
ఇది ASI స్మారక కట్టడం సంఖ్యకు సంబంధించిన ఛాయాచిత్రం
Credit: Nandanupadhyay · CC BY-SA 3.0 · source

భారతదేశంలోని ఢిల్లీలో పురానా ఖిలా (పాత కోట) లోపల ఉన్న ఖిలా కుహ్నా మసీదు
Credit: Russ Bowling from USA · CC BY 2.0 · source
1. నేపథ్యం, సార్వభౌమాధికారానికి ఎదుగుదల
లోడీ సుల్తానేట్ పతనం తరువాత తూర్పు భారతదేశంలో అఫ్గాన్ సర్దారుల మధ్య సాగిన అధికార పోటీ నుంచి షేర్ షా ఎదిగాడు. ఫరీద్ ఖాన్గా జన్మించిన అతను, ససారామ్తో సంబంధం ఉన్న అఫ్గాన్ జాగీర్దార్ హసన్ ఖాన్ కుమారుడు. అతని జన్మ సంవత్సరం వివాదాస్పదమైనది; పరీక్షల దృష్ట్యా దానిని నిర్ధారిత వాస్తవంగా పరిగణించకూడదు. కుటుంబ భూసంపదలను నిర్వహించడంలో పొందిన అనుభవం, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, స్థానిక అధికార సంబంధాలు, భూమిశిస్తు వసూలును అర్థం చేసుకోవడానికి అతనికి తోడ్పడింది.
ఫరీద్, బిహార్కు చెందిన అఫ్గాన్ పాలకుడు బహర్ ఖాన్ లోహానీ సేవలో చేరాడు. సంప్రదాయ కథనం ప్రకారం, ఒక పులిని చంపిన తరువాత అతనికి షేర్ ఖాన్ అనే బిరుదు లభించింది. పరిపాలనా సామర్థ్యం, సైనిక సేవ, వ్యూహాత్మక వివాహాలు, ఇతర అఫ్గాన్ ప్రభువులతో పోటీ ద్వారా అతను క్రమంగా బిహార్లో తన స్థానాన్ని సుస్థిరం చేసుకున్నాడు. గంగా మార్గాన్ని పర్యవేక్షించగల స్థానంలో ఉన్న దుర్భేద్యమైన చునార్ కోట అతని అధికారానికి ముఖ్యమైన కేంద్రంగా మారింది.
బాబర్ మరణానంతరం మొఘల్ అధికారం బలహీనపడటం, హుమాయూన్ ఏకకాలంలో వివిధ బాధ్యతలపై దృష్టి సారించాల్సి రావడం షేర్ ఖాన్కు అవకాశాలను కల్పించాయి. బెంగాల్లో అతని సైనిక దండయాత్రలు అతని వనరులను బలోపేతం చేయగా, హుమాయూన్ తూర్పు ప్రాంత దండయాత్ర మొఘల్ సైన్యాన్ని దాడులకు సులభంగా గురయ్యే స్థితిలోకి నెట్టింది. ప్రస్తుత బక్సర్ సమీపంలోని చౌసా వద్ద 26 జూన్ 1539న షేర్ ఖాన్ హుమాయూన్ను ఓడించాడు. అనంతరం అతను షేర్ షా పేరుతో రాజ్యాధికారాన్ని స్వీకరించాడు. 17 మే 1540న కనౌజ్ లేదా బిల్గ్రామ్ వద్ద సాధించిన విజయం హుమాయూన్ను ఉత్తర భారతదేశం నుంచి తరిమివేసి, ఢిల్లీలో సూర్ పాలనను స్థాపించింది.
- చౌసా: 1539; షేర్ ఖాన్ చేతిలో హుమాయూన్కు ఎదురైన తొలి నిర్ణయాత్మక పరాజయం.
- కన్నౌజ్/బిల్గ్రామ్: 1540; మొఘల్ పాలన తొలగింపు, సూర్ సామ్రాజ్య స్థాపన.
2. భూభాగ విస్తరణ, రాజరికం మరియు పరిపాలన
షేర్ షా సామ్రాజ్యం సింధు–గంగా మైదానాన్ని కేంద్రంగా చేసుకొని, బెంగాల్ నుంచి పంజాబ్ వైపు విస్తరించింది; మధ్య భారతదేశం, రాజస్థాన్లలోకి కూడా మరింత విస్తరించింది. అతను మాల్వా, రైసేన్లపై తన నియంత్రణను స్థాపించాడు. 1544లో గిరి–సుమేల్ సమీపంలోని సమ్మేల్ వద్ద మార్వార్ పాలకుడు మాల్దేవ్ రాథోడ్ సైన్యాలతో పోరాడాడు. అక్కడ అఫ్గాన్లు విజయం సాధించినంత మాత్రాన ప్రతి రాజపుత్ర భూభాగంపై వారికి శాశ్వత నియంత్రణ ఏర్పడినట్లు కాదు. అతని చివరి దండయాత్ర బుందేల్ఖండ్లోని కాలింజర్పై జరిగింది.
అతని రాజరిక విధానం పాలకుడి ప్రత్యక్ష పర్యవేక్షణ, అధికారులలో క్రమశిక్షణ, వ్యవసాయం మరియు వాణిజ్యానికి రక్షణ కల్పించడంపై దృష్టి పెట్టింది. అఫ్గాన్ రాజకీయ సంప్రదాయాలు ప్రభువులకు గణనీయమైన ప్రాబల్యాన్ని కల్పించినప్పటికీ, షేర్ షా వారి స్వతంత్ర ధోరణిని అరికట్టేందుకు ప్రయత్నించాడు. అందువల్ల అతని రాజ్యం అఫ్గాన్ నాయకుల సడలింపుతో కూడిన సమాఖ్యగా కాకుండా, అధికార కేంద్రీకరణకు ఎక్కువ ప్రాధాన్యమిచ్చింది. అయితే, దాని పరిపాలనా వ్యవస్థలు సామ్రాజ్యమంతటా ఒకే విధంగా లేవు; సమాన ప్రభావంతోనూ పనిచేయలేదు.
ప్రధాన ప్రాదేశిక పరిపాలనా విభాగాలలో సర్కార్లు, పరగణాలు ఉండేవి. పరగణా స్థాయిలో షిక్దార్ శాంతిభద్రతల పరిరక్షణ, కార్యనిర్వహణ విధులను నిర్వహించగా, అమీన్ లేదా మున్సిఫ్ శిస్తు మదింపు, రెవెన్యూ సంబంధిత విధులను నిర్వహించేవాడు. కోశాధికారి, రికార్డుల నిర్వహణాధికారులు పరిపాలనకు తోడ్పడేవారు; పట్వారీ వంటి స్థానిక అధికారులు ముఖ్యమైన పాత్రను కొనసాగించారు. వేర్వేరు అధికారులకు వేర్వేరు బాధ్యతలు అప్పగించడం వల్ల కొంతమేర పరస్పర పర్యవేక్షణ సాధ్యమైంది.
షేర్ షా బలమైన సైన్యాన్ని నిర్వహించాడు. గుర్రాలకు ముద్రలు వేయడాన్ని ‘దాగ్’ అని, సైనికుల వ్యక్తిగత వివరాలతో కూడిన పట్టికలను ‘చెహ్రా’ అని పిలిచేవారు; ఈ పద్ధతులు అతని పాలనతో ముడిపడి ఉన్నాయి. సైనికుల హాజరు, సంఖ్యకు సంబంధించిన మోసాలను, నాణ్యమైన గుర్రాల స్థానంలో నాసిరకం గుర్రాలను ప్రవేశపెట్టడాన్ని నిరోధించడమే ఈ తనిఖీల ఉద్దేశం. ఇవి పూర్తిగా కొత్త పద్ధతులు కావు: అల్లావుద్దీన్ ఖిల్జీ పాలనలోనూ ఇలాంటి పద్ధతులు ఉండేవి. షేర్ షా అక్బర్కు చెందిన మన్సబ్దారీ వ్యవస్థను స్థాపించలేదు. అతని పరిపాలనను వివరించేటప్పుడు తరువాతి కాలపు మొఘల్ వ్యవస్థలను అతని కాలానికి ఆపాదించకూడదు.
3. భూమిశిస్తు మరియు వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థ
షేర్ షా రాజ్యానికి భూమిశిస్తు ప్రధాన ఆర్థిక ఆదాయ పునాదిగా ఉండేది. సాగులో ఉన్న భూమిని కొలవడం, దాని ఉత్పాదక సామర్థ్యాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకోవడం ద్వారా మరింత క్రమబద్ధమైన శిస్తు మదింపును చేపట్టేందుకు అతను ప్రయత్నించాడు. ప్రామాణిక వర్ణనల ప్రకారం భూమిని ఉత్తమ, మధ్యస్థ, నాసిరకం వర్గాలుగా విభజించి, సగటు దిగుబడిని శిస్తు మదింపునకు ఆధారంగా తీసుకునేవారు. రాజ్యం విధించే శిస్తు సాధారణంగా సగటు దిగుబడిలో సుమారు మూడింట ఒక వంతుగా ఉండేదని పేర్కొంటారు. దానిని నగదు రూపంలో లేదా పంట రూపంలో చెల్లించవచ్చు.
పట్టా సాగుదారు ఆధీనంలోని భూమిని, మదింపు చేసిన శిస్తు మొత్తాన్ని నిర్దేశించగా, కబూలియత్ ఆ బాధ్యతను సాగుదారు అంగీకరించినట్లు నమోదు చేసేది. రాజ్యం ఎంత శిస్తును కోరవచ్చో స్పష్టం చేయడం, ఏకపక్ష వసూళ్లను తగ్గించడం ఈ పత్రాల లక్ష్యం. నగదు రూపంలో చెల్లింపుల కోసం అంచనా వేసిన పంట దిగుబడిని ప్రస్తుత ధరలు లేదా మదింపు పట్టికల ఆధారంగా నగదు విలువలోకి మార్చాల్సి వచ్చేది. ఈ విధంగా భూమి కొలతలు, రికార్డుల నిర్వహణ వ్యవసాయ పరిపాలనను విస్తరిస్తున్న ద్రవ్య ఆర్థిక వ్యవస్థతో అనుసంధానించాయి.
షేర్ షా సాగుదారుల సంక్షేమం పట్ల శ్రద్ధ చూపినట్లు గుర్తింపు పొందాడు. ప్రయాణించే సైనిక దళాలు పంటలకు నష్టం కలిగించకుండా ఆదేశాలు ఇవ్వడం, కష్టకాలంలో సహాయం అందించడం ఇందులో భాగాలు. అయితే, ఇటువంటి ఆదేశాలను అణచివేత అంతరించిపోయిందనడానికి రుజువుగా భావించకూడదు. భూమి కొలతల ఖర్చులు, శిస్తు వసూలు రుసుములు, అధికారుల ప్రవర్తన అప్పటికీ రైతులకు భారంగా మారే అవకాశం ఉండేది. అంతేకాకుండా, భూమి కొలతల ఆధారిత శిస్తు మదింపు ప్రతిచోటా అమలు కాలేదు; స్థానిక ఏర్పాట్లు, మధ్యవర్తుల ప్రయోజనాలు కొనసాగాయి.
ఆయన సంస్కరణలు అక్బర్ వ్యవస్థకు సంపూర్ణ ప్రణాళికగా కాకుండా, ముఖ్యమైన పూర్వ నిదర్శనాలుగా నిలిచాయి. తరువాతి మొఘల్ పరిపాలకులు భూమి కొలతలు, శిస్తు రేట్లు, పత్రాల నిర్వహణను మెరుగుపరిచారు. పదేళ్ల సగటులపై ఆధారపడి, 1580ల నాటి సంస్కరణలతో ముడిపడిన అక్బర్ దహ్సాలా మదింపు విధానం తరువాతి దశకు చెందినది. అందువల్ల షేర్ షా భూమిశిస్తు ఏర్పాట్లను మొఘల్ దహ్సాలా విధానం, వలస పాలనలోని శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయ పద్ధతి రెండింటి నుంచి వేరుగా చూడాలి.
4. ద్రవ్యం, రహదారులు, సరాయిలు మరియు వాణిజ్యం
షేర్ షా రూపియా అని పిలిచే వెండి నాణేన్ని ప్రామాణీకరించాడు. దీని బరువును సాధారణంగా సుమారు 178 గ్రెయిన్లు లేదా దాదాపు 11.5 గ్రాములుగా పేర్కొంటారు. బంగారు, రాగి నాణేలు కూడా చలామణిలో ఉండేవి. ఆయన ప్రాముఖ్యం భారతదేశంలో నాణేల చలామణిని ప్రవేశపెట్టడంలో కాకుండా, దీర్ఘకాలం నిలిచే ద్రవ్య ప్రమాణాన్ని అందించడంలో ఉంది. మొఘలుల కాలంలోనూ వెండి రూపాయి కొనసాగి, ఉపఖండ ద్రవ్య చరిత్రలో ప్రధాన అంశంగా మారింది.
ఆయన ప్రధాన రహదారులకు మరమ్మతులు చేయించి, వాటిని విస్తరించాడు. ముఖ్యంగా బెంగాల్ను వాయవ్య ప్రాంతంతో కలిపే తూర్పు–పడమర మార్గాన్ని అభివృద్ధి చేశాడు. ఈ మార్గం సోనార్గావ్ నుంచి సింధు నది వైపు సాగినట్లు సాధారణంగా వర్ణిస్తారు; ఇందులోని అధిక భాగం తరువాత గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్గా ప్రసిద్ధి చెందింది. ఇతర మార్గాలు ఆగ్రాను బుర్హాన్పూర్తో, ఆగ్రాను జోధ్పూర్ మరియు చిత్తోర్లతో, లాహోర్ను ముల్తాన్తో అనుసంధానించాయి. అనేక భాగాలు పాత మార్గాలనే అనుసరించాయి కాబట్టి, మొత్తం రహదారి వ్యవస్థను పూర్తిగా కొత్తగా నిర్మించినదిగా వర్ణించడం తప్పుదోవ పట్టిస్తుంది.
సరాయిలు ప్రయాణికులకు, వ్యాపారులకు బస, నీరు, ఇతర సహాయ సదుపాయాలను అందించేవి. గుర్రపు రౌతులైన దూతల ద్వారా అధికారిక సమాచారాన్ని అంచెలంచెలుగా చేరవేసే మజిలీలుగా కూడా అవి పనిచేశాయి. హిందూ, ముస్లిం ప్రయాణికులకు వేర్వేరు సదుపాయాలు ఉండేవని వృత్తాంతాలు వివరిస్తున్నాయి. రహదారుల వెంబడి సదుపాయాలు, భద్రతా చర్యలు, అనవసర రవాణా సుంకాల వసూళ్లను తగ్గించే ప్రయత్నాలు వాణిజ్యానికి తోడ్పడ్డాయి. అదే మౌలిక సదుపాయాల వ్యవస్థ సైనిక దళాల కదలికలను, శిస్తు ఆదాయ రవాణాను, రాజదర్బారుకు గూఢచార సమాచారం చేరడాన్ని వేగవంతం చేసింది.
5. వాస్తుశిల్పం, మరణం మరియు చారిత్రక మదింపు
ససారామ్లోని షేర్ షా సమాధి పదహారవ శతాబ్దపు ఇండో-ఇస్లామిక్ వాస్తుశిల్పానికి ఒక ప్రధాన ఉదాహరణ. కృత్రిమ సరస్సు మధ్యలోని వేదికపై నిర్మించిన దీని అష్టభుజాకార నిర్మాణం గంభీరమైన స్మారక కట్టడ వాతావరణాన్ని సృష్టిస్తుంది. ఇది లోదీ కాలం నుంచి పరిణతి చెందిన మొఘల్ కాలానికి మధ్య జరిగిన వాస్తుశిల్ప పరివర్తన దశకు చెందినది. ఢిల్లీలోని పురానా ఖిలాలో 1541లో నిర్మించిన ఖిలా-ఇ-కుహ్నా మసీదు కూడా ఆయన పాలనతో సంబంధమున్న మరో ముఖ్యమైన స్మారక కట్టడం.
కాలింజర్ ముట్టడి సమయంలో ప్రమాదవశాత్తు మందుగుండు పేలడంతో షేర్ షా 22 మే 1545న మరణించాడు. ఆయన కుమారుడు ఇస్లాం షా సింహాసనాన్ని అధిష్ఠించి 1554 వరకు పాలించాడు. ఆ తరువాత తలెత్తిన వారసత్వ సంఘర్షణలు సూర్ అధికారాన్ని విచ్ఛిన్నం చేశాయి. దీంతో హుమాయూన్ 1555లో ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోగలిగాడు. అందువల్ల, షేర్ షా ఐదేళ్ల పాలన, మొఘల్ పాలనకు ఏర్పడిన పదిహేనేళ్ల అంతరాయం వేర్వేరు కాలవ్యవధులు.
అక్బర్ పాలనలో అబ్బాస్ ఖాన్ సర్వానీ సంకలనం చేసిన తారీఖ్-ఇ-షేర్ షాహీ ఒక ప్రధాన చారిత్రక కథన ఆధారం. ఇది షేర్ షా విజయాలను కీర్తిస్తుంది కాబట్టి దీనిని విమర్శనాత్మక దృష్టితో చదవాలి. గతంలో ఉన్న పద్ధతులను సమర్థంగా అనుసరించి, మరింత పర్యవేక్షణ కలిగిన రాజస్వ-సైనిక రాజ్యవ్యవస్థగా మలచడంలో ఆయన శాశ్వత ప్రాధాన్యం ఇమిడి ఉంది. ఆయనకు ఆపాదించే ప్రతి సంస్కరణకూ ఆయనే సృష్టికర్త కాదు; అలాగే మొఘల్ చరిత్రలో కేవలం ఒక తాత్కాలిక అంతరాయం మాత్రమే కూడా కాదు.
కాలరేఖ
1539
చౌసా వద్ద హుమాయూన్పై విజయం; షేర్ షాగా రాజాధికారాన్ని స్వీకరించడం.
1540
కనౌజ్/బిల్గ్రామ్ వద్ద విజయంతో ఢిల్లీ, ఆగ్రాలపై సూర్ పాలన స్థాపన.
1541
పురానా ఖిలాలో ఖిలా-ఇ-కుహ్నా మసీదు నిర్మాణం.
1544
మాల్దేవ్ రాథోర్ సేనలతో సమ్మేల్ యుద్ధం.
1545
కాలింజర్ వద్ద మరణం; ఇస్లాం షా సింహాసన అధిష్ఠానం.
1555
ఢిల్లీలో మొఘల్ పాలనను పునరుద్ధరించిన హుమాయూన్.
భూమిశిస్తు మదింపు సరళీకృత విధానం
- 1. సాగులో ఉన్న భూకమతాలను కొలవడం
- 2. ఉత్పాదకతను, సగటు దిగుబడిని అంచనా వేయడం
- 3. ప్రభుత్వానికి చెల్లించాల్సిన శిస్తును నిర్ణయించడం
- 4. పట్టా, కబూలియత్ ద్వారా నిబంధనలను నమోదు చేయడం
- 5. భూమిశిస్తును వసూలు చేసి, లెక్కలను నిర్వహించడం
| పదం | సంబంధిత అంశం | గుర్తించాల్సిన తేడా |
|---|---|---|
| పట్టా | భూకమతం వివరాలు, మదింపు చేసిన శిస్తును తెలిపే పత్రం | సైనికుని వ్యక్తిగత వివరాల పట్టిక కాదు |
| కబూలియత్ | భూమిశిస్తు చెల్లింపు బాధ్యతను సాగుదారు అంగీకరించడం | గుర్రాలకు ముద్రలు వేసే విధానం కాదు |
| దాఘ్, చెహ్రా | సైనిక తనిఖీ, ధ్రువీకరణ | షేర్ షా కంటే ముందే ఈ పద్ధతులు అమలులో ఉండేవి |
| రూపియా | ప్రమాణీకరించిన వెండి నాణెం | భారతదేశంలో నాణేల చలామణికి ఇది ఆరంభం కాదు |
| దహ్సాలా | పదేళ్ల సగటు ఆధారంగా అక్బర్ అమలు చేసిన భూమిశిస్తు మదింపు విధానం | ఇది షేర్ షా విధానం కాదు |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
ససారామ్: ఒక అఫ్గాన్ సామ్రాజ్య స్మారక కట్టడం
బిహార్లోని షేర్ షా సమాధిలో అష్టభుజాకార ప్రణాళిక, ప్రధాన ఆకర్షణగా నిలిచే గుమ్మటం, సరస్సు నేపథ్యం సమన్వయమై ఉన్నాయి. భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ సంరక్షణలో ఉన్న ఈ సమాధి, పదహారవ శతాబ్దపు స్మారక వాస్తుశిల్పాన్ని విచక్షణ లేకుండా మొఘల్ వాస్తుశిల్పంగా ఎందుకు వర్గీకరించకూడదో తెలియజేస్తుంది.
ప్రధాన రహదారి–సరాయి వ్యవస్థ
బెంగాల్–వాయవ్య ప్రాంతాల రహదారి మార్గంలో షేర్ షా చేసిన పెట్టుబడి వ్యాపారులు, అధికారులు, సైన్యాలకు ఏకకాలంలో ఉపయోగపడింది. సరాయిలు ప్రయాణికుల సంక్షేమాన్ని సమాచార ప్రసారం, నిఘాతో అనుసంధానించాయి. మౌలిక సదుపాయాలు వాణిజ్యాన్ని, కేంద్ర అధికారాన్ని రెండింటినీ ఎలా బలోపేతం చేయగలవో ఇవి వివరిస్తాయి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. చౌసా — 1539; 2. కనౌజ్/బిల్గ్రామ్ — 1540; 3. కాలింజర్ వద్ద షేర్ షా మరణం — 1555. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
ప్రశ్న 2
షేర్ షా పరిపాలనకు సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. పట్టాలో సాగుదారు ఆధీనంలోని భూమి వివరాలు, మదింపు చేసిన భూమిశిస్తు మొత్తం పేర్కొనబడేవి. 2. కబూలియత్లో భూమిశిస్తు చెల్లించే బాధ్యతను సాగుదారు అంగీకరించినట్లు నమోదు చేసేవారు. 3. పదేళ్ల సగటుల ఆధారంగా రూపొందించిన దహ్సాలా విధానాన్ని షేర్ షా ప్రవేశపెట్టాడు. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
షేర్ షా సూరి గురించి ఏ వాక్యం సరైనది?
- A. అతని ప్రధాన సమాధి ఢిల్లీలో ఉంది.
- B. తరువాత గ్రాండ్ ట్రంక్ రోడ్డులో భాగమైన ప్రతి మార్గాన్ని అతనే తొలిసారిగా నిర్మించాడు.
- C. అతను ప్రామాణీకరించిన రూపియా ఒక వెండి నాణెం.
- D. అతను అక్బర్ మన్సబ్దారీ వ్యవస్థను ప్రవేశపెట్టాడు.
మెయిన్స్: షేర్ షా ప్రాధాన్యం కొత్త సంస్థాగత వ్యవస్థలను సృష్టించడంలో కంటే పరిపాలనా స్థిరీకరణలో ఎక్కువగా ఉంది. చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- 1540 నుంచి 1545 వరకు సాగిన ఆయన స్వల్పకాలిక పాలనను పరిచయం చేయండి.
- భూమి కొలత, పట్టా, కబూలియత్, రాజస్వ బాధ్యతలపై పెరిగిన ముందస్తు స్పష్టతను వివరించండి.
- ద్రవ్య వ్యవస్థ, రహదారులు, సరాయిలను వాణిజ్యం, రాజ్య నియంత్రణతో అనుసంధానించండి.
- సైనిక తనిఖీ విధానాలకు గతంలో ఉన్న పూర్వ రూపాలను, అప్పటికే ఉన్న రహదారి మార్గాలను గుర్తించండి.
- ఆయన ఏర్పాట్లను అక్బర్ మన్సబ్దారీ, దహ్సాలా వ్యవస్థల నుంచి వేరు చేసి చూపండి.
- అమలు అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధంగా జరగలేదని గుర్తిస్తూ, ఆయన ప్రభావాన్ని ప్రస్తావించి ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Satish Chandra, Medieval India, NCERT old edition, sections on Humayun and the Afghan revival.
- Satish Chandra, History of Medieval India, Orient BlackSwan.
- Archaeological Survey of India: monument information on Sher Shah Suri’s Tomb and Purana Qila.
- Abbas Khan Sarwani, Tarikh-i-Sher Shahi, translated selections; read critically as a later narrative source.
