New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · మొఘల్ సామ్రాజ్యం

భూమిశిస్తు వ్యవస్థ

మొఘల్ భూమిశిస్తు వ్యవస్థలో వ్యవసాయ దిగుబడిపై సామ్రాజ్య స్థాయిలో మదింపు చేయడం, స్థానిక మధ్యవర్తుల ద్వారా శిస్తు వసూలు చేయడం సమ్మిళితమై ఉండేవి. అక్బర్ పాలనలో భూమి కొలతలు, భూ వర్గీకరణ, ధరల పట్టికలు, రికార్డుల నిర్వహణ మరింత క్రమబద్ధమయ్యాయి. ముఖ్యంగా రాజా తోడర్ మల్‌తో ముడిపడిన జబ్త్, దహ్‌సాలా ఏర్పాట్ల ద్వారా ఈ క్రమబద్ధీకరణ జరిగింది. అయితే, సామ్రాజ్యమంతటా ఏ ఒక్క పద్ధతీ ఏకరీతిగా అమలు కాలేదు. మొఘలుల ఆర్థిక పరిపాలనను, తరువాతి బ్రిటిష్ భూమిశిస్తు బందోబస్తుల నుంచి వేరుగా గుర్తించడానికి మదింపు పద్ధతులు, రెవెన్యూ అధికారులు, జమీందార్లు, జాగీర్దారీ వ్యవస్థలను అర్థం చేసుకోవడం అత్యవసరం.

భారతీయ, మొఘల్
అక్బర్ ఆర్థిక మంత్రి రాజా తోడర్ మల్
17వ శతాబ్దం
చిత్రలేఖనం
కాగితంపై గ్వాష్ రంగులతో చిత్రణ
AC 1967.34

ఆల్బన్ జి. విడ్జరీ బహూకరణ

భారతీయ, మొఘల్ అక్బర్ ఆర్థిక మంత్రి రాజా తోడర్ మల్ 17వ శతాబ్దం చిత్రలేఖనం కాగితంపై గ్వాష్ రంగులతో చిత్రణ AC 1967.34 ఆల్బన్ జి. విడ్జరీ బహూకరణ

Credit: Indian, Moghul · Public domain · source

సిక్కు సామ్రాజ్యం [లాహోర్ రాజ్యం] ఆదేశంతో రూపొందించిన సచిత్ర ‘ఐన్-ఇ-అక్బరీ’ వ్రాతప్రతిలోని ఆభరణాల ప్రదర్శన చిత్రం
కాల నిర్ధారణ: బోన్‌హామ్స్ ప్రకారం సుమారు 1822–23 నాటిది [1895 Bk.? ఇది m

సిక్కు సామ్రాజ్యం [లాహోర్ రాజ్యం] ఆదేశంతో రూపొందించిన సచిత్ర ‘ఐన్-ఇ-అక్బరీ’ వ్రాతప్రతిలోని ఆభరణాల ప్రదర్శన చిత్రం కాల నిర్ధారణ: బోన్‌హామ్స్ ప్రకారం సుమారు 1822–23 నాటిది [1895 Bk.? ఇది m

Credit: Unknown artist (however the paintings look similar to known works ascribed/attributed to Imam Bakhsh Lahori but this is · Public domain · source

1. వ్యవసాయ పునాదులు, చారిత్రక పరిణామం

పరిపాలనా వ్యవహారాల్లో సాధారణంగా మాల్ అని పిలిచే భూమిశిస్తు, మొఘల్ రాజ్యానికి ప్రధాన ఆదాయ వనరుగా ఉండేది. ఇది రాజదర్బారు, పరిపాలన, సైనిక వ్యవస్థల నిర్వహణకు ఆధారంగా ఉండేది. వ్యవసాయ ఉత్పత్తిలో కొంత వాటాను పొందే హక్కు ప్రధానంగా రాజ్యానికి ఉండేది; అయితే వసూలు నగదు రూపంలోగానీ, వస్తురూపంలోగానీ జరిగేది. సాగుదారులు, గ్రామ పెద్దలు, జమీందార్లు, రెవెన్యూ అధికారులు అందరూ ఈ ప్రక్రియలో పాల్గొనేవారు. అందువల్ల, సామ్రాజ్య నియమాలు అప్పటికే ఉన్న గ్రామీణ సంస్థలను పూర్తిగా భర్తీ చేయకుండా, వాటి ద్వారానే అమలయ్యేవి.

మొఘల్ ఏర్పాట్లు అంతకుముందటి సుల్తానుల పాలనా పద్ధతులు, 1540 నుంచి 1545 వరకు పాలించిన షేర్ షా సూర్ సంస్కరణల ఆధారంగా రూపొందాయి. వ్యవసాయ భూముల కొలత, వర్గీకరణ, శిస్తు నిర్ధారణ పట్టికలు ముఖ్యమైన పూర్వ నమూనాలుగా నిలిచాయి. సాగుదారు చెల్లించవలసిన శిస్తును పేర్కొనే పట్టాలు, ఆ బాధ్యతను అంగీకరించినట్లు నమోదు చేసే కబూలియత్‌లు షేర్ షా పాలనతో ముడిపడి ఉన్నాయి. అక్బర్ ప్రభుత్వం పూర్తిగా రూపొందించిన వ్యవస్థను ఒకేసారి ప్రవేశపెట్టకుండా, వరుస ప్రయోగాల ద్వారా ఇటువంటి పద్ధతులను అనుసరించి, అవసరాలకు అనుగుణంగా మార్చి, విస్తరించింది.

1574–75లో కరోరీల నియామకం అటువంటి ప్రయోగాల్లో ఒకటి: ఒక కోటి దామ్‌ల ఆదాయాన్ని సమకూర్చే లక్ష్యంతో ఏర్పాటుచేసిన విభాగాల్లో అధికారులకు రెవెన్యూ బాధ్యతలు అప్పగించారు. తోడర్ మల్, ఇతర అధికారుల కృషి ద్వారా సుమారు 1580 నాటికి మరింత స్థిరమైన మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. అబుల్ ఫజల్ రచించిన ఐన్-ఇ-అక్బరీ పరిపాలనా వర్గీకరణలు, శిస్తు పట్టికలు, ప్రాంతీయ వనరులను వివరిస్తుంది. అయితే, అది వాస్తవ ఆచరణకు సంబంధించిన ఆధారాలతోపాటు సామ్రాజ్య పరిపాలనకు ఉద్దేశించిన ఆదర్శ నమూనాను కూడా ప్రతిబింబిస్తుంది.

2. జబ్త్, దహ్‌సాలా, భూముల వర్గీకరణ

జబ్త్ అనేది సాగు విస్తీర్ణపు కొలతలు, వివిధ పంటలకు నిర్దేశించిన రేట్ల ఆధారంగా శిస్తును నిర్ధారించే వ్యవస్థ. దహ్‌సాలా విధానంలో, సుమారుగా అంతకుముందటి పది సంవత్సరాల సగటు దిగుబడులు, ధరలు శిస్తు లెక్కింపునకు ఆధారంగా ఉండేవి; సాధారణంగా ఈ కాలాన్ని 1570–1580గా పేర్కొంటారు. రాజ్యానికి నిర్ధారించిన వాటా సాధారణంగా సగటు ఉత్పత్తిలో మూడింట ఒక వంతు ఉండేది. సంబంధిత ధరల సమాచారాన్ని ఉపయోగించి దానిని నగదు రేటుగా మార్చేవారు. పంటలవారీగా రూపొందించిన పట్టికలను దస్తూర్ లేదా దస్తూర్-ఉల్-అమల్ అని పిలిచేవారు.

వ్యవసాయ పరిస్థితులు, ధరలు స్థూలంగా ఒకే విధంగా ఉన్న ప్రాంతాలను రెవెన్యూ వలయాలుగా సమీకరించేవారు. అధికారులు కొలిచిన సాగు విస్తీర్ణానికి నిర్దేశిత పంట రేట్లను వర్తింపజేసేవారు. అందువల్ల, దహ్‌సాలా అంటే పదేళ్లకు ఒకసారి మాత్రమే శిస్తు వసూలు చేయడమని కాదు; అలాగే శిస్తు మొత్తాన్ని శాశ్వతంగా స్థిరపరచడమూ కాదు. వార్షిక శిస్తు నిర్ధారణను మరింత ముందుగా అంచనా వేయగలిగేలా చేయడానికి ఉద్దేశించిన సగటు లెక్కింపు విధానం అది. దాని సమర్థత విశ్వసనీయమైన కొలతలు, రికార్డులు, ధరల సమాచారం, మార్కెట్లను చేరుకోగల సౌలభ్యంపై ఆధారపడి ఉండేది.

కొలతల్లో విస్తీర్ణ ప్రమాణంగా బీఘాను, పొడవు ప్రమాణంగా గజ్‌ను ఉపయోగించేవారు. అక్బర్ ఇలాహీ గజ్ ద్వారా కొలతలను ప్రామాణీకరించాడు. ఇనుప ఉంగరాలతో అనుసంధానించిన వెదురు కొలత కర్రలు, సాగడం లేదా కుంచించుకుపోవడం వల్ల తాళ్ల కొలతల్లో ఏర్పడే తేడాలను తగ్గించాయి. సాగు కొనసాగింపు ఆధారంగా కూడా భూములను వర్గీకరించారు: పోలజ్ భూములను క్రమం తప్పకుండా సాగు చేసేవారు; పరౌతీ భూములను తాత్కాలికంగా పడావుగా వదిలేవారు; చాచర్ భూములు మూడు లేదా నాలుగు సంవత్సరాలపాటు సాగుకు నోచుకోకుండా ఉండేవి; బంజర్ భూములు ఐదు సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం సాగు చేయకుండా ఉండేవి.

ఈ వర్గాలు ప్రధానంగా సాగు చరిత్రను సూచించేవే తప్ప, కేవలం నేల సారాన్ని సూచించేవి కావు. దిగుబడులను అంచనా వేయడంలో మంచి, మధ్యస్థ, నాసిరకం భూములు వంటి ఉత్పాదకతపరమైన భేదాలను విడిగా పరిగణించేవారు. తిరిగి సాగులోకి తెచ్చిన భూములపై రాయితీతో కూడిన లేదా దశలవారీగా పెరిగే శిస్తు విధింపు, సాగు పునరుద్ధరణను ప్రోత్సహించింది. ఆగ్రా, ఢిల్లీ, లాహోర్, అలహాబాద్ చుట్టుపక్కల ప్రాంతాలతో సహా, సర్వే జరిగిన ఉత్తరాది ప్రధాన ప్రాంతాల్లో జబ్త్ విధానానికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉండేది. అయితే, మొఘల్ భూభాగమంతటా ఇది ఒకే విధంగా అమలు కాలేదు; అన్ని ప్రాంతాలకూ వర్తించలేదు.

3. ప్రత్యామ్నాయ పద్ధతులు, ప్రాంతీయ అనుకూలత

ఘల్లా-బఖ్షీ అని కూడా పిలిచే బటాయి పద్ధతిలో, వాస్తవంగా పండిన పంటను సాగుదారుడు, రాజ్యం మధ్య పంచేవారు. పంట కోత, నూర్పిడి అనంతరం పంచడం, పొలంలో నిలిచి ఉన్న పంటను వేరుచేసి పంచడం లేదా కోసిన పంట కుప్పలను విభజించడం ద్వారా ఈ పంపకం జరిగేది. ఈ పద్ధతిలో రాజ్యానికి వచ్చే ఆదాయం వాస్తవ పంట దిగుబడితో మరింత ప్రత్యక్షంగా ముడిపడి ఉండేది. అయితే, పర్యవేక్షణ, నిల్వ, రవాణా కారణంగా దీని నిర్వహణ వ్యయభరితంగా మారేది. వివరమైన కొలతలు, విశ్వసనీయమైన ధరల పట్టికలను నిర్వహించడం కష్టమైన ప్రాంతాల్లో ఈ పద్ధతి ఉపయోగకరంగా ఉండేది.

కాన్కూట్ పద్ధతిలో అంచనాతో పాటు పరిశీలన లేదా కొలతలను ఉపయోగించేవారు. అధికారులు రాగల పంట దిగుబడిని అంచనా వేసేవారు; కొన్నిసార్లు నమూనా పంట కోతల ద్వారా ఆ అంచనాలను సరిచూసేవారు. దీనిని బటాయి పద్ధతిలో జరిగే మొత్తం పంట యొక్క భౌతిక విభజనతో పొరబడకూడదు. నసక్ అనేది స్థూలంగా గత శిస్తు గణాంకాలు, స్థిరపడిన ఆర్థిక రికార్డుల ఆధారంగా శిస్తును నిర్ధారించే పద్ధతిని సూచించేది. అయితే, దీని నిర్దిష్ట అమలు విధానం కాలాన్నిబట్టి, ప్రాంతాన్నిబట్టి మారుతూ ఉండేది.

ఈ పద్ధతులు ఏకకాలంలో అమలులో ఉండటం పర్యావరణ, వాణిజ్య, రాజకీయ వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబించింది. బెంగాల్‌లో నదుల ప్రభావంతో మారుతూ ఉండే భూస్వరూపం, సరిహద్దు ప్రాంతాల పరిస్థితులు, క్రమబద్ధంగా సాగు జరగని ప్రాంతాలు ప్రామాణిక శిస్తు నిర్ధారణకు సవాళ్లు విసిరాయి. శిస్తును నగదు రూపంలో నిర్ధారించినంత మాత్రాన, అన్ని చోట్లా ప్రతి చెల్లింపూ తప్పనిసరిగా నగదు రూపంలోనే జరిగిందని అర్థం కాదు. పరీక్షల దృష్ట్యా, చెల్లించవలసిన శిస్తును నిర్ధారించే పద్ధతికి, ఆ శిస్తును చెల్లించిన మాధ్యమానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

4. అధికారులు, జమీందార్లు, శిస్తు ఆదాయ కేటాయింపులు

సామ్రాజ్య దివాన్ శిస్తు, ఆర్థిక పరిపాలనను పర్యవేక్షించేవాడు. ప్రాంతీయ దివాన్లు సుబా స్థాయిలో ఈ విధులను నిర్వహించేవారు. ఆమిల్‌లు లేదా ఆమిల్‌గుజార్లు శిస్తు నిర్ధారణ, వసూలు బాధ్యతలను నిర్వర్తించేవారు. పరగణా స్థాయిలో కానుంగోలు స్థానిక శిస్తు ఆచారాలకు సంబంధించిన పరిజ్ఞానాన్ని, రికార్డులను భద్రపరిచేవారు; చౌదరీలు శిస్తు పరిపాలనలో సహాయపడేవారు. గ్రామ పట్వారీలు సాగు లెక్కలను నిర్వహించేవారు. ముఖద్దమ్‌లు లేదా గ్రామ పెద్దలు శిస్తు వసూలులో మధ్యవర్తులుగా వ్యవహరించేవారు. బాధ్యతలు ఒకదానితో మరొకటి ముడిపడి ఉండవచ్చు; స్థానికంగా వాటిలో తేడాలు ఉండేవి.

జమీందార్లకు వివిధ రకాల వంశపారంపర్య హక్కులు, స్థానిక అధికారం, శిస్తు ఆదాయంలో వాటా పొందే హక్కులు ఉండేవి. కొందరు గ్రామస్థాయి మధ్యవర్తులుగా ఉండగా, మరికొందరు విస్తృత భూభాగాలను, సాయుధ అనుచరులను తమ నియంత్రణలో ఉంచుకునేవారు. వారు కేవలం జీతాలు పొందే మొఘల్ అధికారులు మాత్రమే కాదు; అలాగే, వారందరూ తమ అధికార పరిధిలోని ప్రతి పొలానికీ యజమానులు కూడా కాదు. సాగుదారులకు సైతం ఆచారబద్ధమైన హక్కులు, తరచుగా వంశపారంపర్య హక్కులు ఉండేవి. వ్యవసాయ వ్యవస్థలో ఒకే విధమైన వ్యక్తిగత యాజమాన్య రూపం కాకుండా, ఒకే భూమిపై వివిధ వర్గాలకు చెందిన పరస్పరం ముడిపడిన హక్కులు ఉండేవి.

ఖలీసా ఆదాయాలు నేరుగా సామ్రాజ్య ఖజానాకు చేరేవి. జీతాల చెల్లింపునకు బదులుగా జాగీరు ఆదాయాలను సాధారణంగా మన్సబ్‌దార్లకు కేటాయించేవారు. జాగీర్దారుకు సాధారణంగా నిర్దిష్ట ఆదాయాలను వసూలు చేసే హక్కు లభించేది గానీ, భూమిపై యాజమాన్య హక్కు లభించేది కాదు. అధికారుల బదిలీలు వారు శాశ్వత ప్రాదేశిక అధికార స్థావరాలను ఏర్పరచుకోకుండా నిరోధించేందుకు తోడ్పడ్డాయి. మదద్-ఇ మాష్ దానాలు పండితులు, మత ప్రముఖులు, ఇతర లబ్ధిదారులకు తోడ్పాటును అందించేవి; వీటిని సాధారణ జీతపు జాగీర్ల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. జమా అనేది మదింపు చేసిన శిస్తు మొత్తాన్ని సూచించగా, హాసిల్ అనేది వాస్తవంగా వసూలైన మొత్తాన్ని సూచించేది.

5. ఆర్థిక ప్రాధాన్యం, ఒత్తిళ్లు, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన తేడాలు

శిస్తు మదింపు, దస్తావేజుల నిర్వహణలో ప్రమాణీకరణ సామ్రాజ్య వనరుల సమీకరణను బలోపేతం చేసింది. శిస్తును నగదు రూపంలో చెల్లించాల్సిన అవసరం సాగుదారులు తమ ఉత్పత్తులను విక్రయించేలా ప్రోత్సహించింది; గ్రామాలను వ్యాపారులు, వడ్డీ వ్యాపారులు, పట్టణ మార్కెట్లతో అనుసంధానించింది. అయితే, వాణిజ్యీకరణ కేవలం పన్నుల విధింపు వల్లనే ఏర్పడలేదు: పట్టణాల విస్తరణ, చేతివృత్తులు, సుదూర వాణిజ్యం కూడా ముఖ్యపాత్ర పోషించాయి. రెవెన్యూ అధికారులు పంట నష్టాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవాలని, ముందస్తు రుణాలు ఇవ్వడం సహా వివిధ మార్గాల్లో సాగుకు తోడ్పడాలని ఆశించేవారు. అయితే, శిస్తు మినహాయింపులు, ఉపశమన చర్యలు పరిపాలనా సామర్థ్యం, స్థానిక పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉండేవి.

భారీ శిస్తు డిమాండ్లు, అదనపు సుంకాలు, బలవంతపు వసూళ్లు, మదింపు చేసిన ఆదాయానికి వాస్తవంగా వసూలైన ఆదాయానికి మధ్య వ్యత్యాసాలు సాగుదారులపై భారం మోపగలిగేవి. జమీందార్లు కొన్నిసార్లు రాజ్యానికి సహకరించగా, మరికొన్నిసార్లు ప్రతిఘటించారు. పదిహేడవ శతాబ్దపు చివరి భాగంలో యుద్ధాలు, రాజసేవలోని ఉన్నత వర్గాల విస్తరణ, తగినంత ఆదాయాన్నిచ్చే జాగీరు కేటాయింపులను పొందడంలో ఎదురైన ఇబ్బందులు జాగీర్దారీ వ్యవస్థపై ఒత్తిళ్లను తీవ్రతరం చేశాయి. ఈ ఒత్తిళ్ల వ్యాప్తి, ప్రాధాన్యంపై చరిత్రకారుల మధ్య చర్చ కొనసాగుతోంది; మొఘల్ పతనాన్ని కేవలం ఒకే రెవెన్యూ సంబంధిత కారణానికి పరిమితం చేయకూడదు.

మొఘల్ వ్యవస్థను బ్రిటిష్ శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయ పద్ధతి, రైత్వారీ లేదా మహల్వారీ వ్యవస్థగా పేర్కొనకూడదు. శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయ పద్ధతి ప్రధానంగా అమలైన ప్రాంతంలో, 1793లో జమీందార్లు కంపెనీకి చెల్లించాల్సిన శిస్తు మొత్తాన్ని స్థిరపరిచింది. దీనికి భిన్నంగా, మొఘల్ దహ్‌సాలా పద్ధతిలో రేట్లను లెక్కించేందుకు గత సగటులను ఉపయోగించారు. అదేవిధంగా, మన్సబ్ అనేది సేవా హోదా, జాగీరు అనేది ఆదాయ కేటాయింపు, జమీందారీ అనేది వివిధ రకాల వంశపారంపర్య స్థానిక హక్కుల సముదాయం: ఈ పదాలు పరస్పర సంబంధం కలిగినవే అయినప్పటికీ, ఒకదానికి బదులుగా మరొకదాన్ని ఉపయోగించకూడదు.

కాలరేఖ

  1. 1540–1545

    షేర్ షా సూర్ పరిపాలన భూమి కొలతలు, శిస్తు మదింపులో ముఖ్యమైన పూర్వ విధానాలను అభివృద్ధి చేసింది.

  2. 1574–1575

    అక్బర్ చేపట్టిన కరోరీ ప్రయోగం శిస్తు వసూళ్లను, సమాచారాన్ని మెరుగుపరచాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది.

  3. Around 1580

    అక్బర్ రెవెన్యూ సంస్కరణల్లో దహ్‌సాలా మదింపు ఒక ప్రధాన అంశంగా అవతరించింది.

  4. Late seventeenth century

    యుద్ధాలు, అధిక ఆదాయాన్నిచ్చే జాగీరు కేటాయింపులపై ఒత్తిళ్లు కోశ సంబంధిత, జాగీర్దారీ సమస్యలను తీవ్రతరం చేశాయి.

దహ్‌సాలా ఆధారిత జబ్త్ విధానం అమలు — సరళ వివరణ

  1. 1. సాగులో ఉన్న భూమిని కొలిచి, పంటలను గుర్తించాలి.
  2. 2. గత సంవత్సరాల దిగుబడి, ధరల సమాచారాన్ని సంకలనం చేయాలి.
  3. 3. సగటు దిగుబడిని, నిర్దేశిత ప్రభుత్వ వాటాను లెక్కించాలి.
  4. 4. ఆ వాటాను స్థానికంగా పంటలవారీ నగదు రేట్లుగా మార్చాలి.
  5. 5. కొలిచిన సాగు విస్తీర్ణానికి ఆ రేట్లను వర్తింపజేయాలి.
  6. 6. శిస్తును వసూలు చేసి, హాసిల్‌ను జమాతో పోల్చాలి.
మొఘలుల భూమిశిస్తు మదింపులో ప్రధాన పద్ధతులు
పద్ధతిఆధారంవిశిష్ట లక్షణం
జబ్త్కొలిచిన సాగు విస్తీర్ణం, పంటలవారీ రేట్లుక్రమబద్ధమైన సర్వే, రికార్డులు అవసరమయ్యేవి
దహ్‌సాలాపదేళ్ల దిగుబడులు, ధరల సగటులుఅభివృద్ధి చెందిన జబ్త్ వ్యవస్థలో సగటుల ఆధారంగా శిస్తును నిర్ణయించే ఏర్పాటు
బటాయి లేదా గల్లా-బఖ్షీవాస్తవ దిగుబడి విభజనప్రభుత్వం పంట దిగుబడిలో వాటా పొందేది
కన్‌కూట్తనిఖీ లేదా కొలతల ఆధారంగా అంచనానమూనా పంట కోత ద్వారా దిగుబడి అంచనాలను సరిచూడవచ్చు
నసక్గత శిస్తు మదింపులు, ఆర్థిక రికార్డులుకొత్తగా సమగ్ర మదింపు చేయాల్సిన అవసరాన్ని తగ్గించింది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఉత్తర ప్రధాన ప్రాంతం: జబ్త్ అమలుకు అనుకూలమైన పరిస్థితులు

ఆగ్రా, ఢిల్లీ పరిసరాల్లో స్థిరంగా వ్యవసాయం సాగుతున్న ప్రాంతాలు, స్థిరపడిన సాగు విధానాలు, అందుబాటులోని మార్కెట్లు, పరిపాలనా రికార్డుల ద్వారా కొలతల ఆధారిత శిస్తు మదింపునకు తోడ్పడ్డాయి. ఈ ప్రాంతాల అనుభవం ఎంపిక చేసిన ప్రధాన ప్రాంతాల్లో జబ్త్ ఎందుకు సమర్థవంతంగా పనిచేసిందో వివరిస్తుంది; అయితే, అది సామ్రాజ్యమంతటా ఏకరీతిగా అమలైందని నిరూపించదు.

బెంగాల్: పరిపాలనా ఏకరూపతకు పరిమితులు

నదులు తమ ప్రవాహ మార్గాలను మార్చుకోవడం, ముంపు, సాగు విస్తరణ వంటి అంశాలు బెంగాల్‌లో స్థిరమైన భూ సర్వేల నిర్వహణను సంక్లిష్టం చేశాయి. భూమిశిస్తు పరిపాలన ప్రధానంగా స్థానిక మధ్యవర్తులపై, ఉత్తర భారత కేంద్ర ప్రాంతంలో అమలైన ప్రామాణీకృత జబ్త్ నమూనాకు భిన్నమైన ఏర్పాట్లపై ఆధారపడింది. ఇది ప్రాంతీయ పర్యావరణ పరిస్థితుల ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

మొఘల్ దహ్‌సాలా విధానానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. గత దిగుబడులు, ధరలు నగదు రూపంలో శిస్తు రేట్లను నిర్ణయించడంలో తోడ్పడ్డాయి. 2. భూమిశిస్తును ప్రతి పది సంవత్సరాలకు ఒకసారి మాత్రమే వసూలు చేసేవారు. 3. ఇది సామ్రాజ్యమంతటా ఏకరీతిగా అమలైంది. ఏ ప్రకటన లేదా ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ఏ జత సరిగ్గా జతపరచబడింది?

  • A. జమా — వాస్తవంగా వసూలైన భూమిశిస్తు
  • B. హాసిల్ — మదింపు ద్వారా నిర్ణయించిన భూమిశిస్తు మొత్తం
  • C. ఖలీసా — సామ్రాజ్య ఖజానాకు కేటాయించిన భూమిశిస్తు ఆదాయం
  • D. జాగీరు — వ్యవసాయ భూమిపై షరతులు లేని యాజమాన్య హక్కు

ప్రశ్న 3

పోలజ్, పరౌతి, చాచర్, బంజర్ అనే వర్గాలు ప్రధానంగా ఏ అంశం ఆధారంగా భూమిని వేరు చేశాయి?

  • A. దానిని సాగుచేసే రైతుల మతం
  • B. దానిలో సాగు కొనసాగిన తీరు, బీడుగా ఉన్న కాలవ్యవధి
  • C. సామ్రాజ్య రాజధాని నుంచి దాని దూరం
  • D. జాగీర్దారు హోదా
మెయిన్స్: అక్బర్ భూమిశిస్తు సంస్కరణలు పరిపాలనా ప్రామాణీకరణను ప్రాంతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా సర్దుబాటు చేసుకునే సౌలభ్యంతో మేళవించాయి. మదింపు పద్ధతులు, వ్యవసాయ రంగ మధ్యవర్తులను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • పూర్వపు విధానాలను, అక్బర్ దశలవారీగా చేపట్టిన ప్రయోగాలను వివరించండి.
  • భూమి కొలతలు, దహ్‌సాలా సగటులు, పంటలవారీ శిస్తు రేట్ల పట్టికలను చర్చించండి.
  • జబ్త్‌ను బటాయి, కణ్‌కూత్, నసక్ పద్ధతులతో పోల్చి, వాటి మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • అధికారులు, గ్రామస్థాయి సిబ్బంది, జమీందార్ల పాత్రలను వివరించండి.
  • భూమిశిస్తు మదింపునకు, జాగీరు కేటాయింపునకు మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • శిస్తు భారాన్ని ముందుగా అంచనా వేయగలగడం, వాణిజ్యీకరణ, వసూలు ఒత్తిళ్లు, ప్రాంతీయ పరిమితులను మూల్యాంకనం చేయండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part II: Peasants, Zamindars and the State.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II.
  • Irfan Habib, The Agrarian System of Mughal India, 1556–1707.
  • Abu'l Fazl, Ain-i Akbari, translated by H. Blochmann and H. S. Jarrett.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp