New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · మొఘల్ సామ్రాజ్యం

మొఘల్ వాస్తుశిల్పం

తైమూరీ-పర్షియన్ సంప్రదాయాలు, అంతకుముందటి ఇండో-ఇస్లామిక్ నిర్మాణ పద్ధతులు, భారతీయ ప్రాంతీయ శిల్పనైపుణ్యాల పరస్పర ప్రభావంతో మొఘల్ వాస్తుశిల్పం అభివృద్ధి చెందింది. హుమాయూన్ సమాధి, ఫతేపూర్ సిక్రీ నుంచి తాజ్ మహల్ వరకు, ఇది భవ్యమైన నిర్మాణ ప్రణాళికలో ఉద్యానవనాలు, గుమ్మటాలు, కమానులు, అలంకార శిలాకళ, అధునాతన జల వ్యవస్థలను మేళవించింది. ప్రిలిమ్స్ కోసం ప్రతి కట్టడాన్ని దాని నిర్మాణ పోషకుడు, ప్రదేశం, నిర్మాణ సామగ్రి, ప్రయోజనం, విశిష్ట వాస్తుశిల్ప లక్షణాలతో అనుసంధానించడం అత్యంత ఉపయోగకరమైన విధానం.

ఆగ్రాలోని తాజ్ మహల్, మొఘల్ సమాధి వాస్తుశిల్పానికి ఒక ఉదాహరణ.

ఆగ్రాలోని తాజ్ మహల్, మొఘల్ సమాధి వాస్తుశిల్పానికి ఒక ఉదాహరణ.

Credit: Dhirad, picture edited by J. A. Knudsen · CC BY-SA 3.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. మూలాలు, ప్రభావాలు, వాస్తుశిల్ప పదజాలం

మొఘల్ వాస్తుశిల్పం పూర్తిగా దిగుమతి చేసుకున్న పర్షియన్ శైలి కాదు; అంతటా ఒకే విధంగా అనుసరించిన సామ్రాజ్య నిర్మాణ నమూనా కూడా కాదు. దాని మూలాలు మధ్య ఆసియాలోని తైమూరీ వారసత్వం, రాజ ప్రాంగణాలు, స్వర్గాన్ని తలపించే ఉద్యానవనాల గురించిన పర్షియన్ భావనలు, అప్పటికే స్థిరపడిన ఢిల్లీ సుల్తానుల వాస్తుశిల్పం, భారతీయ శిలా నిర్మాణ సంప్రదాయాల్లో ఉన్నాయి. ప్రాంతీయ శిల్పులు ఊతదిమ్మెలు, చెక్కిన స్తంభాలు, ఛత్రులు, వెలుపలికి పొడుచుకు వచ్చిన బాల్కనీలను అందించారు. సార్వభౌమాధికారాన్ని, రాజాస్థాన హోదాల క్రమాన్ని, రాజవంశ స్మృతిని వ్యక్తపరిచే బృహత్తర సామ్రాజ్య నిర్మాణ సముదాయాల్లో ఈ అంశాలను పునర్వ్యవస్థీకరించారు.

రెండు నిర్మాణ సంబంధిత పదాలు మౌలికమైనవి. స్తంభ–దూల నిర్మాణ పద్ధతి (ట్రాబియేట్)లో గుంజలు లేదా స్తంభాలపై ఆధారపడిన అడ్డదూలాలను ఉపయోగిస్తారు; చాప నిర్మాణ పద్ధతి (ఆర్క్యుయేట్)లో కమానులు, వంపుతో కూడిన పైకప్పులను ఉపయోగిస్తారు. మొఘల్ కట్టడాల్లో తరచుగా ఈ రెండు పద్ధతులను కలిపి ఉపయోగించారు. ఛత్రి అంటే ఎత్తైన ప్రదేశంలో నిర్మించిన గుమ్మటంతో కూడిన మండపం; ఛజ్జా అంటే వెలుపలికి పొడుచుకు వచ్చిన చూరు; జాలి అంటే వెలుతురు, గాలిని వడపోసి లోపలికి అనుమతించే రంధ్రాల తెర. పిష్తాక్ అంటే ఎత్తుగా, ముందుకు పొడుచుకు వచ్చిన కమానుతో కూడిన ప్రవేశద్వారం. ద్విగుమ్మటం అంతర్గత పైకప్పును బాహ్య గుమ్మటం నుంచి వేరు చేస్తుంది. దీనివల్ల లోపలి గదిని అదే నిష్పత్తిలో ఎత్తుగా నిర్మించకుండానే, బయటి నుంచి గంభీరమైన ఎత్తుతో కనిపించే ఆకృతిని సాధించవచ్చు.

చార్‌బాగ్ పద్ధతిలో దారులు లేదా నీటి కాలువల ద్వారా ఉద్యానవనాన్ని నాలుగు ప్రధాన భాగాలుగా విభజించేవారు; తరచుగా వీటిని మరిన్ని ఉపవిభాగాలుగా కూడా విభజించేవారు. ఇది ఇస్లామీయ స్వర్గ భావనను స్ఫురింపజేయడంతోపాటు భూమి, నీటిపై పాలకుని ఆధిపత్యాన్ని ప్రదర్శించేది. మొఘల్ నిర్మాణ సముదాయాల్లో సందర్శకుల కదలికలను క్రమబద్ధంగా నిర్దేశించేందుకు అక్షరేఖల వెంట విస్తరించే దృశ్యమార్గాలు, ప్రవేశద్వారాలు, అంచెల వేదికలు, జలయంత్రాలు, ప్రతిబింబాలు కనిపించే నీటి కొలనులను ఉపయోగించారు. సౌష్టవానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉండేది. అయితే, భూస్వరూపం, నదీతీర ప్రాంతాల పరిస్థితులను బట్టి ఆదర్శ ఉద్యాన ప్రణాళికలో మార్పులు చేసేవారు.

  • కమానులు, ద్విపొర గుమ్మటాలు వంటి నిర్మాణాత్మక లక్షణాలను, పొదుగు పని, చెక్కడం వంటి అలంకరణ పద్ధతుల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించండి.
  • మొఘల్ వాస్తుశిల్పంలో కోటలు, రాజభవనాలు, మసీదులు, సమాధులు, ఉద్యానవనాలు, వర్తకుల బిడారాల వసతి సత్రాలు, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలు భాగంగా ఉన్నాయి.

2. బాబర్, హుమాయూన్, అక్బర్: సామ్రాజ్య నిర్మాణ శైలిని స్థాపించడం

బాబర్ మధ్య ఆసియా నుంచి క్రమబద్ధంగా రూపొందించిన ఉద్యానవనాల పట్ల ప్రగాఢమైన అభిరుచిని తీసుకువచ్చాడు. ఆయన స్మృతిగ్రంథమైన బాబర్‌నామా, ప్రకృతి దృశ్యాలు, ప్రవహించే నీరు, ప్రణాళికాబద్ధమైన ఉద్యానవనాల పట్ల ఆయన చూపిన శ్రద్ధను నమోదు చేసింది. ఆగ్రాలోని ఆరామ్ బాగ్ ఆయన ఉద్యాన నిర్మాణ కార్యకలాపాలతో సంబంధం కలిగి ఉంది. హుమాయూన్ ఢిల్లీలో దిన్‌పనాను స్థాపించినప్పటికీ, రాజకీయ అస్థిరత ఆయన సొంత నిర్మాణ కార్యకలాపాలను పరిమితం చేసింది. పురానా ఖిలా ప్రాంగణం మొఘల్, సూర్ పాలకుల నిర్మాణ పోషణలు ఒకే ప్రదేశంలో కలగలిసిన తీరును చూపుతుంది; ఖిలా-ఇ-కుహ్నా మసీదు షేర్ షా కాలానికి చెందినది, షాజహాన్ కాలానికి కాదు.

హుమాయూన్ మరణానంతరం బేగా బేగం పోషణలో నిర్మించిన ఆయన సమాధి సుమారు 1572 నాటికి చాలావరకు పూర్తయింది. దీని ప్రధాన వాస్తుశిల్పిగా సాధారణంగా మిరాక్ మీర్జా ఘియాస్‌ను గుర్తిస్తారు. ఎత్తైన వేదికపై ఎర్ర ఇసుకరాయితో నిర్మించిన సమాధి మందిరం, తెల్ల పాలరాతి అలంకరణ వివరాలు, ద్విగుమ్మటం, రేఖాగణిత పద్ధతిలో అమర్చిన ఉద్యానవనం తరువాతి మొఘల్ సమాధుల రూపకల్పనకు ముందస్తు నమూనాగా నిలిచాయి. అనుబంధ గదులు, ప్రదేశాలతో చుట్టుముట్టబడిన దీని కేంద్ర గది పర్షియన్ సంప్రదాయంలోని హష్త్-బిహిష్త్, అంటే ఎనిమిది స్వర్గాల ప్రణాళికా సంప్రదాయాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ఇది UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.

అక్బర్ సామ్రాజ్య నిర్మాణ కార్యకలాపాలను అసాధారణ స్థాయిలో విస్తరించాడు. ఆగ్రా కోట పునర్నిర్మాణం 1565లో ప్రారంభమై, ఎర్ర ఇసుకరాయితో నిర్మించిన భారీ దుర్గ కేంద్రంగా రూపుదిద్దుకుంది. తరువాతి పాలకులు, ముఖ్యంగా షాజహాన్, ఈ సముదాయంలోని కొన్ని భాగాలను మార్చారు; అందువల్ల ప్రస్తుతం అక్కడ ఉన్న భవనాలన్నింటినీ అక్బర్ నిర్మించినవిగా పేర్కొనలేము. జహంగీరీ మహల్ అనే పేరు ఉన్నప్పటికీ, అది అక్బర్ వాస్తు నిర్మాణ కార్యక్రమంతో సంబంధం కలిగి ఉంది. అక్బర్ నిర్మాణాల్లో చాపాలు, గుమ్మటాలతోపాటు లోతుగా చెక్కిన ఆధార హస్తాలు (బ్రాకెట్లు), వెడల్పైన చూరులు, స్తంభాలతో కూడిన ప్రదేశాలు తరచుగా కనిపిస్తాయి.

  • ఆగ్రా సమీపంలోని సికంద్రాలో అక్బర్ సమాధి నిర్మాణం ఆయన జీవించి ఉండగానే ప్రారంభమై, జహంగీర్ పాలనలో పూర్తయింది.
  • కట్టడాల పేర్లు ఎల్లప్పుడూ వాటి నిర్మాణాన్ని చేపట్టించిన పాలకుణ్ణి సూచించవు.

3. ఫతేపూర్ సిక్రీ: రాజదర్బారు, మసీదు, పవిత్ర ప్రదేశాల సముదాయం

అక్బర్ 1571 నుంచి ఆగ్రా సమీపంలోని ఫతేపూర్ సిక్రీని సామ్రాజ్య కేంద్రంగా అభివృద్ధి చేశాడు. ఇది సూఫీ సంత్ షేక్ సలీం చిష్తీ నివాసానికి సమీపంలో ఉంది. ప్రధానంగా ఎర్ర ఇసుకరాయితో నిర్మించిన ఈ సముదాయంలో రాజభవనాలు, పరిపాలనా, మతపరమైన ప్రదేశాలను వాస్తుపరంగా సమన్వయం చేశారు. ఈ ప్రదేశం సుమారు పద్నాలుగు సంవత్సరాలపాటు ప్రధాన సామ్రాజ్య నివాసంగా కొనసాగింది. అనంతరం రాజదర్బారు తరలింపులో వ్యూహాత్మక అంశాలు, సరఫరా, రవాణా వంటి నిర్వహణపరమైన అవసరాలు ప్రతిబింబించాయి; కేవలం నీటి కొరత కారణంగానే నగరాన్ని విడిచిపెట్టారనే వివరణ అతిసరళీకరణ అవుతుంది.

జామా మసీదు, బులంద్ దర్వాజా, సలీం చిష్తీ సమాధి, పంచ్ మహల్, సంప్రదాయంగా దివాన్-ఇ-ఆమ్, దివాన్-ఇ-ఖాస్‌గా గుర్తించే నిర్మాణాలు ఇక్కడి ముఖ్యమైన కట్టడాలు. బులంద్ దర్వాజా 1573లో అక్బర్ సాధించిన గుజరాత్ విజయానికి స్మారకంగా నిర్మించబడింది. దివాన్-ఇ-ఖాస్‌లో విశేషంగా చెక్కిన మధ్య స్తంభం ప్రత్యేక ఆకర్షణ. దాని శీర్షభాగంలోని ఆధార హస్తాలు, మూలలతో అనుసంధానించిన ఒక వేదికను మోస్తాయి. పంచ్ మహల్ ఐదు అంతస్తుల మంటపం; పైకి వెళ్లే కొద్దీ అంతస్తుల పరిమాణం తగ్గుతూ ఉంటుంది. ఇది స్తంభాలతో కూడిన బహిరంగ నిర్మాణ శైలిలో ఉంటుంది.

సంప్రదాయంగా జోధా బాయి రాజభవనంగా పిలిచే భవనంలో ప్రాంగణ ఆధారిత ప్రణాళిక, భారతీయ ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలకు సంబంధించిన వాస్తు అంశాలు కనిపిస్తాయి. ఇటువంటి ఆధునిక లేదా సంప్రదాయ పేర్లను ఆ భవనాల్లో తొలుత నివసించినవారిని నిర్ధారించే నిశ్చయాత్మక ఆధారాలుగా పరిగణించకూడదు. తెల్ల పాలరాయి, సున్నితమైన జాలీలతో ప్రత్యేకతను సంతరించుకున్న సలీం చిష్తీ సమాధి, చుట్టుపక్కల ఉన్న ఇసుకరాతి భవనాలకు స్పష్టమైన వైవిధ్యాన్ని చూపుతుంది. వాస్తుశిల్పాన్ని కేవలం సరళమైన మతపరమైన వర్గీకరణకు పరిమితం చేయకుండా, మొఘల్ పోషణ వివిధ శిల్ప సంప్రదాయాలను ఎలా స్వీకరించిందో ఫతేపూర్ సిక్రీ చాటిచెబుతుంది.

  • ఫతేపూర్ సిక్రీ ఉత్తరప్రదేశ్‌లో ఉంది. ఇది UNESCO ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశం.
  • ఈ మతపరమైన సముదాయం సామ్రాజ్య అధికారాన్ని చిష్తీ సూఫీ సంత్ ప్రతిష్ఠతో అనుసంధానిస్తుంది.

4. జహంగీర్, షాజహాన్: పాలరాయి, ఉద్యానవనాలు, కళాత్మక పరిణతి

జహంగీర్ పాలనలో చిత్రకళ, ఉద్యానవనాలకు విశేష ప్రాధాన్యం లభించగా, రాజకుటుంబ మహిళలు వాస్తుకళకు ముఖ్య పోషకులుగా ఎదిగారు. నూర్జహాన్ తన తండ్రి మీర్జా ఘియాస్ బేగ్ కోసం ఆగ్రాలో ఇతిమాద్-ఉద్-దౌలా సమాధిని నిర్మింపజేసింది; దీని నిర్మాణం 1622–1628 మధ్య జరిగింది. ఇందులో తెల్ల పాలరాయిని విస్తృతంగా ఉపయోగించడం, రంగురాళ్ల పొదుగు పని, సునిశితంగా రూపొందించిన జాలీలు షాజహాన్ కాలపు అలంకార నైపుణ్యం వైపు సాగిన ముఖ్యమైన పరిణామాన్ని సూచిస్తాయి. జహంగీర్ సమాధి ప్రస్తుత పాకిస్తాన్‌లోని లాహోర్ సమీపంలో ఉన్న షాహ్‌దరాలో ఉంది.

షాజహాన్ వాస్తుకళలో జాగ్రత్తగా నిర్దేశించిన నిష్పత్తులు, సమతుల్య నిర్మాణ విన్యాసాలు, మరింత విస్తృతమైన పాలరాతి అలంకరణలకు ప్రాధాన్యం లభించింది. భారతీయ సందర్భంలో తరచుగా పర్చిన్‌కారీ అని పిలిచే పియెట్రా డ్యూరా పద్ధతిలో, రాతి ఉపరితలంలో రంగురాళ్లను పొదిగి, ముఖ్యంగా పుష్పాలు, ఆకుల నమూనాలను రూపొందిస్తారు. ఇది రంగులతో చిత్రించిన అలంకరణ, ఉపరితల చెక్కుడు పని, రంధ్రాలతో కూడిన జాలీ పనికి భిన్నమైనది. పొదుగు పనితోపాటు సులేఖనం, ఉబ్బెత్తు శిల్ప చెక్కుడు పని, రేఖాగణిత నమూనాలను ఉపయోగించేవారు. శిల్పులు ఈ అలంకార వివరాలను ఆయా నిర్మాణాల అమరికకు అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేసేవారు.

1631లో ముంతాజ్ మహల్ మరణించిన అనంతరం, ఆమె స్మారకార్థం ఆగ్రాలో తాజ్ మహల్ నిర్మాణం చేపట్టబడింది. నిర్మాణ పనులు 1632లో ప్రారంభమయ్యాయి; ప్రధాన సమాధి నిర్మాణం 1648 నాటికి చాలావరకు పూర్తయింది. విస్తృత ప్రాంగణంలోని మిగిలిన నిర్మాణ పనులు 1650ల వరకు కొనసాగాయి. తెల్ల పాలరాతి సమాధి ఉద్యానవనం మధ్యలో కాకుండా, దాని ఉత్తర భాగంలోని నదీతీరపు అంచున ఉంది. పశ్చిమాన ఉన్న మసీదు, దానికి సరిసమానంగా తూర్పున ఉన్న జవాబ్ భవనం నిర్మాణ సౌష్టవాన్ని బలపరుస్తాయి. సమాధి వేదిక చుట్టూ నాలుగు మినార్లు ఉన్నాయి; కనిపించే ప్రతీకాత్మక సమాధులు అసలైన సమాధులకు పైన ఉన్నాయి.

షాజహాన్ ఢిల్లీలో షాజహానాబాద్‌ను కూడా స్థాపించాడు. ప్రధానంగా 1638 నుంచి 1648 మధ్య నిర్మించిన ఇక్కడి ఎర్రకోటలో దర్బారు వేడుకల మందిరాలు, నివాస ప్రదేశాలు, నహర్-ఇ-బిహిష్త్ జలకాలువ ఉన్నాయి. ఢిల్లీలోని జామా మసీదు 1656లో పూర్తయింది. ఈ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు వాస్తుకళను పట్టణ ప్రణాళిక, దర్బారు ఆచారాలు, ప్రజల ఎదుట రాజాధికార ప్రదర్శనతో అనుసంధానించాయి.

  • ఆగ్రా కోటలోని మోతీ మసీదు షాజహాన్ పాలనాకాలానికి చెందినది; ఢిల్లీలోని ఎర్రకోట లోపల ఉన్న చిన్న మోతీ మసీదు ఔరంగజేబు పాలనలో నిర్మించబడింది.
  • శ్రీనగర్‌లోని షాలిమార్ బాగ్ జహంగీర్‌తో సంబంధం కలిగి ఉంది; లాహోర్‌లోని షాలిమార్ ఉద్యానవనాలు షాజహాన్ పాలనలో నిర్మించబడ్డాయి.

5. తదనంతర పరిణామాలు, విధులు మరియు పరీక్షా దృక్పథం

ఔరంగజేబు పాలనలోనూ ప్రధాన నిర్మాణాలకు రాజపోషణ కొనసాగింది; అయితే దాని ప్రాధాన్యాలు షాజహాన్ కాలం నాటి వాటికి భిన్నంగా ఉండేవి. 1673లో పూర్తయిన లాహోర్‌లోని బాద్షాహీ మసీదు దీనికి ఒక బృహత్తర ఉదాహరణ. ఔరంగాబాద్‌లోని బీబీ కా మక్బరాను ఔరంగజేబు కుమారుడు ఆజం షా, దిల్‌రాస్ బాను బేగం కోసం నిర్మింపజేశాడు. తాజ్ మహల్‌తో దీనికున్న పోలిక, సామ్రాజ్య సమాధి నిర్మాణ శైలికి కొనసాగిన ప్రతిష్ఠను తెలియజేస్తుంది. అయితే, దీని నిర్మాణ పోషణను, నిర్మాణ సామగ్రి వినియోగ తీరును ఆగ్రాలోని తాజ్ మహల్‌కు సంబంధించిన వాటి నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.

మొఘల్ వాస్తురూపాలు సామ్రాజ్య ఆస్థానానికే పరిమితం కాకుండా రాజపుత్ర, సిక్కు, ప్రాంతీయ నిర్మాణ సంప్రదాయాల్లోకి కూడా వ్యాపించాయి. వాస్తుశిల్పం పోషకులు, రూపకర్తలు, తాపీమేస్త్రీలు, రాతి చెక్కుడు పనివారు, సులేఖకులు, నిర్మాణ సామగ్రి సేకరణ వ్యవస్థలపై ఆధారపడింది. కోటలు సైనిక శక్తిని ప్రదర్శించాయి; దర్బారు మందిరాలు చక్రవర్తిని కలుసుకునే అవకాశాలను క్రమబద్ధీకరించాయి; మసీదులు సామూహిక ప్రార్థనలకు తోడ్పడ్డాయి; సమాధి-ఉద్యానాలు రాజవంశ స్మృతిని పరిరక్షించాయి. అందువల్ల కట్టడాలను కేవలం అలంకార వస్తువులుగా కాకుండా, సామాజిక, రాజకీయ కార్యకలాపాలు సాగిన ప్రదేశాలుగా అధ్యయనం చేయాలి.

ప్రిలిమ్స్ కోసం కట్టడం–పోషకుడు–ప్రదేశం–విశిష్ట లక్షణం కలయికలను అధ్యయనం చేయండి; తొలుత నిర్మించిన భాగాలను తరువాత చేర్చిన భాగాల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి. ఎర్ర ఇసుకరాయి వినియోగం అక్బర్‌కే ప్రత్యేకం కాదు; తెల్ల పాలరాయి వినియోగం షాజహాన్‌కే ప్రత్యేకం కాదు. అలాగే, చార్‌బాగ్ ప్రణాళిక ఉన్నంత మాత్రాన ప్రతి మొఘల్ సమాధి దాని ఉద్యానవనానికి సరిగ్గా మధ్యలో ఉంటుందని అర్థం కాదు. UNESCO హోదా, నదుల పరంగా కట్టడాల స్థానం, ప్రాంతీయ ప్రభావాలు, బేగా బేగం, నూర్జహాన్ వంటి మహిళల పాత్ర—వాస్తవాల ఆధారంగా కట్టడాలను గుర్తించడానికి, విస్తృత చారిత్రక అవగాహనకు మధ్య ఉపయోగకరమైన అనుసంధానాలను అందిస్తాయి.

  • మొఘల్ వాస్తుకళను అంతకుముందటి సుల్తానుల కాలపు నిర్మాణ సంప్రదాయాల నుంచి పూర్తిగా వేరుపడినదిగా వర్ణించవద్దు.
  • ఒక స్మారక కట్టడం ఎవరి స్మారకార్థం నిర్మించబడిందో, దానిని వాస్తవంగా ఎవరు నిర్మింపజేశారో వేరు చేసి గుర్తించండి.

తాజ్‌మహల్: వాస్తుశిల్పం, స్మృతి, సామ్రాజ్య వ్యవస్థ

ఆగ్రాలోని తాజ్‌మహల్‌ను ముంతాజ్ మహల్ సమాధిగా నిర్మించేందుకు షాజహాన్ ఆదేశించాడు. మొఘల్ వాస్తుశిల్పం తైమూరీ–పర్షియన్ సంప్రదాయాలను అప్పటికే స్థిరపడిన భారతీయ నిర్మాణ పద్ధతులు, శిల్పనైపుణ్యంతో ఎలా సమన్వయపరిచిందో ఇది తెలియజేస్తుంది. దీని వాస్తుశిల్ప ప్రాధాన్యం కేవలం తెల్ల పాలరాతి సమాధిలోనే కాకుండా, సమాధి, ఉద్యానవనం, ప్రవేశద్వారం, అనుబంధ భవనాల మధ్య ప్రణాళికాబద్ధంగా ఏర్పరచిన సంబంధంలో ఉంది. జ్యామితి, సౌష్ఠవం, నియంత్రిత ప్రవేశ మార్గాలు ఒక సమాధి సముదాయాన్ని సామ్రాజ్య అధికారానికి, స్మృతిపరమైన భక్తిభావానికి వ్యక్తీకరణగా మార్చడానికి తోడ్పడ్డాయి.

ఈ సముదాయం మొఘల్ ఉద్యానవనాల గురించి పాఠ్యపుస్తకాల్లో కనిపించే సాధారణీకరణలకు పరిమితులు ఉన్నాయని కూడా తెలియజేస్తుంది. చార్‌బాగ్ సంప్రదాయంతో సంబంధం ఉన్నప్పటికీ, ప్రధాన సమాధి ఉద్యానవనం మధ్యలో కాకుండా నదివైపు ఉన్న చివరి భాగంలో ఉంటుంది. వాస్తుశిల్ప విశ్లేషణలో ద్విగుమ్మటం వంటి నిర్మాణాత్మక అంశాలను, పియెట్రా డ్యూరా లేదా రంగురంగుల గట్టి రాళ్లను పొదిగే అలంకరణ వంటి అలంకార పద్ధతుల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. అందించిన మెటాడేటా కట్టడాన్ని, దాని ప్రదేశాన్ని గుర్తిస్తుంది; ఈ ఛాయాచిత్రంలో ఏ లక్షణాలు నమోదయ్యాయో అది నిర్ధారించదు. నిర్మాణ ప్రక్రియలు, శిల్పులు లేదా ప్రతీకాత్మక ఉద్దేశాల గురించి చేసే వాదనలకు చిత్రం మాత్రమే కాకుండా వాస్తుశిల్ప, లిఖితపూర్వక ఆధారాలు అవసరం.

  • పోషకుడు–ప్రయోజనం మధ్య వ్యత్యాసం: షాజహాన్ తాజ్‌మహల్ నిర్మాణానికి ఆదేశించాడు; అది ప్రధానంగా ముంతాజ్ మహల్ స్మృత్యర్థం నిర్మించబడింది. ఇది సమాధి సముదాయం; రాజభవనం కాదు.
  • తులనాత్మక పునశ్చరణ: తాజ్‌మహల్ నదీతీర అమరికను, ఢిల్లీలో ఉద్యానవనం మధ్యలో ఉన్న హుమాయూన్ సమాధితో పోల్చి భేదాలను గుర్తించండి; మొఘల్ సమాధుల ప్రణాళికలన్నీ ఒకేలా ఉంటాయని భావించవద్దు.
  • నిర్మాణ సామగ్రి, వ్యాఖ్యానం: తెల్ల పాలరాయి, రాతి పొదుగు అలంకరణ ముఖ్యమైనవే అయినప్పటికీ, మొఘల్ వాస్తుశిల్పంలో ఎర్ర ఇసుకరాయిని కూడా విస్తృతంగా ఉపయోగించారు. శైలీ వికాసాన్ని పోషణ, నిర్మాణ ప్రయోజనం, ప్రాంతీయ శిల్పనైపుణ్యం ఆధారంగా వివరించాలి; ఇసుకరాయి నుంచి పాలరాయికి మారిన ఒక నిర్దిష్ట క్రమంగా మాత్రమే వివరించకూడదు.

కాలరేఖ

  1. 1565

    అక్బర్ ఆగ్రా కోట ప్రధాన పునర్నిర్మాణాన్ని ప్రారంభించాడు.

  2. 1571–1585

    ఫతేపూర్ సిక్రీ అక్బర్ ప్రధాన సామ్రాజ్య నివాసంగా పనిచేసింది.

  3. Around 1572

    హుమాయూన్ సమాధి నిర్మాణం చాలావరకు పూర్తయింది.

  4. 1622–1628

    నూర్జహాన్ పోషణలో ఇతిమాద్-ఉద్-దౌలా సమాధి నిర్మించబడింది.

  5. 1632–1650s

    తాజ్ మహల్, దాని అనుబంధ సముదాయం నిర్మాణం.

  6. 1673

    ఔరంగజేబు పాలనలో లాహోర్‌లోని బాద్షాహీ మసీదు నిర్మాణం పూర్తయింది.

మొఘల్ కట్టడాన్ని గుర్తించే పద్ధతి

  1. 1. ప్రదేశాన్ని, నిర్మాణ ప్రయోజనాన్ని గుర్తించండి: సమాధి, మసీదు, రాజభవనం, కోట లేదా ఉద్యానవనం.
  2. 2. నిర్మాణాన్ని చేపట్టించిన పోషకుడిని నిర్ధారించి, తరువాత జోడించిన భాగాలను వేరుగా గుర్తించండి.
  3. 3. నిర్మాణ సామగ్రిని, నిర్మాణాత్మక అంశాలను పరిశీలించండి.
  4. 4. ప్రణాళికా విధానాలను, అలంకరణ పద్ధతులను గుర్తించండి.
  5. 5. నిర్మాణ లక్షణాలను పాలనా కాలం, ప్రాంతీయ సంప్రదాయాలు, రాజకీయ ఉద్దేశంతో అనుసంధానించండి.
పరీక్షల దృష్ట్యా ముఖ్యమైన కట్టడాల గుర్తింపు
కట్టడంనిర్మాణ పోషకుడుప్రదేశంవిశిష్ట లక్షణం లేదా అనుబంధం
హుమాయూన్ సమాధిబేగా బేగంఢిల్లీఉద్యాన సమాధి; ద్విపొర గుమ్మటం; ఎర్ర ఇసుకరాయి, పాలరాయి
పంచ్ మహల్అక్బర్ఫతేపూర్ సిక్రీపైకి వెళ్లేకొద్దీ పరిమాణం తగ్గే ఐదు అంతస్తులు; గోడలు లేని స్తంభాల మండపం
ఇతిమాద్-ఉద్-దౌలా సమాధినూర్ జహాన్ఆగ్రాతెల్ల పాలరాయి; రంగురాళ్ల పొదుగు పని
తాజ్ మహల్షాజహాన్ఆగ్రాముంతాజ్ మహల్ కోసం నదీతీరాన నిర్మించిన సమాధి మందిరం
బాద్షాహీ మసీదుఔరంగజేబులాహోర్సామూహిక ప్రార్థనల కోసం నిర్మించిన భవ్యమైన మసీదు
బీబీ కా మక్బరాయువరాజు ఆజం షాఔరంగాబాద్దిల్‌రాస్ బాను బేగం కోసం నిర్మించిన సమాధి మందిరం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

హుమాయూన్ సమాధి: చారిత్రక భూదృశ్య పరిరక్షణ

భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ, ఆగా ఖాన్ ట్రస్ట్ ఫర్ కల్చర్ భాగస్వామ్యంతో చేపట్టిన పరిరక్షణ పనుల ద్వారా ఉద్యానవనంలోని ప్రత్యేక అంశాలు, జల వ్యవస్థలు, వాస్తు నిర్మాణ భాగాలు పునరుద్ధరించబడ్డాయి. మొఘల్ కట్టడాన్ని పరిరక్షించడంలో సంప్రదాయ హస్తకళా నైపుణ్యాలు, పరిసర భూదృశ్య నిర్వహణ, చుట్టుపక్కల నివసించే స్థానిక సమాజ భాగస్వామ్యం కూడా అంతర్భాగమని విస్తృత నిజాముద్దీన్ కార్యక్రమం తెలియజేస్తుంది.

తాజ్ మహల్, తాజ్ ట్రపీజియం జోన్

తాజ్ ట్రపీజియం జోన్ తాజ్ మహల్ చుట్టూ సుమారు 10,400 చదరపు కిలోమీటర్ల విస్తీర్ణంలో ఉంది. ఎం. సి. మెహతా వ్యాజ్యంలో సుప్రీంకోర్టు 1996లో జారీ చేసిన ఆదేశాలు, తక్కువ కాలుష్యాన్ని కలిగించే ఇంధనాల వినియోగం లేదా పరిశ్రమల తరలింపు వంటి చర్యల ద్వారా కాలుష్యకారక పరిశ్రమల సమస్యను పరిష్కరించేందుకు ఉద్దేశించబడ్డాయి. ఈ కేసు వాస్తు వారసత్వాన్ని వాయు నాణ్యత, పర్యావరణ నియంత్రణ, పట్టణ-పారిశ్రామిక నిర్వహణతో అనుసంధానిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. ఇతిమాద్-ఉద్-దౌలా సమాధి — నూర్జహాన్ 2. బీబీ కా మక్బరా — రాకుమారుడు ఆజం షా 3. ఢిల్లీలోని ఎర్రకోటలో మోతీ మసీదు — అక్బర్. వీటిలో సరిగ్గా జతపరచినవి ఏవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

అలంకార నమూనాలను రూపొందించేందుకు రాతి ఉపరితలంలో రంగురాళ్లను పొదిగే పద్ధతిని సూచించే వాస్తుశిల్ప పదం ఏది?

  • A. స్తంభ-దూల నిర్మాణ పద్ధతి (ట్రాబియేట్)
  • B. పియెట్రా డ్యూరా
  • C. ఛజ్జా
  • D. పిష్తాక్

ప్రశ్న 3

మొఘల్ వాస్తుశిల్పానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. తాజ్ మహల్ ప్రధాన సమాధి భవనం దాని చార్‌బాగ్ ఉద్యానవనం మధ్యలో ఉంది. 2. ఫతేపూర్ సిక్రీలోని పంచ్ మహల్ ఐదు అంతస్తుల స్తంభాల మంటపం. 3. ఇతిమాద్-ఉద్-దౌలా సమాధి నిర్మాణానికి ముందే హుమాయూన్ సమాధి నిర్మించబడింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: మొఘల్ వాస్తుశిల్పం సాంస్కృతిక పరస్పర ప్రభావాన్ని, సామ్రాజ్య అధికారాన్ని రెండింటినీ వ్యక్తీకరించింది. అక్బర్, షాజహాన్ పాలనా కాలాల ఉదాహరణలతో చర్చించండి. (250 పదాలు)
  • తైమూరీ-పర్షియన్, సుల్తానుల కాలం నాటి, భారతీయ ప్రాంతీయ సంప్రదాయాల పరస్పర ప్రభావాన్ని పరిచయం చేయండి.
  • అక్బర్ వాస్తుశైలిలో ఇసుకరాయి, ఆధార హస్తాలు (బ్రాకెట్లు), స్తంభాలు, కమానులు, ప్రాంగణ ప్రణాళికల సమ్మేళనాన్ని వివరించండి.
  • రాజదర్బారీ అధికారాన్ని, మతపరమైన అధికారాన్ని వివరించేందుకు ఫతేపూర్ సిక్రీ, ఆగ్రా కోటలను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • షాజహాన్ వాస్తుశైలిలో సౌష్ఠవం, పాలరాయి, పొదుగు పని, నియంత్రిత ప్రవేశం గల ఆచారబద్ధ వేడుకల ప్రదేశాల గురించి చర్చించండి.
  • వాస్తుశిల్పాన్ని స్మృతి, రాజాధికారం, పట్టణ జీవన వ్యవస్థతో అనుసంధానించేందుకు తాజ్ మహల్, ఎర్రకోట, షాజహానాబాద్‌లను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • వివిధ పాలనా కాలాల్లో కొనసాగిన సంప్రదాయాలను, విభిన్న పోషకులు, శిల్పకారుల కృషిని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, An Introduction to Indian Art, Part I: Indo-Islamic Architecture.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part II: Kings and Chronicles.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II.
  • Archaeological Survey of India: official monument descriptions.
  • UNESCO World Heritage Centre: Humayun’s Tomb, Fatehpur Sikri, Agra Fort, Taj Mahal and Red Fort Complex.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Taj_Mahal_in_March_2004.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp