New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · మొఘల్ సామ్రాజ్యం

మొఘల్ పరిపాలన

మొఘల్ పరిపాలనలో శక్తిమంతమైన రాచరికం, హోదాలవారీగా వ్యవస్థీకృతమైన సైనిక–అధికార సేవా వ్యవస్థ, ప్రాంతీయ ప్రభుత్వం, విస్తృతమైన వ్యవసాయ భూమిశిస్తు వ్యవస్థ సమ్మిళితమై ఉన్నాయి. అక్బర్ పాలనలో ఈ వ్యవస్థ పరిణతి చెందిన రూపాన్ని సంతరించుకొని, అతని వారసుల పాలనలో కొన్ని మార్పులతో కొనసాగింది. ప్రిలిమ్స్‌కు సంబంధించి జాత్–సవార్, జాగీర్–జమీందారీ, ఖలీసా–కేటాయించిన శిస్తు ఆదాయం, జబ్త్–ఇతర శిస్తు మదింపు పద్ధతుల మధ్య తేడాలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి.

సిక్కు సామ్రాజ్యం [లాహోర్ రాజ్యం] ఆదేశానుసారం రూపొందించిన సచిత్ర ‘ఐన్-ఇ-అక్బరీ’ లిఖితప్రతి నుంచి ఆభరణాల ప్రదర్శనను చూపే చిత్రం
కాలనిర్ధారణ: బోన్‌హామ్స్ ప్రకారం సుమారు 1822–23 నాటిది [1895 Bk.? ఇది m

సిక్కు సామ్రాజ్యం [లాహోర్ రాజ్యం] ఆదేశానుసారం రూపొందించిన సచిత్ర ‘ఐన్-ఇ-అక్బరీ’ లిఖితప్రతి నుంచి ఆభరణాల ప్రదర్శనను చూపే చిత్రం కాలనిర్ధారణ: బోన్‌హామ్స్ ప్రకారం సుమారు 1822–23 నాటిది [1895 Bk.? ఇది m

Credit: Unknown artist (however the paintings look similar to known works ascribed/attributed to Imam Bakhsh Lahori but this is · Public domain · source

దివాన్-ఇ-ఖాస్, ఫతేపూర్-సిక్రీ, ఉత్తర ప్రదేశ్, భారతదేశం.

దివాన్-ఇ-ఖాస్, ఫతేపూర్-సిక్రీ, ఉత్తర ప్రదేశ్, భారతదేశం.

Credit: Clément Bardot · CC BY-SA 4.0 · source

ఔరంగజేబు పాలన ముగింపు దశకు సమీపంలో, 1707 నాటి మొఘల్ సామ్రాజ్యం; ఇది బాబర్ లేదా అక్బర్ కాలం నాటి భూభాగ విస్తృతి కాదు.

Map study

ఔరంగజేబు పాలన ముగింపు దశకు సమీపంలో, 1707 నాటి మొఘల్ సామ్రాజ్యం; ఇది బాబర్ లేదా అక్బర్ కాలం నాటి భూభాగ విస్తృతి కాదు.

  • భూభాగ విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారంలోని తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు సుమారుగా సూచించినవి మాత్రమే; అవి కాలక్రమంలో మారుతూ వచ్చాయి.

Credit: Avantiputra7 · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. రాచరికం, పాలనకు సమర్థనీయత మరియు కేంద్ర ప్రభుత్వం

మొఘల్ చక్రవర్తి కార్యనిర్వాహక, సైనిక, న్యాయ అధికార వ్యవస్థలకు శిఖరస్థానంలో ఉండేవాడు. పాలన తైమూరీ సంప్రదాయాలు, పర్షియన్ ప్రభావిత రాజకీయ సంస్కృతి, ఇస్లామీయ సంస్థలు, అప్పటికే అమలులో ఉన్న భారతీయ పరిపాలనా పద్ధతులపై ఆధారపడి ఉండేది. అయినప్పటికీ, సమర్థవంతమైన పాలన ప్రభువులు, స్థానిక భూస్వామ్య మధ్యవర్తులు, ప్రాంతీయ ప్రముఖులతో సంప్రదింపుల ద్వారా ఏర్పరచుకున్న సంబంధాలపై ఆధారపడేది. అందువల్ల ఈ సామ్రాజ్యాన్ని ఆధునికమైన, అంతటా ఒకే విధంగా పరిపాలించబడే కేంద్రీకృత రాజ్యంగా అర్థం చేసుకోకూడదు.

అక్బర్ పాలనలో సామ్రాజ్యాధికారానికి ప్రత్యేకంగా విస్తృతమైన భావజాల పునాది ఏర్పడింది. అబుల్ ఫజల్ సార్వభౌమాధికారాన్ని దైవిక ప్రకాశం లేదా ఫర్-ఇ ఇజాదీ వంటి భావనల ద్వారా వివరించాడు. సార్వత్రిక శాంతి అనే అర్థాన్నిచ్చే సుల్హ్-ఇ కుల్, విభిన్న మత సమాజాలకు స్థానం కల్పించేందుకు ఒక నైతిక చట్రాన్ని అందించింది. రాజపుత్రులు, ఇతర భారతీయ వర్గాల నియామకం వల్ల తురానీలు, ఇరానీలు, ఇతర ప్రభువులతో పాటు ఉన్నత అధికార వర్గం మరింత విస్తరించింది. ఉన్నత పరిపాలనకు, దస్త్రాల నిర్వహణకు పర్షియన్ ప్రధాన భాషగా ఉండేది.

తరచుగా దివాన్-ఇ అలా అని పిలిచే కేంద్ర దివాన్, రెవెన్యూ మరియు ఆర్థిక పరిపాలనను పర్యవేక్షించేవాడు. మీర్ బక్షీ సైనిక సేవా వ్యవస్థకు సంబంధించిన వ్యవహారాలను నిర్వహించేవాడు. వీటిలో నియామకాలు, పదోన్నతులకు సంబంధించిన సిఫార్సులు, సైనిక బలగాల తనిఖీ, సంబంధిత దస్త్రాల నిర్వహణ ఉండేవి. మీర్ సామాన్ రాజకుటుంబ గృహ వ్యవహారాలు, నిల్వశాలలు, రాజదర్బారుకు అవసరమైన వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసి సరఫరా చేసే కార్ఖానాలను పర్యవేక్షించేవాడు. సదర్-ఉస్ సుదూర్ మతపరమైన ధర్మాదాయాలు, దానధర్మాల కోసం ఇచ్చే మంజూరులను పర్యవేక్షించగా, ఖాజీ-ఉల్-ఖుజాత్ న్యాయ వ్యవస్థకు అధిపతిగా ఉండేవాడు. పదవుల పేర్లు, విధుల విభజన కాలక్రమేణా మారుతూ వచ్చాయి.

అధికారాన్ని ఒకే మంత్రి చేతిలో కేంద్రీకరించకుండా, ఉద్దేశపూర్వకంగా విభజించారు. రెవెన్యూ లెక్కలు, సైనిక తనిఖీలు, కార్యనిర్వాహక ఆదేశాలు వేర్వేరు అధికారుల ద్వారా నిర్వహించబడేవి. వార్తా లేఖకులు లేదా వాఖియా-నవీస్‌లు, ఇతర నిఘా మార్గాలు ప్రాంతీయ పరిణామాల గురించి రాజదర్బారుకు సమాచారం అందించేవి. ఈ ఏర్పాట్లు పర్యవేక్షణకు వీలు కల్పించినప్పటికీ, విశాలమైన సామ్రాజ్యమంతటా ఆశ్రిత పక్షపాతం, అవినీతి లేదా జాప్యాలను నిర్మూలించలేకపోయాయి.

2. ప్రాంతాలు, జిల్లాలు మరియు స్థానిక పరిపాలన

1580లో అక్బర్ చేపట్టిన ప్రాంతీయ పునర్వ్యవస్థీకరణ ద్వారా 12 సుబాలు ఏర్పడ్డాయి. ప్రాథమిక ప్రాదేశిక పరిపాలనా శ్రేణి సుబా, సర్కార్, పరగణా లేదా మహల్‌గా ఉండేది; గ్రామాలు స్థానిక స్థాయిలో పునాదిగా ఉండేవి. ఈ పదాలను పూర్తిగా ఏకరీతిగా ఉండే ఆధునిక పరిపాలనా విభాగాలుగా పరిగణించకూడదు: మహల్‌కు ముఖ్యంగా రెవెన్యూ మదింపుతో సంబంధం ఉండేది. సామ్రాజ్య విస్తరణ, స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ప్రాదేశిక ఏర్పాట్లు మారుతూ ఉండేవి.

వివిధ సందర్భాలలో సిపాహ్‌సాలార్ లేదా నాజిమ్ అని కూడా పిలిచే సుబేదార్, ప్రాంతీయ కార్యనిర్వాహక, సైనిక పరిపాలనకు అధిపతిగా ఉండేవాడు. ప్రాంతీయ దివాన్ రెవెన్యూ, లెక్కలను పర్యవేక్షిస్తూ, కేంద్ర ఆర్థిక యంత్రాంగం ద్వారా సమాచార వ్యవహారాలను నిర్వహించేవాడు. ఈ అధికార విభజన గవర్నర్‌పై నియంత్రణగా పనిచేసేది. ప్రాంతీయ బక్షీలు, ఖాజీలు, సదర్‌లు, వార్తా లేఖకులు కేంద్రంలోని ఆయా అధికారుల విధులకు స్థూలంగా సమానమైన ప్రత్యేక విధులను నిర్వర్తించేవారు.

జిల్లా, స్థానిక స్థాయిలలో ఫౌజ్‌దార్ శాంతిభద్రతలను కాపాడేవాడు. అవసరమైనప్పుడు, రెవెన్యూ వసూలుతో సహా వివిధ కార్యకలాపాలకు సాయుధ సహాయాన్ని అందించేవాడు. అతని అధికార పరిధి ఎల్లప్పుడూ సర్కార్ సరిహద్దులతో పూర్తిగా సరిపోలేది కాదు. ఆమిల్ లేదా అమల్‌గుజార్ రెవెన్యూ వ్యవహారాలను నిర్వహించేవాడు. పరగణా స్థాయిలో షిక్‌దార్ పోలీసు, కార్యనిర్వాహక వ్యవహారాలను చూసేవాడు; కానుంగో స్థానిక రెవెన్యూ పద్ధతులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని భద్రపరిచేవాడు. సాధారణంగా ముకద్దమ్‌లు అని పిలిచే గ్రామ పెద్దలు, పట్వారీలు రెవెన్యూ వసూలులో సహకరించడంతోపాటు గ్రామ రికార్డులను నిర్వహించేవారు.

పట్టణాలలో కొత్వాల్ పోలీసు వ్యవహారాలు, భద్రత, మార్కెట్లు, పౌర వ్యవహారాల నియంత్రణను చూసేవాడు. ఖాజీలు న్యాయాన్ని అందించేవారు; అయితే, ఆచరణలో న్యాయ వ్యవస్థ సంప్రదాయ న్యాయాన్ని, సామాజిక సముదాయాల సంస్థలను, చక్రవర్తి ఆదేశాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకునేది. గ్రామ పంచాయతీలు అనేక స్థానిక వివాదాలను పరిష్కరించడం కొనసాగించాయి. ఈ విధంగా మొఘల్ పరిపాలన సామ్రాజ్య అధికార వ్యవస్థను స్థానిక సమాజంలో వేళ్లూనుకున్న సంస్థలతో సమన్వయం చేసింది.

3. మన్సబ్‌దారీ వ్యవస్థ మరియు సైనిక సేవా నిర్మాణం

మన్సబ్‌దారీ వ్యవస్థ సంఖ్యాత్మక హోదాల ద్వారా సామ్రాజ్య సేవలను వ్యవస్థీకరించింది. మన్సబ్‌దార్లు సైనిక విధులతోపాటు పౌర విధులను కూడా నిర్వర్తించేవారు; ఆధునిక పౌర సేవలకు, సైనిక అధికారుల వర్గానికి మధ్య ఉన్నట్లుగా కచ్చితమైన విభజన ఉండేది కాదు. నియామకం, పదోన్నతి, బదిలీ అధికారికంగా చక్రవర్తిపై ఆధారపడి ఉండేవి. ప్రభావవంతమైన సేవా కుటుంబాలు గణనీయమైన రాజకీయ ప్రయోజనాన్ని నిలుపుకోగలిగినప్పటికీ, హోదా స్వయంచాలకంగా వంశపారంపర్యంగా సంక్రమించేది కాదు.

అక్బర్ పాలనలో అభివృద్ధి చెందిన రూపంలో మన్సబ్‌కు రెండు భాగాలు ఉండేవి. జాత్ ఒక ఉన్నతాధికారి వ్యక్తిగత స్థాయిని సూచిస్తూ, అతని వ్యక్తిగత పారితోషికానికి ప్రాతిపదికను నిర్ణయించేది. సవార్ అతను నిర్వహించవలసిన అశ్వికదళ బలగాన్ని, దానికి సంబంధించిన భత్యాన్ని సూచించేది. అందువల్ల, 5,000 జాత్, 3,000 సవార్ కలిగిన మన్సబ్‌దార్‌కు కేవలం సమానార్థకమైన రెండు హోదా సంఖ్యలు ఉన్నాయని భావించరాదు. వాస్తవంగా నిర్వర్తించవలసిన సేవా బాధ్యతలు నిబంధనలు, మినహాయింపులు, తదనంతర మార్పుల ప్రభావానికి లోనయ్యేవి.

కల్పిత సైనిక హాజరు పట్టికలను, నాసిరకం జంతువులను బదులుగా చూపడాన్ని నిరోధించడం తనిఖీల లక్ష్యం. దాగ్ అంటే గుర్రాలకు ముద్ర వేయడం; సైనికుల వివరాలతో కూడిన పట్టికలను చెహ్రా అనేవారు. సైనిక ధ్రువీకరణలో మీర్ బక్షీ యంత్రాంగం ముఖ్యమైన పాత్ర పోషించేది. జహంగీర్ దు-అస్పా సిహ్-అస్పా అనే ప్రత్యేక హోదాను ప్రవేశపెట్టాడు. దీని ద్వారా జాత్‌ను తప్పనిసరిగా పెంచకుండానే, సవార్ హోదాలో నిర్దేశిత భాగానికి అశ్వికదళ నిర్వహణ బాధ్యతలను, భత్యాలను పెంచారు.

మన్సబ్‌దార్లు నగదు రూపంలో లేదా శిస్తు వసూలు హక్కుల కేటాయింపుల ద్వారా పారితోషికం పొందేవారు. వారు సైనిక దళాలను నిర్వహించేవారు. ఈ దళాలు ఫిరంగి దళాలు, అహదీల వంటి నేరుగా నియమితులైన అశ్వికులతో సహా ఇతర సామ్రాజ్య సైనిక దళాలతో కలిసి పనిచేసేవి. ప్రతి సైనికుడికీ కేంద్ర ఖజానా నుంచి నేరుగా జీతం చెల్లించకుండానే గణనీయమైన సైనిక బలగాలను సమీకరించడానికి ఈ ఏర్పాటు చక్రవర్తికి వీలు కల్పించింది. కచ్చితమైన లెక్కలు, సమర్థవంతమైన తనిఖీలు, తగినంత వసూలు చేయగల ఆదాయంపై ఆధారపడటమే దీని బలహీనత.

4. జాగీర్లు, జమీందార్లు మరియు భూమిశిస్తు మదింపు

జాగీరు అనేది సాధారణంగా జీతానికి బదులుగా ఇచ్చే శిస్తు వసూలు హక్కుల కేటాయింపు. దీనివల్ల సాధారణంగా భూమిపై యాజమాన్య హక్కు జాగీర్దారుకు బదిలీ అయ్యేది కాదు. జాగీర్లు సాధారణంగా బదిలీ చేయదగినవిగా ఉండేవి. అధికారులు శాశ్వత స్థానిక అధికార స్థావరాలను ఏర్పరచుకోకుండా నిరోధించడానికి ఇది తోడ్పడింది. వంశపారంపర్య స్వస్థలాలతో, ముఖ్యంగా సామ్రాజ్యంలో చేర్చుకున్న స్థానిక పాలకుల స్వస్థలాలతో ముడిపడిన వతన్ జాగీర్లు దీనికి ఒక ముఖ్యమైన మినహాయింపుగా ఉండేవి. ఖాలిసా భూముల నుంచి వచ్చే శిస్తు నేరుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు చేరేది.

జమీందార్లు జాగీర్దార్లకు భిన్నమైనవారు. వారికి వివిధ రకాల వంశపారంపర్య హక్కులు, సంప్రదాయబద్ధమైన రుసుములు పొందే హక్కులు, స్థానిక సామాజిక అధికారం ఉండేవి. తరచుగా సాయుధ అనుచరుల మద్దతు కూడా ఉండేది. కొందరు గ్రామస్థాయి మధ్యవర్తులుగా ఉండగా, మరికొందరు శక్తిమంతమైన స్థానిక పాలకులుగా ఉండేవారు. వారు శిస్తు వసూలుకు సహకరించేవారు; అయితే సామ్రాజ్య శిస్తు డిమాండ్లను ప్రతిఘటించగలిగేవారు కూడా. ప్రతి జమీందారునూ ఆధునిక భూస్వామిగా గానీ, కేవలం జీతం తీసుకునే శిస్తు వసూలుదారుగా గానీ వర్ణించడం ఈ వైవిధ్యాన్ని మరుగుపరుస్తుంది.

భూమిశిస్తు ప్రధాన ప్రభుత్వ ఆదాయ వనరు. జబ్త్ పద్ధతిలో సాగు విస్తీర్ణాన్ని కొలిచేవారు; పంటలవారీగా నిర్దేశించిన రేట్ల పట్టికల ఆధారంగా శిస్తును మదింపు చేసేవారు. సుమారు 1580లో రూపుదిద్దుకున్న అక్బర్ దహ్‌సాలా ఏర్పాట్లలో, నగదు శిస్తు రేట్లను నిర్ణయించడానికి పది సంవత్సరాల పంట దిగుబడులు, ధరల సగటులను ఉపయోగించారు. ప్రామాణిక సూత్రీకరణ ప్రకారం ప్రభుత్వ శిస్తు డిమాండ్ సగటు దిగుబడిలో సుమారు మూడవ వంతుగా ఉండేది. వాస్తవ శిస్తు భారాలు, వసూలు పద్ధతులు వేర్వేరుగా ఉండేవి. దహ్‌సాలా పద్ధతి శిస్తు మదింపును పది సంవత్సరాలపాటు మార్పులేకుండా స్థిరపరచలేదు; అలాగే జబ్త్ పద్ధతి సామ్రాజ్యమంతటా ఒకే రీతిలో అమలు కాలేదు.

ఇతర పద్ధతులలో పంట దిగుబడిని పంచుకునే బటాయి లేదా గల్లా-బక్షీ; సాగు విస్తీర్ణం, దిగుబడి ఆధారంగా పంటను అంచనా వేసే కన్‌కూట్; తరచుగా గత శిస్తు డిమాండ్ లేదా వసూళ్ల ఆధారంగా స్థూల అంచనాతో శిస్తును మదింపు చేసే నసక్ ఉన్నాయి. సాగు వర్గీకరణలో క్రమం తప్పకుండా సాగు చేసే భూమి అయిన పోలజ్; తాత్కాలికంగా బీడుగా ఉంచిన భూమి అయిన పరౌతి; మూడు లేదా నాలుగు సంవత్సరాలపాటు సాగు చేయకుండా వదిలిన భూమి అయిన చాచర్; ఐదు సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం సాగు చేయని భూమి అయిన బంజర్ ఉన్నాయి. ఈ వర్గాల భూముల పట్ల అనుసరించిన విధానం సాగును విస్తరించడంలో ప్రభుత్వానికి ఉన్న ఆసక్తిని ప్రతిబింబించింది.

జమా అనేది మదింపు చేసిన శిస్తును సూచించగా, హాసిల్ అనేది వాస్తవంగా వసూలైన శిస్తును సూచించింది. ఈ రెండింటి మధ్య పెద్ద వ్యత్యాసం ఉంటే, జాగీర్దారు జీతాల చెల్లింపులు, సైనిక బాధ్యతలను నెరవేర్చలేని పరిస్థితి ఏర్పడేది. అందువల్ల శిస్తు పాలనను కేవలం కొలతల ప్రక్రియగా కాకుండా, ఖజానా, రాజసేవలోని ఉన్నతాధికార వర్గం, స్థానిక మధ్యవర్తులు, సాగుదారుల మధ్య సంబంధంగా అధ్యయనం చేయాలి.

5. ఆధారాలు, బలాలు మరియు నిర్మాణాత్మక ఉద్రిక్తతలు

అక్బర్‌నామాలో మూడవ భాగమైన అబుల్ ఫజల్ రచన ఐన్-ఇ-అక్బరీ, సామ్రాజ్య నియమ నిబంధనలు, పదవులు, భూమిశిస్తు గణాంకాలు, సేవా యంత్రాంగానికి సంబంధించిన ప్రధాన ఆధారం. ఇది సామ్రాజ్యాన్ని రాజాస్థాన దృక్కోణం నుంచి చిత్రిస్తూ, తరచుగా పరిపాలనా ఆదర్శాలను నమోదు చేస్తుంది. నిర్దేశిత విధానాలకు ఆచరణ ఎంతవరకు అనుగుణంగా ఉండేదో పరిశీలించడానికి ఫర్మానాలు, భూమిశిస్తు పత్రాలు, ప్రాంతీయ రికార్డులు, ఇతర సమకాలీన వృత్తాంతాలు తోడ్పడతాయి.

శ్రేణీబద్ధమైన సేవా వ్యవస్థ, విస్తృతమైన రికార్డులు, బదిలీ చేయదగిన ఆదాయ కేటాయింపులు, విభిన్న ఉన్నత వర్గాలను వ్యవస్థలో చేర్చుకోవడం ఈ వ్యవస్థ బలాలు. అయినప్పటికీ, దీని సమర్థత వ్యవసాయ ఉత్పాదకత, రాజకీయ సహకారంపై ఆధారపడి ఉండేది. తరచుగా జరిగే జాగీరు బదిలీలు దీర్ఘకాలిక పెట్టుబడులను నిరుత్సాహపరిచి, స్వల్పకాలంలో అధిక వసూళ్లను ప్రోత్సహించే అవకాశం ఉండేది. మరోవైపు, జమీందార్ల ప్రతిఘటన లేదా రైతులు గ్రామాలను విడిచిపోవడం వల్ల వసూళ్లు తగ్గేవి.

పదిహేడవ శతాబ్దపు చివరి భాగంలో సుదీర్ఘ యుద్ధాలు, ముఖ్యంగా దక్కన్‌లో జరిగిన యుద్ధాలు, సేవా యంత్రాంగ విస్తరణ, అధిక ఆదాయాన్నిచ్చే కేటాయింపుల కోసం పోటీ ఆర్థిక ఒత్తిడిని తీవ్రతరం చేశాయి. చరిత్రకారులు ఈ సమస్యలను జాగీర్దారీ సంక్షోభంతో అనుసంధానిస్తారు; అయితే, దాని తీవ్రత, వ్యవసాయ సంక్షోభంతో దాని సంబంధం గురించి భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి. మొఘల్ పతనానికి ఒకే పరిపాలనా లోపాన్ని కారణంగా పేర్కొనడం తప్పుదారి పట్టిస్తుంది. ప్రాంతీయ రాజకీయాలు, యుద్ధాలు, సామాజిక వర్గాల మధ్య మారుతున్న సంబంధాలు కూడా ముఖ్యపాత్ర పోషించాయి.

కాలరేఖ

  1. 1540–1545

    షేర్ షా పాలన భూమిశిస్తు, పరిపాలనా పద్ధతులను పటిష్ఠపరిచింది. ఇవి తరువాతి మొఘల్ సంస్కరణల నేపథ్యంలోని ఒక భాగంగా నిలిచాయి.

  2. 1556–1605

    అక్బర్ పాలనలో మన్సబ్‌దారీ వ్యవస్థ, ప్రాంతీయ పరిపాలన, క్రమబద్ధమైన భూమిశిస్తు మదింపు పటిష్ఠమయ్యాయి.

  3. 1580

    అక్బర్ సామ్రాజ్యాన్ని 12 సుబాలుగా విభజించాడు; దాదాపు ఇదే కాలంలో దహ్‌సాలా విధానం రూపుదిద్దుకుంది.

  4. 1605–1627

    జహంగీర్ మన్సబ్‌దారీ వ్యవస్థ పరిధిలో దు-అస్పా సిహ్-అస్పా ప్రత్యేక హోదాను ప్రవేశపెట్టాడు.

  5. Late seventeenth century

    దక్కన్ యుద్ధాలు, ఆదాయ కేటాయింపులపై పెరుగుతున్న ఒత్తిడి సైనిక-ఆర్థిక ఉద్రిక్తతలను తీవ్రతరం చేశాయి.

మన్సబ్–జాగీర్ వ్యవస్థ పనితీరు — సరళ వివరణ

  1. 1. చక్రవర్తి ఒక మన్సబ్‌దార్‌ను నియమించి, అతని జాత్, సవార్ హోదాలను నిర్ణయిస్తాడు.
  2. 2. పరిపాలనా యంత్రాంగం వ్యక్తిగత వేతనాన్ని, సైనిక భత్యాలను లెక్కిస్తుంది.
  3. 3. నగదు రూపంలో లేదా శిస్తు ఆదాయ హక్కుల కేటాయింపు ద్వారా చెల్లింపు ఏర్పాటు చేస్తారు.
  4. 4. జాగీర్‌ను కేటాయించినప్పుడు, జాగీర్‌దార్ అప్పటికే ఉన్న స్థానిక యంత్రాంగం ద్వారా అనుమతించిన శిస్తును వసూలు చేస్తాడు.
  5. 5. మన్సబ్‌దార్ నిర్దేశిత సైనిక దళాన్ని నిర్వహిస్తూ, తనిఖీలకు లోబడి ఉంటాడు.
  6. 6. చక్రవర్తి ఆస్థానం హోదాను సవరించవచ్చు, కేటాయింపును బదిలీ చేయవచ్చు లేదా మరొక ప్రాంతంలో సేవలను కోరవచ్చు.
తరచుగా గందరగోళానికి దారితీసే మొఘల్ పరిపాలనా పదాలు
పదాలుమొదటి పదంరెండవ పదం
జాత్ / సవార్వ్యక్తిగత హోదా, వ్యక్తిగత వేతనానికి ప్రాతిపదికఅశ్విక దళ నిర్వహణ బాధ్యత, దానికి సంబంధించిన భత్యం
జాగీర్‌దార్ / జమీందార్కేటాయించిన శిస్తు ఆదాయ హక్కును కలిగిన వ్యక్తి; ఈ కేటాయింపు సాధారణంగా బదిలీకి లోబడి ఉంటుందివివిధ వంశపారంపర్య స్థానిక హక్కులు, రుసుముల వసూలు హక్కులు, అధికారాన్ని కలిగిన వ్యక్తి
జాగీర్ / ఖలీసాసాధారణంగా వేతనం నిమిత్తం కేటాయింపు పొందిన వ్యక్తికి ఇచ్చే శిస్తు ఆదాయంచక్రవర్తి ఖజానా కోసం ప్రత్యేకించిన శిస్తు ఆదాయం
జమా / హాసిల్మదింపు చేసిన శిస్తు ఆదాయంవాస్తవంగా వసూలైన శిస్తు ఆదాయం
సుబేదార్ / ప్రాంతీయ దివాన్ప్రాంతీయ కార్యనిర్వాహక, సైనిక అధిపతిప్రాంతీయ రెవెన్యూ, ఆర్థిక వ్యవహారాల పర్యవేక్షకుడు
జబ్త్ / బటాయిపంటలవారీ శిస్తు రేట్లను ఉపయోగించి, భూమి కొలతల ఆధారంగా చేసే శిస్తు మదింపుపంట దిగుబడిని విభజించడం ద్వారా చేసే శిస్తు మదింపు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

అంబర్‌కు చెందిన రాజా మాన్ సింగ్: సామ్రాజ్య సేవ ద్వారా సమైక్యత

రాజా మాన్ సింగ్ అక్బర్ వద్ద ప్రముఖ సైన్యాధిపతిగా, బెంగాల్‌తో సహా వివిధ ప్రాంతాల గవర్నర్‌గా సేవలందించాడు. సామ్రాజ్య సేవా శ్రేణిలో భాగస్వామ్యం వహిస్తూనే ఒక రాజపుత్ర పాలక వంశం తన ప్రాంతీయ రాజకీయ పునాదిని ఎలా నిలుపుకోగలిగిందో ఆయన ప్రస్థానం వివరిస్తుంది. మొఘల్ సామ్రాజ్య సమైక్యత కేవలం దండయాత్రల ద్వారా సాధించిన విజయాలపైనే కాకుండా, స్థిరపడిన ఉన్నత వర్గాలతో చర్చల ద్వారా ఏర్పరచుకున్న సహకారంపైనా ఆధారపడింది.

దక్కన్ దండయాత్రలు: విస్తరణ, ఆర్థిక ఒత్తిడి

ఔరంగజేబు 1686లో బీజాపూర్‌ను, 1687లో గోల్కొండను ఆక్రమించి విలీనం చేసుకోవడంతో సామ్రాజ్యం విస్తరించింది. అయితే, సుదీర్ఘ సైనిక దండయాత్రలు, ప్రతిఘటన కారణంగా అనేక ప్రాంతాల్లో నమ్మకంగా ఆదాయాన్ని వసూలు చేయడం కష్టమైంది. మదింపు చేసిన ఆదాయంలో కాగితంపై కనిపించే పెరుగుదల, సులభంగా వసూలు చేయగల ఆదాయంగా దానంతట అదే మారలేదు. సైనిక ఆర్థిక వ్యవస్థను అర్థం చేసుకోవడానికి జమా, హాసిల్ మధ్య వ్యత్యాసం ఎందుకు అత్యవసరమో దక్కన్ ఉదాహరణ స్పష్టం చేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

మొఘల్ మన్సబ్‌దారీకి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. జాత్ అనేది మన్సబ్‌దార్ వ్యక్తిగత హోదాను సూచించేది. 2. సవార్ అనేది అతని హోదాకు అనుబంధంగా ఉండే అశ్వికదళ నిర్వహణ బాధ్యతను సూచించేది. 3. మన్సబ్ తప్పనిసరిగా ఒక నిర్దిష్ట భూభాగంపై వంశపారంపర్య యాజమాన్యాన్ని కల్పించేది. పై ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

అక్బర్ పాలనలోని దహ్‌సాలా వ్యవస్థను కింది వాటిలో ఏది అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?

  • A. ప్రతి సాగుదారు చెల్లించాల్సిన శిస్తును పది సంవత్సరాలపాటు మార్పు లేకుండా నిర్ణయించే శిస్తు బందోబస్తు
  • B. దిగుబడి, ధరల పది సంవత్సరాల సగటులను ఉపయోగించి నగదు రూపంలో శిస్తు మదింపు రేట్లను నిర్ణయించే పద్ధతి
  • C. సామ్రాజ్యమంతటా పండిన పంటను ఏకరీతిలో విభజించే పద్ధతి
  • D. కొత్తగా సాగులోకి తెచ్చిన భూములన్నింటికీ శిస్తు నుంచి శాశ్వత మినహాయింపు కల్పించే దానం

ప్రశ్న 3

మొఘల్ పరిపాలనకు సంబంధించిన కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. మీర్ బక్షీ — సైనిక సేవల వ్యవస్థ 2. మీర్ సామాన్ — చక్రవర్తి గృహ వ్యవహారాలు, కార్ఖానాలు 3. కానుంగో — సామ్రాజ్య ఫిరంగిదళ నాయకత్వం 4. కొత్వాల్ — పట్టణ పోలీసు విధులు, పౌర వ్యవహారాల నియంత్రణ. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడు మాత్రమే
  • D. నాలుగూ
మెయిన్స్: మొఘల్ పరిపాలనా వ్యవస్థలో కేంద్రీకృత సామ్రాజ్యాధికారంతోపాటు స్థానిక మధ్యవర్తులపై ఆధారపడటం కూడా అంతర్భాగంగా ఉండేది. మన్సబ్‌దారీ, జాగీర్‌దారీ, రెవెన్యూ పరిపాలనలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • చక్రవర్తి అధికారాన్ని, వేర్వేరు విధులు కలిగిన కేంద్ర, ప్రాంతీయ పదవులను పరిచయం చేయండి.
  • హోదా, తనిఖీలు, బదిలీ చేయదగిన ఆదాయ కేటాయింపుల ద్వారా సామ్రాజ్య నియంత్రణ ఎలా కొనసాగిందో వివరించండి.
  • సేవల ఆధారంగా జాగీర్లు పొందిన జాగీర్దార్లకు, స్థానికంగా వేళ్లూనుకున్న జమీందార్లకు మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • వసూళ్ల కోసం గ్రామాధికారులు, సంప్రదాయ హక్కులు, ప్రాంతీయ పరిజ్ఞానంపై ఆధారపడిన తీరును చూపండి.
  • జమా, హాసిల్ మధ్య అంతరాన్ని, ఏకరీతి శిస్తు మదింపు పరిమితులను చర్చించండి.
  • సంప్రదింపుల ద్వారా సాధించిన స్థానిక సహకారం కేంద్ర అధికారాన్ని నిలబెట్టిందని, అయితే ఆర్థిక, సైనిక ఒత్తిళ్లు దానిని బలహీనపరచగలవని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part II: Peasants, Zamindars and the State.
  • NCERT, Our Pasts II: The Mughals.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II.
  • Abu’l Fazl, Ain-i Akbari, translated by H. Blochmann and H. S. Jarrett.
  • Irfan Habib, The Agrarian System of Mughal India, 1556–1707.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp