New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · మొఘల్ సామ్రాజ్యం

మొఘల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ

మొఘల్ ఆర్థిక వ్యవస్థ వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, భూమిశిస్తు వసూళ్లపై ఆధారపడినప్పటికీ, విస్తృత స్థాయి వస్తూత్పత్తికి, ద్రవ్యాధారిత వినిమయానికి, సుదూర వాణిజ్యానికి కూడా తోడ్పడింది. విభిన్న శిస్తు మదింపు విధానాలు, భూమిపై వివిధ స్థాయుల హక్కులు, వెండి ఆధారిత ద్రవ్య వ్యవస్థ, అభివృద్ధి చెందిన వస్త్ర ఉత్పత్తి కేంద్రాలు, వ్యాపారులు, బ్యాంకర్లు, రవాణాదారుల నెట్‌వర్క్‌లు దీని ప్రధాన లక్షణాలు. UPSC ప్రిలిమ్స్ దృష్ట్యా మదింపు, వసూలు మధ్య; మన్సబ్, జాగీర్ మధ్య; ఖలీసా, జాగీర్ భూముల మధ్య; జబ్త్, ఇతర శిస్తు విధానాల మధ్య భేదాలు అత్యంత ముఖ్యమైనవి.

ఇది ASI స్మారక కట్టడ సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం

ఇది ASI స్మారక కట్టడ సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం

Credit: Kinkhab · CC BY-SA 4.0 · source

వెండి రూపాయి, లాహోర్ టంకశాల, ఇలాహీ శకంలోని అబాన్ నెలలో ముద్రించబడింది

వెండి రూపాయి, లాహోర్ టంకశాల, ఇలాహీ శకంలోని అబాన్ నెలలో ముద్రించబడింది

Credit: Drnsreedhar1959 · CC BY-SA 3.0 · source

ఔరంగజేబు పాలన ముగింపు కాలానికి సమీపంలో, 1707 నాటి మొఘల్ సామ్రాజ్యం; ఇది బాబర్ లేదా అక్బర్ కాలంలోని భూభాగ విస్తృతి కాదు.

Map study

ఔరంగజేబు పాలన ముగింపు కాలానికి సమీపంలో, 1707 నాటి మొఘల్ సామ్రాజ్యం; ఇది బాబర్ లేదా అక్బర్ కాలంలోని భూభాగ విస్తృతి కాదు.

  • భూభాగ విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పట సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలను, పొరుగున ఉన్న రాజ్యాలను, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులు మాత్రమే; అవి కాలక్రమంలో మారుతూ వచ్చాయి.

Credit: Avantiputra7 · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. ఆర్థిక పునాదులు మరియు చారిత్రక ఆధారాలు

వ్యవసాయం అత్యధిక జనాభాకు జీవనాధారంగా ఉండటంతోపాటు మొఘల్ రాజ్య ఆదాయంలో అత్యధిక వాటాను సమకూర్చింది. అయినప్పటికీ, నాటి ఆర్థిక వ్యవస్థ కేవలం విడివిడిగా ఉన్న స్వయంసమృద్ధ గ్రామాల సమాహారం కాదు. గ్రామీణ కుటుంబాలు శిస్తు చెల్లింపుల బాధ్యతలను నెరవేర్చడానికి, నిత్యావసరాలను కొనుగోలు చేయడానికి తమ ఉత్పత్తులను విక్రయించేవి; విపణి పట్టణాలు సాగుదారులను వర్తకులు, చేతివృత్తులవారు, పరిపాలనా కేంద్రాలతో అనుసంధానించేవి. ఆగ్రా, ఢిల్లీ, లాహోర్ వంటి సామ్రాజ్య రాజధానుల్లో ఉన్నత వర్గాల వినియోగం, సైనిక వ్యయం, ప్రత్యేక నైపుణ్యాలతో కూడిన చేతివృత్తులు కేంద్రీకృతమయ్యాయి. ఉత్తర మైదానాల్లో నీటిపారుదల ఆధారిత గోధుమ సాగు నుంచి బెంగాల్‌లో వరి సాగు, గుజరాత్‌లో వాణిజ్య పంటల వరకు ప్రాంతీయ పర్యావరణ పరిస్థితులు ఉత్పత్తి స్వరూపాన్ని నిర్దేశించాయి.

నాటి ఆర్థిక వ్యవస్థలో కుటుంబ ఆధారిత ఉత్పత్తి, గ్రామీణ సేవలు, వర్తకుల పెట్టుబడితో సాగే తయారీ, సామ్రాజ్య ఆధ్వర్యంలోని ఉత్పత్తి సంస్థలు కలిసి ఉండేవి. రాజకీయ ఏకీకరణ, రహదారులు, నాణేల ముద్రణశాలలు, పరిపాలనా అవసరాల వల్ల ఏర్పడిన డిమాండ్ వస్తు వినిమయాన్ని సులభతరం చేశాయి. అయితే యుద్ధాలు, మార్గ సుంకాలు, అభద్రత, స్థానిక అధికార పోరాటాలు దానికి ఆటంకం కలిగించేవి. సాగు విస్తరణలో తరచుగా కొత్త భూముల్లో జనావాసాల ఏర్పాటు, అడవులను తొలగించడం, స్థానిక నాయకులతో చర్చలు జరపడం భాగంగా ఉండేవి. ప్రాంతాల మధ్య ఆర్థిక పరిస్థితుల్లో గణనీయమైన వ్యత్యాసాలు ఉండేవి. అలాగే, సాపేక్షంగా సుస్థిరమైన పదహారవ శతాబ్దపు సామ్రాజ్యానికి, పదిహేడవ శతాబ్దం చివర్లో ఆధిపత్య పోరాటాలు సాగిన దక్కన్‌కు మధ్య కూడా ఆర్థిక పరిస్థితులు బాగా భిన్నంగా ఉండేవి.

చారిత్రక ఆధారాలను విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయాలి. 1590లలో పూర్తయిన ఐన్-ఇ-అక్బరీ, అక్బర్ పాలనలోని వ్యవస్థలను వివరిస్తూ శిస్తు, ధరలకు సంబంధించిన విస్తృత సమాచారాన్ని అందిస్తుంది. ఫ్రాన్స్వా బెర్నియర్ వంటి ఐరోపా యాత్రికుల రచనలు, ఆంగ్ల మరియు డచ్ కంపెనీల వాణిజ్య రికార్డులు వ్యాపారం, ఉత్పత్తి గురించి అవగాహన కల్పిస్తాయి. అయితే అధికారిక గ్రంథాలు పరిపాలన ఆదర్శంగా ఎలా ఉండాలో వివరించి ఉండవచ్చు; యాత్రికులు కొన్నిసార్లు భారతదేశంలోని ఆస్తి సంబంధాలను తప్పుగా అర్థం చేసుకున్నారు. భూమి అంతా చక్రవర్తి సొంతమని బెర్నియర్ చేసిన వాదనను వాస్తవ హక్కుల సంపూర్ణ వివరణగా అంగీకరించకూడదు.

2. వ్యవసాయం, సాగు మరియు గ్రామీణ సమాజం

ఆహార పంటల్లో వరి, గోధుమ, బార్లీ, చిరుధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాలు ఉండేవి. పత్తి, చెరకు, నీలిమందు, నూనెగింజలు వ్యవసాయాన్ని తయారీ రంగంతో, వాణిజ్య విపణులతో అనుసంధానించాయి. పదిహేడవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో పోర్చుగీసు సంబంధాల ద్వారా పరిచయమైన పొగాకు, జహంగీర్ పాలనలో ఆంక్షలు ఉన్నప్పటికీ వేగంగా వ్యాపించింది. పంటల ఎంపిక వర్షపాతం, నేల, నీటిపారుదల, డిమాండ్, రుణ లభ్యతపై ఆధారపడి ఉండేది. బావులు, చెరువులు, కాలువలు, పర్షియన్ చక్రం వంటి పరికరాలు సాగుకు తోడ్పడ్డాయి; అయినప్పటికీ విస్తారమైన భూభాగాలు రుతుపవన వర్షాలపైనే ఆధారపడి ఉండేవి.

రైతాంగం సామాజికంగా, ఆర్థికంగా విభిన్న స్థాయుల్లో ఉండేది. కొందరు సాగుదారులకు సమృద్ధిగా దుక్కిటెద్దులు, వ్యవసాయ పనిముట్లు, నీటిపారుదల సౌకర్యాలు ఉండగా, మరికొందరు అప్పులు, కౌలు సాగు లేదా కూలి పనిపై ఆధారపడేవారు. ఖుద్-కాష్త్ సాధారణంగా స్వగ్రామంలో నివసిస్తూ సాగుచేసే రైతులను సూచించగా, పాహీ-కాష్త్ తమ స్వగ్రామం వెలుపల సాగుచేసే రైతులను సూచించేది. ఈ వర్గాల స్వరూపం స్థానికంగా మారుతూ ఉండేది; వీటిని సామ్రాజ్యమంతటా వర్తించే స్థిరమైన అంతస్తుల క్రమంగా పరిగణించకూడదు. విత్తనాలు విత్తడం, కలుపు తీయడం, పంట కోయడం, పంట ఉత్పత్తులను శుద్ధి చేయడం, గృహాధారిత వస్తూత్పత్తిలో మహిళలు గణనీయమైన పాత్ర పోషించేవారు. అయితే, అధికారిక రికార్డులు వారి శ్రమను సముచితంగా నమోదు చేసిన సందర్భాలు చాలా అరుదు.

జమీందార్లు వంశపారంపర్య హక్కులను చెలాయిస్తూ, చెల్లించవలసిన పన్నులు, రుసుములను వసూలు చేసేవారు; తరచుగా సాయుధ అనుచరులను కూడా పోషించేవారు. కొందరి ఆధీనంలో కొన్ని గ్రామాలు మాత్రమే ఉండగా, మరికొందరు శక్తిమంతమైన స్థానిక అధిపతులుగా ఉండేవారు. గ్రామ పెద్దలు, గణకులు సాగుదారులకు, శిస్తు పరిపాలనా యంత్రాంగానికి మధ్య మధ్యవర్తులుగా వ్యవహరించేవారు. అందువల్ల భూమిపై హక్కులు అనేక స్థాయుల్లో ఉండేవి: ఆధునిక కాలంలో మాదిరిగా ఒకే యాజమాన్య హక్కు కాకుండా, సాగుదారులు, జమీందార్లు, రాజ్యం వేర్వేరు హక్కులను కలిగి ఉండేవారు. కరవులు, యుద్ధాలు ఈ వ్యవసాయ పునాదిని తీవ్రంగా దెబ్బతీయగలిగేవి. 1630–1632 నాటి గుజరాత్–దక్కన్ కరవు, పంటల వైఫల్యం, వ్యవస్థాగత అంతరాయాలు జీవనోపాధులను, శిస్తు ఆదాయాన్ని ఏ విధంగా దెబ్బతీయగలవో తెలియజేస్తుంది.

3. శిస్తు మదింపు, వసూలు, ఆదాయ కేటాయింపులు

రాజా తోడర్ మల్‌తో ప్రముఖంగా ముడిపడిన అక్బర్ శిస్తు సంస్కరణలు, షేర్ షా అనుసరించిన పద్ధతులతో సహా పూర్వపు విధానాలపై ఆధారపడి అభివృద్ధి చెందాయి. జబ్త్ విధానంలో సాగుభూమిని కొలిచి, ప్రామాణిక రేట్ల ఆధారంగా శిస్తును మదింపు చేసేవారు. సుమారు 1580లో ప్రవేశపెట్టిన దహ్‌సాలా విధానంలో, అంతకుముందు పది సంవత్సరాల సగటు దిగుబడులు, ధరలను ఉపయోగించి నగదు రూపంలో చెల్లించవలసిన శిస్తును నిర్ణయించేవారు. సాధారణంగా సగటు ఉత్పత్తిలో సుమారు మూడింట ఒక వంతును శిస్తుగా లెక్కించేవారు. ఇది మదింపునకు అనుసరించిన ప్రమాణమే తప్ప, అన్ని ప్రాంతాల్లోని ప్రతి సాగుదారుడు ఒకే నిష్పత్తిలో శిస్తు చెల్లించాడనడానికి నిదర్శనం కాదు.

విశ్వసనీయమైన భూ కొలతలు, పంటల సమాచారం, పరిపాలనా పర్యవేక్షణ అందుబాటులో ఉన్న ప్రాంతాల్లో జబ్త్ విధానం అత్యంత సమర్థంగా పనిచేసింది. ఉత్తరాదిలోని ప్రధాన భూభాగాల్లో దీనికి ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పటికీ, సామ్రాజ్యమంతటా ఇది అమలులో లేదు. ఇతర పద్ధతుల్లో పంట ఉత్పత్తిని భాగాలుగా పంచుకునే బటాయీ లేదా గల్లా-బఖ్షీ; భూమి, పంటల పరిశీలన ద్వారా ఉత్పత్తిని అంచనా వేసే కన్‌కూట్; గతంలో విధించిన శిస్తు మొత్తాల ఆధారంగా సాధారణంగా సమష్టి మదింపు చేసే నసక్ ఉన్నాయి. వసూలు పద్ధతులను స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మార్చుకోవచ్చు. నగదు రూపంలో శిస్తును మదింపు చేసినప్పటికీ, వస్తురూపంలో చెల్లింపులు పూర్తిగా తొలగిపోలేదు.

శిస్తు మదింపు కోసం భూములను వర్గీకరించేటప్పుడు, క్రమం తప్పకుండా సాగుచేసే భూమిని పోలజ్‌గా; తాత్కాలికంగా బీడుగా వదిలిన భూమిని పరౌతీగా; మూడు లేదా నాలుగు సంవత్సరాలుగా సాగుచేయని భూమిని చాచర్‌గా; ఐదు సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలంగా సాగుచేయని భూమిని బంజర్‌గా పేర్కొనేవారు. ఈ వర్గీకరణ భూమి యాజమాన్యాన్ని కాకుండా, దాని సాగు చరిత్రను సూచించేది. మరో కీలకమైన భేదం ఏమిటంటే, జమా అనేది మదింపు చేసిన శిస్తు మొత్తం కాగా, హాసిల్ అనేది వాస్తవంగా వసూలైన శిస్తు మొత్తం. జాగీర్ల ద్వారా వచ్చే శిస్తు ఆదాయాన్ని అధికారుల, సైనికుల పోషణకు కేటాయించగా, ఖాలిసా భూముల శిస్తు ఆదాయం నేరుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు చేరేది. తరచుగా జాగీర్ల బదిలీలు జరగడం వల్ల ఒకే భూభాగంపై శాశ్వతంగా అధికారాన్ని సుస్థిరం చేసుకోవడం నిరుత్సాహపరచబడింది. అయితే, ఈ పద్ధతి జాగీరు పొందినవారు స్వల్పకాలంలోనే అధిక వసూళ్లకు పాల్పడటాన్ని కూడా ప్రోత్సహించగలిగేది.

4. చేతివృత్తులు, వాణిజ్యం, ద్రవ్య సంస్థలు

వస్త్ర పరిశ్రమ ప్రధాన తయారీ రంగంగా ఉండేది. గుజరాత్, బెంగాల్, కోరమాండల్ తీరం దేశీయ, విదేశీ మార్కెట్లకు పత్తి వస్త్రాలను సరఫరా చేసేవి; బెంగాల్ పట్టు వస్త్రాలను కూడా ఉత్పత్తి చేసేది, కాగా కాశ్మీర్ శాలువాలకు ప్రసిద్ధి చెందింది. నీలిమందు తయారీ, చక్కెర శుద్ధి, లోహ పనులు, నౌకా నిర్మాణం, సురేకారం ఉత్పత్తి ఇతర ముఖ్యమైన కార్యకలాపాలు. అనేకమంది చేతివృత్తులవారు ఇళ్లలో లేదా చిన్న పనిశాలల్లో పనిచేసేవారు; కొన్నిసార్లు వ్యాపారుల నుంచి ముందస్తు చెల్లింపులు పొందేవారు. సామ్రాజ్య కార్ఖానాలు రాజాస్థానానికి, రాజ్యానికి అవసరమైన వస్తువులను ఉత్పత్తి చేసేవి, నిల్వ చేసేవి లేదా సరఫరా చేసేవి; అవి ఆధునిక యాంత్రీకృత అర్థంలో కర్మాగారాలు కావు.

వాణిజ్యం అనేక స్థాయుల్లో సాగేది. బంజారాలు బరువులు మోసే జంతువులను ఉపయోగించి పెద్ద మొత్తంలో సరుకులను, ముఖ్యంగా ధాన్యాన్ని రవాణా చేస్తూ పట్టణాలకు, సైన్యాలకు సరఫరా చేసేవారు. వ్యాపారులు అంతర్భాగంలోని వాణిజ్య కేంద్రాలను సూరత్, హుగ్లీ, మచిలీపట్నం వంటి ఓడరేవులతో అనుసంధానించేవారు. బెంగాల్ నదులు తులనాత్మకంగా తక్కువ ఖర్చుతో రవాణా సౌకర్యాన్ని కల్పించేవి. భారతీయ వ్యాపారులు పోర్చుగీసు, డచ్, ఆంగ్ల కంపెనీలతోపాటు హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతమంతటా వాణిజ్యం సాగించేవారు. ఈ కంపెనీలు ప్రారంభంలో విదేశీ వాణిజ్యాన్ని కొత్తగా సృష్టించలేదు; అప్పటికే స్థిరపడిన ఆసియా వాణిజ్య వ్యవస్థల్లో భాగస్వాములయ్యాయి.

ద్రవ్య వ్యవస్థ వెండి రూపాయి కేంద్రంగా ఉండేది; దానితోపాటు బంగారు మొహర్లు, రాగి దాములు చలామణిలో ఉండేవి. షేర్ షాతో ముడిపడిన ప్రామాణీకృత వెండి కరెన్సీని మొఘల్ పాలకులు కొనసాగించి, విస్తరించారు. సర్రాఫులు నాణేలను పరీక్షించి, మార్పిడి చేయడంతోపాటు ఆర్థిక సేవలను కూడా అందించేవారు. హుండీలు పరపతి, నగదు బదిలీ సాధనాలుగా పనిచేసి, లోహ నాణేలను భౌతికంగా తరలించాల్సిన అవసరాన్ని తగ్గించాయి. వస్త్రాలు, నీలిమందు, సురేకారానికి ఉన్న ఎగుమతి డిమాండ్ వెండి, బంగారం ప్రవాహాలను ప్రోత్సహించింది. ద్రవ్య వినియోగం గణనీయంగా విస్తరించినప్పటికీ, దానితోపాటు వస్తుమార్పిడి, వస్తురూపంలో చెల్లింపులు కొనసాగాయి; స్పష్టమైన ప్రాంతీయ వ్యత్యాసాలు కూడా ఉండేవి.

5. రాజకోశ ఒత్తిళ్లు మరియు ఆర్థిక మార్పుల విశ్లేషణ

మన్సబ్‌దారీ, జాగీర్‌దారీ వ్యవస్థలు రెవెన్యూ వసూలును సైనిక వ్యవస్థతో అనుసంధానించాయి. మన్సబ్ ఒక అధికారి అధికారిక హోదాను, బాధ్యతలను నిర్ణయించేది; సంబంధిత వేతనం, సిబ్బంది నిర్వహణకు నిధులు సమకూర్చే మార్గాల్లో జాగీర్ ఒకటి. జాగీర్లు సాధారణంగా బదిలీ చేయదగిన రెవెన్యూ కేటాయింపులే తప్ప వంశపారంపర్య ప్రైవేటు భూసంపదలు కావు. ఒక కేటాయింపు కాగితాలపై ఉన్న విలువకు, వాస్తవ వసూళ్లకు మధ్య అంతరం ఉంటే, అధికారి తన బాధ్యతలను నెరవేర్చలేని పరిస్థితి ఏర్పడి, సాగుదారులు, స్థానిక మధ్యవర్తులపై ఒత్తిడి తీవ్రమయ్యేది.

పదిహేడవ శతాబ్దం చివరినాటి యుద్ధాలు, ముఖ్యంగా ఔరంగజేబు పాలనలో దక్కన్‌లో సుదీర్ఘంగా సాగిన సైనిక దండయాత్రలు, వ్యయాన్ని పెంచి కొన్ని ఉత్పాదక ప్రాంతాల్లో కార్యకలాపాలకు అంతరాయం కలిగించాయి. అధిక ఆదాయాన్నిచ్చే జాగీర్ల కోసం పోటీ, వసూళ్లలో ఇబ్బందులు, జమీందారులు, రైతుల ప్రతిఘటన సామ్రాజ్య ఆర్థిక వ్యవహారాలను సంక్లిష్టం చేశాయి. ఈ ఉద్రిక్తతల్లోని కొన్ని అంశాలను చరిత్రకారులు జాగీర్‌దారీ సంక్షోభం లేదా వ్యవసాయ సంక్షోభంగా వర్ణిస్తారు; అయితే వాటికి ఇచ్చే వివరణలు భిన్నంగా ఉన్నాయి. ఈ రెండు భావనల్లో దేనినీ మొఘల్ పతనానికి అందరూ అంగీకరించిన ఏకైక కారణంగా సరళీకరించకూడదు.

రాజకీయ విచ్ఛిన్నత అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే రకమైన ఆర్థిక పతనానికి దారితీయలేదు. పద్దెనిమిదవ శతాబ్దంలో కొన్ని నగరాలు, వాణిజ్య మార్గాలు దెబ్బతిన్నప్పటికీ, అనేక వారసత్వ రాజ్యాల్లో వాణిజ్య కార్యకలాపాలు, వస్త్ర ఉత్పత్తి ప్రాధాన్యాన్ని నిలుపుకున్నాయి. పరీక్షల దృష్ట్యా, క్షీణిస్తున్న సామ్రాజ్య విత్త నియంత్రణను విస్తృత ఆర్థిక వ్యవస్థ స్థితిగతుల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. అదేవిధంగా, సుసంపన్నత గురించి యూరోపియన్లు చేసిన వర్ణనలు అందరికీ సమాన సంక్షేమం లభించిందని నిరూపించవు: వర్ధిల్లుతున్న ఎగుమతులు, సంపన్న రాజదర్బార్లతోపాటు అప్పుల్లో కూరుకుపోయిన సాగుదారులు, అభద్ర స్థితిలో ఉన్న చేతివృత్తిదారులు, తీవ్రమైన జీవనాధార సంక్షోభాలు కూడా సహజీవనం చేయగలవు.

జబ్త్ ఆధారిత నగదు శిస్తు మదింపు విధానం — సరళ వివరణ

  1. 1. ప్రామాణీకరించిన ప్రమాణాలతో సాగు భూమిని కొలవడం.
  2. 2. పంటలను, సంబంధిత భూ వర్గాలను నమోదు చేయడం.
  3. 3. సాధారణ దిగుబడులను, ధరలను అంచనా వేయడం; దహ్‌సాలా విధానంలో పదేళ్ల సగటులను ఉపయోగించడం.
  4. 4. నిర్ధారిత రేట్లను వర్తింపజేసి మదింపు చేసిన శిస్తును, అంటే జమాను నిర్ణయించడం.
  5. 5. పరిపాలనా, స్థానిక మధ్యవర్తుల ద్వారా శిస్తు వసూలు చేయడం.
  6. 6. ఖజానాకు లేదా శిస్తు ఆదాయాన్ని పొందే హక్కు కేటాయించబడిన వ్యక్తికి వాస్తవంగా వసూలైన మొత్తాన్ని, అంటే హాసిల్‌ను నమోదు చేయడం.
మొఘల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో తరచుగా గందరగోళానికి దారితీసే పదాలు
పదంఅర్థంప్రిలిమ్స్‌కు ముఖ్యమైన భేదం
జబ్త్, దహ్‌సాలాభూమి కొలతల ఆధారిత మదింపు; నగదు శిస్తు రేట్ల నిర్ణయానికి పదేళ్ల సగటుల వినియోగందహ్‌సాలా అంటే పదేళ్లపాటు శాశ్వతంగా అమలయ్యే శిస్తు నిర్ణయ విధానం కాదు.
జమా, హాసిల్మదింపు చేసిన శిస్తు, వాస్తవంగా వసూలైన శిస్తునమోదైన శిస్తు డిమాండ్ వాస్తవ వసూళ్ల కంటే ఎక్కువగా ఉండవచ్చు.
మన్సబ్, జాగీర్అధికారిక హోదా, శిస్తు ఆదాయ హక్కు కేటాయింపుహోదా అనేది కేటాయించిన భూభాగంపై యాజమాన్య హక్కును సూచించదు.
ఖలీసా, జాగీర్నేరుగా ఖజానాకు చేరే శిస్తు ఆదాయం, ఇతరులకు కేటాయించిన శిస్తు ఆదాయంఈ భేదం శిస్తు ఆదాయం ఎవరికి చేరుతుందనే అంశానికి సంబంధించినది.
జమీందార్, జాగీర్దార్స్థానికంగా వంశపారంపర్య హక్కులు కలిగిన వ్యక్తి, సాధారణంగా బదిలీకి లోబడి శిస్తు ఆదాయ హక్కు కేటాయించబడిన వ్యక్తివ్యక్తులు కొన్నిసార్లు రెండు హోదాలనూ కలిగి ఉండగలిగినప్పటికీ, వారి సంస్థాగత పాత్రలు వేర్వేరుగా ఉండేవి.
హుండీ, నాణెంపరపతి లేదా నగదు బదిలీ సాధనం, లోహ ద్రవ్యంహుండీ అనేది రాజ్యం ముద్రించిన నాణెపు విలువ రకం కాదు.

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

సూరత్: అంతర్భాగంలోని ఉత్పత్తిని విదేశీ వాణిజ్యంతో అనుసంధానించిన నౌకాశ్రయం

1572–1573లో అక్బర్ గుజరాత్‌ను జయించిన తరువాత, సూరత్ మొఘలుల ప్రధాన సముద్ర వాణిజ్య ద్వారంగా మారింది. ఇది అంతర్భాగంలోని వస్త్ర ఉత్పత్తి కేంద్రాలను ఎర్ర సముద్రం, పర్షియన్ సింధుశాఖ, విస్తృత హిందూ మహాసముద్ర ప్రాంతంతో అనుసంధానించింది. ఆంగ్లేయులు 1613లో అక్కడ ఒక వాణిజ్య స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. మక్కాకు వెళ్లే యాత్రికులకు కూడా సూరత్ సేవలందించింది. పదిహేడవ శతాబ్దపు ప్రముఖ వర్తకుడు వీర్జీ వోరాతో సహా సూరత్ వ్యాపారులు, యూరోపియన్ కంపెనీల కార్యకలాపాలతోపాటు భారతీయ మూలధనం, పరపతి ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తారు.

బెంగాల్: గ్రామీణ అభద్రత మధ్య వాణిజ్య సుసంపన్నత

పదిహేడవ శతాబ్దపు బెంగాల్‌లో అధిక దిగుబడినిచ్చే వరి వ్యవసాయంతోపాటు పత్తి వస్త్రాలు, పట్టు వస్త్రాల ఉత్పత్తి, నదీ ఆధారిత రవాణా అభివృద్ధి చెందాయి. మస్లిన్‌తో సహా సన్నని పత్తి వస్త్రాలకు ఢాకా ప్రత్యేక గుర్తింపు పొందింది. వ్యాపారులు ఇచ్చే ముందస్తు చెల్లింపులు నేతకారులను సుదూర మార్కెట్లతో అనుసంధానించాయి; అయితే అవి ఆర్థిక వనరులు సమకూర్చేవారిపై ఆధారపడే పరిస్థితిని కూడా కల్పించగలిగాయి. వ్యవసాయ సమృద్ధి, ప్రత్యేక నైపుణ్యాధారిత తయారీ, ఎగుమతుల విజయాన్ని వ్యక్తిగత ఉత్పత్తిదారుల బేరసారాల శక్తి, జీవన ప్రమాణాల నుంచి వేరుగా ఎందుకు పరిశీలించాలో బెంగాల్ ఉదాహరణ వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

మొఘల్ రెవెన్యూ పరిపాలనకు సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. జమా అనేది మదింపు చేసిన శిస్తును సూచించగా, హాసిల్ అనేది వాస్తవంగా వసూలైన మొత్తాన్ని సూచించింది. 2. దహ్‌సాలా ప్రతి తదుపరి పదేళ్ల కాలానికి శిస్తు డిమాండ్‌ను శాశ్వతంగా నిర్ణయించింది. 3. జబ్త్ విధానం మొఘల్ భూభాగాలన్నింటిలోనూ ఏకరీతిగా అమలు చేయబడింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏది/ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

మొఘల్ పరిపాలనలో జాగీర్‌ను కింది వాటిలో ఏది సరిగ్గా వివరిస్తుంది?

  • A. ఒక ప్రావిన్సులోని మొత్తం వ్యవసాయ భూమిపై వంశపారంపర్య యాజమాన్య హక్కు
  • B. ఒక అధికారి జీతభత్యాలు, కార్యాలయ నిర్వహణ వ్యయాలను సమకూర్చడానికి సాధారణంగా ఉపయోగించే రెవెన్యూ కేటాయింపు
  • C. సముద్ర మార్గం ద్వారా జరిగే దిగుమతులపై మాత్రమే విధించే పన్ను
  • D. సర్రాఫ్ జారీ చేసే గ్రామీణ పరపతి పత్రం

ప్రశ్న 3

మొఘల్ ఆర్థిక వ్యవస్థకు సంబంధించిన కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. సర్రాఫ్ — నాణేల పరీక్ష, ద్రవ్య మార్పిడి మరియు ఆర్థిక సేవలు 2. బంజారా — భారీ పరిమాణంలో సరుకుల రవాణా 3. హుండీ — సామ్రాజ్యపు రాగి నాణెం. పైన ఇచ్చిన జతలలో ఎన్ని సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: మొఘల్ ఆర్థిక వ్యవస్థలో వాణిజ్య చైతన్యంతోపాటు అధిక శిస్తు వసూళ్లపై ఆధారపడిన వ్యవసాయ వ్యవస్థ కొనసాగింది. ఈ వ్యాఖ్యను పరిశీలించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ఉత్పత్తిలో, రాజ్య విత్త వ్యవస్థలో వ్యవసాయం పోషించిన కేంద్ర పాత్రను వివరించండి.
  • జబ్త్, దహ్‌సాలా విధానాలను, జమా మరియు హాసిల్ మధ్య వ్యత్యాసాన్ని చర్చించండి.
  • మన్సబ్‌దారీ, జాగీర్‌దారీ వ్యవస్థలను సైనిక వ్యయంతో, శిస్తు వసూలు ఒత్తిళ్లతో అనుసంధానించండి.
  • వస్త్రాలు, నౌకాశ్రయాలు, బంగారం-వెండి కడ్డీల ప్రవాహాలు, సర్రాఫ్‌లు, హుండీల ద్వారా వాణిజ్య చైతన్యాన్ని ఉదాహరణలతో వివరించండి.
  • ప్రాంతీయ వైవిధ్యాన్ని, ఉత్పత్తిదారుల బేరసారాల శక్తిలో అసమానతలను, కరువులు మరియు యుద్ధాల ప్రభావానికి లోనయ్యే దుర్బలతను ప్రధానంగా ప్రస్తావించండి.
  • వాణిజ్య సుసంపన్నత, వ్యవసాయ సంక్షోభం ఏకకాలంలో ఉండగలవని; సామ్రాజ్య నియంత్రణ క్షీణించడం అంటే అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే రకమైన ఆర్థిక పతనం సంభవించిందని కాదని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part II: Peasants, Zamindars and the State.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II.
  • Irfan Habib, The Agrarian System of Mughal India, 1556–1707.
  • Abu’l Fazl, Ain-i Akbari, translated by H. Blochmann and H. S. Jarrett.
  • Reserve Bank of India, Monetary Museum: Indian coinage and monetary history resources.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp