును అందించేవి; అశ్వికదళ బలం ఒక్కటే విస్తారమైన సామ్రాజ్యానికి భద్రత కల్పించలేదు.
3. ఇక్తా కేటాయింపులు మరియు ప్రాంతీయ సైనిక బాధ్యతలు
ఇక్తా వ్యవస్థ రాజస్వ పరిపాలనను సైనిక సేవతో అనుసంధానించింది. ఒక నిర్దిష్ట ప్రాంతం నుంచి వచ్చే ఆదాయాన్ని ఒక అధికారికి కేటాయించడాన్ని ఇక్తా అనేవారు. ఆ అధికారిని సాధారణంగా ముక్తీ లేదా ఇక్తాదార్ అని పిలిచేవారు. ముఖ్యమైన ప్రాంతీయ ఇక్తా కేటాయింపులను పొందిన అధికారులు సైనిక దళాలను నిర్వహించాలని, పరిపాలనా విధులను నిర్వర్తించాలని ఆశించేవారు. ఈ కేటాయింపు వల్ల ఆ అధికారి భూమికి వ్యక్తిగత యజమాని అయ్యేవాడు కాదు; అలాగే దానిపై అతనికి వంశపారంపర్య హక్కు కూడా స్వయంచాలకంగా ఏర్పడేది కాదు.
ముక్తీ తనకు కేటాయించిన ఆదాయాన్ని తన కార్యాలయ యంత్రాంగం, సైనిక దళం నిర్వహణతో సహా అనుమతించిన ఖర్చులకు వినియోగించేవాడు. అవసరమైన సందర్భాల్లో, ఫవాజిల్ అని పిలిచే మిగులు ఆదాయాన్ని కేంద్ర ఖజానాకు జమ చేసేవాడు. వాస్తవ అమలు విధానాలు కాలం, ప్రాంతం, లెక్కల సమర్పణను అమలు చేయించగల పాలకుడి సామర్థ్యాన్ని బట్టి భిన్నంగా ఉండేవి. వసూలైన ఆదాయాన్ని సముచితమైన వ్యయంతో పోల్చడానికి, ఒక అధికారి తన వద్ద ఉన్నట్లు పేర్కొన్న సైనికులు వాస్తవంగా ఉన్నారో లేదో నిర్ధారించడానికి కేంద్రం ప్రయత్నించేది.
ప్రాంతీయ అధికారాన్ని నియంత్రించడంలో బదిలీలు, లెక్కల తనిఖీలు ముఖ్యమైన సాధనాలుగా ఉండేవి. సూత్రప్రాయంగా, ఒక ఇక్తాను మరొకరికి తిరిగి కేటాయించవచ్చు. దీనివల్ల ఇక్తాదార్ ఒక ప్రాంతంలో శాశ్వతంగా పాతుకుపోకుండా సుల్తాన్పై ఆధారపడేవాడు. ఆచరణలో, ఢిల్లీ నుంచి దూరం, సైనిక సంక్షోభాలు, వారసత్వ వివాదాలు పర్యవేక్షణను బలహీనపరచగలిగేవి. శక్తిమంతులైన ప్రాంతీయ పాలకులు కొన్నిసార్లు ఆదాయాన్ని తమ వద్దే ఉంచుకునేవారు, వసూళ్లను తక్కువగా చూపేవారు లేదా స్వయంప్రతిపత్తితో కూడిన అధికార స్థానాలను ఏర్పరచుకునేవారు. ఈ విధంగా, ఈ వ్యవస్థ సైనిక వనరులను సమకూర్చడంతోపాటు ప్రాంతాలు విడిపోవాలనే ధోరణి పదేపదే తలెత్తే ప్రమాదాన్ని కూడా సృష్టించింది.
- ఇక్తా అనేది రెవెన్యూ వసూలు హక్కుల కేటాయింపును సూచిస్తుంది; మొఘల్ పద్ధతిలోని సంఖ్యాపరమైన సైనిక హోదాను కాదు.
- ఖలీసా ఆదాయాలను ఇక్తా ఆదాయంగా కేటాయించకుండా కేంద్ర ప్రభుత్వ నిర్వహణ కోసం ప్రత్యేకంగా ఉంచేవారు.
- ఇక్తాను కేవలం ఐరోపా భూస్వామ్య వ్యవస్థగా పేర్కొనడం వల్ల దాని రాజస్వ స్వభావం, బదిలీ మరియు పర్యవేక్షణపై సుల్తాన్కు ఉన్న అధికారాలు మరుగున పడతాయి.
4. అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ సైనిక మరియు రాజస్వ సంస్కరణలు
1296 నుంచి 1316 వరకు పాలించిన అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీకి మంగోలు దాడులను ఎదుర్కోవడానికి, రాజ్య విస్తరణను కొనసాగించడానికి బలమైన సైన్యం అవసరమైంది. ఆయన కేంద్రంలో పెద్ద శాశ్వత సైన్యాన్ని నిర్వహించాడు; సైనికులకు నగదు జీతాలు చెల్లించేవారు. ఈ వ్యయం కారణంగా సైనిక సంస్కరణలు రాజస్వ వసూళ్లు, మార్కెట్ నియంత్రణతో విడదీయలేని విధంగా ముడిపడ్డాయి. అధికారులు, సైన్యంలో చేరేవారు చేసే మోసాలను తగ్గిస్తూనే, రాజ్యం నిర్వహించగల సమర్థులైన సైనికుల సంఖ్యను పెంచడం ఆయన చర్యల లక్ష్యం.
పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన రెండు చర్యలు దాగ్, చెహ్రా. దాగ్ పద్ధతిలో సైనిక సేవ కోసం సమర్పించిన గుర్రాలకు ముద్రలు వేసేవారు. దీనివల్ల వాటి స్థానంలో నాసిరకం గుర్రాలను చూపడాన్ని లేదా ఒకే గుర్రాన్ని చూపించి అనేకసార్లు చెల్లింపులు కోరడాన్ని నిరోధించడానికి వీలయ్యేది. చెహ్రా పద్ధతిలో సైనికుల గుర్తింపు వివరాలను నమోదు చేసేవారు. ఇది వేరొకరి స్థానంలో మరొకరు హాజరుకావడం, తప్పుడు సైనిక హాజరు నమోదులను గుర్తించడానికి తోడ్పడేది. ఈ రెండు చర్యలూ కలిసి తనిఖీ ప్రక్రియను మరింత క్రమబద్ధం చేశాయి. అయినప్పటికీ, నిజాయతీగల అధికారులు, సమర్థవంతమైన అమలుపై ఆధారపడవలసిన అవసరాన్ని అవి తొలగించలేదు.
అలావుద్దీన్ మార్కెట్ నియంత్రణలు ధాన్యంతోపాటు గుర్రాలు సహా అనేక ఇతర వస్తువులకు వర్తించేవి. నిర్దేశిత నగదు జీతాలతో సైనికులు జీవనం సాగించగలిగేలా చేయడం నియంత్రిత ధరల విధానపు లక్ష్యాలలో ఒకటి. ధాన్యం మార్కెట్ పర్యవేక్షణ, నిల్వ ఏర్పాట్లు, వర్తకులపై నియంత్రణలు ఈ విధానం అమలుకు తోడ్పడ్డాయి. ముఖ్యంగా ప్రధాన భూభాగాల్లో చేపట్టిన రెవెన్యూ చర్యలు ఖజానాను బలోపేతం చేశాయి. ఉత్పత్తిలో సుమారు సగభాగాన్ని భూమిశిస్తుగా నిర్ణయించినట్లు ఉన్న సమాచారం ఏ భూభాగానికి సంబంధించినదో ఆ సందర్భంలోనే అర్థం చేసుకోవాలి; సుల్తానుల పాలనలోని ప్రతి ప్రాంతంలోనూ దానిని ఒకే విధంగా వసూలు చేసినట్లు భావించకూడదు.
- దాగ్ ద్వారా గుర్రాల గుర్తింపు, నాణ్యతను తనిఖీ చేసేవారు; చెహ్రా ద్వారా సైనికుల గుర్తింపును తనిఖీ చేసేవారు.
- మార్కెట్ నియంత్రణ కేవలం సాధారణ వినియోగదారుల సంక్షేమం కోసం మాత్రమే కాకుండా, భరించగల వ్యయంతో సైన్యాన్ని నిర్వహించడానికి తోడ్పడింది.
- అల్లావుద్దీన్ ఏర్పాట్లకు అసాధారణ స్థాయిలో కట్టుదిట్టమైన పర్యవేక్షణ అవసరమైంది; తరువాతి పాలకులు వాటిని యథాతథంగా కొనసాగించలేదు.
5. తదనంతర పరిణామాలు, చారిత్రక మదింపు
ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ పాలన భారీ సైనిక సమీకరణలోని నష్టభయాలను స్పష్టం చేస్తుంది. కార్యరూపం దాల్చని ప్రతిపాదిత ఖురాసాన్ దండయాత్ర కోసం భారీ సైన్యాన్ని నియమించినట్లు చరిత్రకారులు వివరిస్తారు. విజయవంతమైన దండయాత్ర గానీ, దీర్ఘకాలిక వ్యూహాత్మక ప్రయోజనం గానీ లేకుండా సైన్యాన్ని పోషించడం వల్ల ఏర్పడే ఆర్థిక భారాన్ని ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది. అయినప్పటికీ, సైన్యబలం గురించి మధ్యయుగ ఆధారాల్లో పేర్కొన్న సంఖ్యలను ఆధునిక ఆడిట్ చేసిన గణాంకాలుగా అంగీకరించకుండా, జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి.
ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ పాలనలో వంశపారంపర్య హక్కులకు ఎక్కువగా ఆమోదం తెలపడం, తమ స్థానంలో ఇతరుల ద్వారా సైనిక సేవ చేయించేందుకు అనుమతించే ఏర్పాట్లు అలావుద్దీన్ కాలంలో కనిపించిన కేంద్రీకరణ ధోరణిని తగ్గించాయి. సేవలకు ప్రతిఫలంగా ఆదాయ కేటాయింపులు కొనసాగినప్పటికీ, తనిఖీలలో సడలింపు, అవినీతి సైనిక సామర్థ్యాన్ని బలహీనపరచగలిగాయి. సుల్తానుల రాజ్య పతనానికి ఈ మార్పులనే ఏకైక కారణంగా పరిగణించకూడదు: ప్రాంతీయ ప్రతిఘటన, వారసత్వ పోరాటాలు, రాజకీయ విచ్ఛిన్నత, విదేశీ దండయాత్రలు కూడా ప్రభావం చూపాయి.
ప్రిలిమ్స్ కోసం సైనిక పరిపాలనను విడివిడి పేర్లుగా కాకుండా, పరస్పరం అనుసంధానమైన వ్యవస్థల ద్వారా అధ్యయనం చేయడం ఉత్తమం. రెవెన్యూ సైన్యానికి నిధులు సమకూర్చేది; తనిఖీలు ప్రకటించిన వివరాల ప్రామాణికతను పరిశీలించేవి; గూఢచార వ్యవస్థ సైన్యాధికారులను పర్యవేక్షించేది; కోటలు భూభాగంపై నియంత్రణకు ఆధారాలుగా ఉండేవి. పరిపాలనా పదవులను యుద్ధరంగ నాయకత్వ బాధ్యతల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి; సుల్తానుల కాలపు వ్యవస్థలను తరువాతి మొఘల్ మన్సబ్దారీ వ్యవస్థతో కలిపి గందరగోళానికి గురికాకూడదు. 1526లో పానిపట్ వద్ద బాబర్ క్షేత్ర ఫిరంగిదళం, రక్షణ ఏర్పాట్లు, అశ్వికదళ వ్యూహాలను సమన్వయం చేసి ఇబ్రహీం లోడిని ఓడించాడు. ఇది సైనికుల సంఖ్యతోపాటు సైనిక వ్యవస్థీకరణకూ ఉన్న ప్రాధాన్యాన్ని చాటింది.
- ఆధారాల విషయంలో జాగ్రత్త: ఆస్థాన చరిత్రకారుల రచనలు వ్యవస్థలను, రాజకీయ ఆదర్శాలను వెల్లడిస్తాయి; అయితే, అవి సంఖ్యలను అతిశయోక్తిగా పేర్కొనవచ్చు లేదా నిర్దిష్ట పాలకులను ప్రశంసించవచ్చు.
- కొనసాగింపు: వ్యవసాయ ఆదాయం, అశ్వికదళంపై ఆధారపడటం మౌలిక లక్షణంగా కొనసాగింది.
- మార్పు: కేంద్ర నియంత్రణ, ప్రాంతీయ ఆదాయ కేటాయింపులు, వంశపారంపర్య హక్కుల మధ్య సమతుల్యత వివిధ పాలకుల పాలనల్లో మారుతూ వచ్చింది.
కాలరేఖ
1266–1287
బాల్బన్ రాజాధికారాన్ని, సరిహద్దు రక్షణను, సైనిక పర్యవేక్షణను బలోపేతం చేశాడు.
1296–1316
అలావుద్దీన్ ఖిల్జీ కేంద్ర నిర్వహణలోని సైన్యాన్ని దాగ్, చెహ్రా, రెవెన్యూ చర్యలు, మార్కెట్ నియంత్రణలతో అనుసంధానించాడు.
1325–1351
ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ కార్యరూపం దాల్చని ఖురాసాన్ దండయాత్రకు సన్నాహాలు సహా భారీ సైనిక ప్రణాళికలను చేపట్టాడు.
1351–1388
ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ వంశపారంపర్య సేవా హక్కులను, తమ స్థానంలో ఇతరుల ద్వారా సేవలు అందించే విధానాన్ని మరింత విస్తృతంగా అనుమతించాడు.
1526
మొదటి పానిపట్ యుద్ధంలో బాబర్ ఇబ్రహీం లోడిని ఓడించాడు.
ఇక్తా సైనిక సేవలకు ఎలా తోడ్పడింది
- 1. సుల్తాన్ ఒక అధికారికి రెవెన్యూ వసూలు హక్కులను కేటాయిస్తాడు
- 2. అధికారి అనుమతించిన మేరకు రెవెన్యూను వసూలు చేస్తాడు
- 3. ఆ రెవెన్యూతో పరిపాలనా యంత్రాంగాన్ని, అవసరమైన సైనిక దళాలను పోషిస్తారు
- 4. కేంద్రం లెక్కలను, సైనిక బాధ్యతల నిర్వహణను పరిశీలిస్తుంది
- 5. నిబంధనల ప్రకారం చెల్లించాల్సిన మిగులు మొత్తాన్ని కేంద్రానికి పంపిస్తారు; కేటాయింపు రాజు నియంత్రణకు లోబడే ఉంటుంది
| పదం | అర్థం | ప్రిలిమ్స్లో గుర్తించాల్సిన వ్యత్యాసం |
|---|---|---|
| దివాన్-ఇ-అర్జ్ | సైనిక పరిపాలనా శాఖ | ఇది ఆర్థిక శాఖకు భిన్నమైనది |
| అరిజ్-ఇ-మమాలిక్ | సైనిక పరిపాలనా అధిపతి | ఈ పదవి ఉన్నంత మాత్రాన సర్వసైన్యాధ్యక్షుడు కాదు |
| ఇక్తా | రెవెన్యూ వసూలు హక్కుల కేటాయింపు | వ్యక్తిగత భూయాజమాన్యం కాదు |
| దాగ్ | గుర్రాలకు ముద్రలు వేయడం | గుర్రాలను మార్చి చూపడాన్ని, మోసపూరిత చెల్లింపు అభ్యర్థనలను అరికడుతుంది |
| చెహ్రా | సైనికుల వివరణాత్మక నమోదు పత్రం | సైనికుల గుర్తింపును ధ్రువీకరించి, తప్పుడు హాజరు నమోదులను అరికడుతుంది |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
మంగోలుల ఒత్తిడి, ఢిల్లీ రక్షణ
1303లో ఢిల్లీపై మంగోలుల దాడి రాజధాని రక్షణలోని బలహీనతలను బహిర్గతం చేసింది. అనంతరం సిరితో ముడిపడిన రక్షణ బలోపేత చర్యలను అల్లావుద్దీన్ చేపట్టాడు. బాహ్య ముప్పులు కోటల నిర్మాణాన్ని, నిరంతర సైనిక వ్యయాన్ని ఎలా ప్రోత్సహించాయో ఇది తెలియజేస్తుంది.
అమలుకు నోచుకోని ఖురాసాన్ దండయాత్ర
ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ ప్రతిపాదిత ఖురాసాన్ దండయాత్ర కోసం సైనికులను నియమించి, వారికి జీతాలు చెల్లించాడు; ఆ తరువాత ఆ యాత్రను విరమించుకున్నాడు. వాస్తవంగా యుద్ధం జరగకపోయినా, సామర్థ్యానికి మించిన వ్యూహాత్మక లక్ష్యాలు వ్యయభారాన్ని ఎలా మోపగలవో ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. దివాన్-ఇ-అర్జ్ సైనిక పరిపాలనను నిర్వహించేది. 2. అరిజ్-ఇ-మమాలిక్ తప్పనిసరిగా ప్రతి దండయాత్రకు సర్వసైన్యాధిపతిగా ఉండేవాడు. 3. దివాన్-ఇ-విజారత్ ఆర్థిక వ్యవహారాలను నిర్వహించేది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
ఏ జత సరిగ్గా జతపరచబడింది?
- A. దాగ్ — సైనికుల వివరాలతో కూడిన పట్టికలు
- B. చెహ్రా — గుర్రాలకు ముద్రలు వేయడం
- C. ఫవాజిల్ — కేటాయించిన ప్రాంతం నుంచి కేంద్రానికి పంపే మిగులు ఆదాయం
- D. ఇక్తా — తప్పనిసరిగా వంశపారంపర్యంగా సంక్రమించే భూ యాజమాన్య హక్కుల మంజూరు
ప్రశ్న 3
అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ మార్కెట్ నియంత్రణల సైనిక ప్రాముఖ్యతను కింది వాటిలో ఏది అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?
- A. అవి నగదు జీతాల స్థానంలో పూర్తిగా ధాన్యం రూపంలో చెల్లింపులను ప్రవేశపెట్టాయి.
- B. అవి నిర్దేశిత నగదు జీతాలతో సైనికులు జీవనం సాగించడానికి తోడ్పడ్డాయి.
- C. అవి ప్రాంతీయ సైనిక దళాలను రద్దు చేశాయి.
- D. అవి గుర్రాలను తనిఖీ చేయవలసిన అవసరాన్ని తొలగించాయి.
మెయిన్స్: ఢిల్లీ సుల్తానుల పాలనలో సైనిక సమర్థత యుద్ధరంగ బలంపై ఎంతగా ఆధారపడి ఉందో, ఆర్థిక పర్యవేక్షణపై కూడా అంతే ఆధారపడి ఉంది. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- వ్యవసాయ ఆదాయం, ఇక్తా కేటాయింపులు, సైనికుల పోషణ మధ్య సంబంధాన్ని వివరించండి.
- దివాన్-ఇ-అర్జ్, ఆర్థిక పరిపాలన, గూఢచార వ్యవస్థలను వర్ణించండి.
- అల్లావుద్దీన్ ప్రవేశపెట్టిన దాగ్, చెహ్రా, మార్కెట్ చర్యలను ఆధారాలుగా ఉపయోగించండి.
- ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తి, తప్పుడు సైనిక హాజరు పట్టికలు, బలహీనమైన లెక్కల తనిఖీ గురించి చర్చించండి.
- వనరులు, పర్యవేక్షణ, సైనిక కార్యాచరణ సామర్థ్యం మధ్య సమతుల్యత సాధించడం యొక్క ప్రాముఖ్యతను పేర్కొంటూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Our Pasts–II, chapter on the Delhi Sultans.
- Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part One.
- Peter Jackson, The Delhi Sultanate: A Political and Military History.
- IGNOU eGyanKosh: history units on Delhi Sultanate administration and economy.
