New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Explore coursesGroup 2 crash course ₹9,999Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · మొఘల్ సామ్రాజ్యం

తోడర్ మల్

రాజా తోడర్ మల్ అక్బర్ పాలనలో ప్రముఖ భూమిశిస్తు పరిపాలకుడు; మొఘల్ విత్త పరిపాలనను పటిష్ఠం చేయడంలో కీలక పాత్ర పోషించాడు. క్రమబద్ధమైన భూ కొలతలు, శిస్తు మదింపు, సుమారు 1580లో ప్రవేశపెట్టిన దహ్‌సాలా విధానంతో ఆయన పేరు ప్రత్యేకంగా ముడిపడి ఉంది. UPSC దృష్ట్యా, అంతకుముందు అమలులో ఉన్న పద్ధతుల నుంచి తోడర్ మల్ కృషిని వేరుగా గుర్తించడం, జబ్త్‌కు దహ్‌సాలాకు మధ్య తేడాను తెలుసుకోవడం, భూ కొలతలపై ఆధారపడిన నగదు శిస్తు మదింపు మొఘల్ సామ్రాజ్యమంతటా ఒకే విధంగా ఎందుకు అమలు కాలేకపోయిందో అర్థం చేసుకోవడం ప్రధానంగా అవసరం.

మహా మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్‌కు అక్బర్‌నామాను సమర్పిస్తున్న అబుల్ ఫజల్ ఇబ్న్ ముబారక్. మొఘల్ లఘుచిత్రం.

మహా మొఘల్ చక్రవర్తి అక్బర్‌కు అక్బర్‌నామాను సమర్పిస్తున్న అబుల్ ఫజల్ ఇబ్న్ ముబారక్. మొఘల్ లఘుచిత్రం.

Credit: Govardhan · Public domain · source

1. అక్బర్ రాజ్యంలో తోడర్ మల్

అక్బర్ పరిపాలనలో అత్యంత ప్రభావశీల అధికారుల్లో రాజా తోడర్ మల్ ఒకడు. విశ్వసనీయమైన ఆదాయం కావాలన్న సామ్రాజ్య అవసరాలను భూ కొలతలు, శిస్తు మదింపు, రికార్డుల నిర్వహణకు సంబంధించిన మరింత క్రమబద్ధమైన విధానాలుగా మలచడంలో ఆయన చారిత్రక ప్రాధాన్యం ఉంది. ప్రధానంగా ఆర్థిక పరిపాలకుడిగా గుర్తింపు పొందినప్పటికీ, ఆయన సైనిక, ప్రాంతీయ పరిపాలనా బాధ్యతలను కూడా నిర్వర్తించాడు. విభిన్న సామాజిక, మత నేపథ్యాలకు చెందిన ప్రతిభావంతులైన అధికారులను అక్బర్ సామ్రాజ్య సేవల్లో ఎలా భాగస్వాములను చేశాడో ఆయన ఉద్యోగ జీవితం వివరిస్తుంది.

ఆయన తొలి పరిపాలనా అనుభవాన్ని చారిత్రక వృత్తాంతాలు సాధారణంగా సూర్ పరిపాలనతో ముడిపెడతాయి. ఈ అనుబంధాన్ని ఒక విస్తృత అంశంతో కలిపి అర్థం చేసుకోవాలి: మొఘల్ భూమిశిస్తు వ్యవస్థలు ఒకే వ్యక్తి కృషితో ఆవిర్భవించకుండా, అంతకుముందున్న పద్ధతుల నుంచి అభివృద్ధి చెందాయి. షేర్ షా సూర్ భూమి కొలతల ఆధారంగా శిస్తు నిర్ధారణను, సాగుదారులతో లిఖితపూర్వక ఒప్పందాలను ప్రోత్సహించాడు. అక్బర్ అధికారులు ఇటువంటి పూర్వ పద్ధతులను మరింత విశాలమైన సామ్రాజ్యానికి అనుగుణంగా మలిచారు. ఇందులో తోడర్ మల్ విశేషమైన కృషి చేశాడు.

తోడర్ మల్ 1570ల చివరి భాగంలో, 1580ల ప్రారంభంలో భూమిశిస్తు పరిపాలనలో అత్యున్నత స్థాయికి ఎదిగాడు. ఆయనను సాధారణంగా అక్బర్ నవరత్నాలలో, అంటే తొమ్మిది మంది రత్నాలలో, ఒకరిగా పేర్కొంటారు. అయితే, సుపరిచితమైన ఈ బృందాన్ని అధికారికంగా ఏర్పాటు చేసిన పరిపాలనా విభాగంగా భావించకూడదు. ఆయన 1589లో మరణించాడు. చారిత్రక విశ్లేషణలో, నవరత్నాల గురించి తరువాతి కాలంలో ప్రచారంలోకి వచ్చిన కథనాల కంటే, ఆధారాలతో నమోదైన ఆయన ఆర్థిక పరిపాలనా కృషికే ఎక్కువ ప్రాధాన్యం ఉంది.

  • ప్రధాన అనుబంధం: అక్బర్, భూమిశిస్తు పరిపాలన, జబ్త్, దహ్‌సాలా.
  • ప్రతి మొఘల్ భూమిశిస్తు వ్యవస్థనూ ప్రత్యేకంగా తోడర్ మల్‌కే ఆపాదించవద్దు.

2. జబ్త్, దహ్‌సాలా: అర్థం, అమలు విధానం

మొఘల్ రాజ్యానికి భూమిశిస్తు ప్రధాన ఆర్థిక పునాది. దానిని ఖజానా కోసం వసూలు చేసినా, జాగీర్ల ద్వారా కేటాయించినా, అది సామ్రాజ్య యంత్రాంగం, సైన్యం, పరిపాలన నిర్వహణకు ఆధారంగా ఉండేది. మరింత స్థిరమైన వ్యవస్థ రూపుదిద్దుకోవడానికి ముందు అక్బర్ అనేక శిస్తు నిర్ధారణ పద్ధతులను ప్రయోగించాడు. కొలిచిన సాగు విస్తీర్ణం, నిర్దేశిత రేట్ల ఆధారంగా క్రమబద్ధంగా శిస్తును నిర్ధారించే విధానాన్ని జబ్త్ అనేవారు. ఆ రేట్లను లెక్కించడానికి దహ్‌సాలా పదేళ్ల గణాంక ప్రాతిపదికను అందించింది.

సుమారు 1580లో ప్రవేశపెట్టిన దహ్‌సాలా విధానం, అంతకుముందు పదేళ్ల పంట దిగుబడులు, ధరలకు సంబంధించిన రికార్డులపై ఆధారపడింది. ఈ కాలాన్ని సాధారణంగా 1570–1579గా గుర్తిస్తారు. సగటు దిగుబడులు, ధరల ఆధారంగా నగదు రూపంలో శిస్తు నిర్ధారణ పట్టికలను రూపొందించారు. ఈ వ్యవస్థలో ప్రభుత్వ శిస్తు సాధారణంగా సగటు దిగుబడిలో సుమారు మూడింట ఒక వంతుగా లెక్కించబడేది. సామ్రాజ్యమంతటా ఒకే నగదు శిస్తును విధించకుండా, స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా రేట్లను నిర్ణయించేందుకు ప్రాంతీయ భూమిశిస్తు వలయాలు వీలు కల్పించాయి.

వివిధ పంటలకు సంబంధించిన నగదు శిస్తు రేట్లను దస్తూర్-ఉల్-అమల్ అని పిలిచే పట్టికల్లో నమోదు చేసేవారు. సాగు విస్తీర్ణాన్ని, పంటను గుర్తించిన తరువాత అధికారులు చెల్లించవలసిన శిస్తును లెక్కించగలిగేవారు. ముందస్తు అంచనాకు వీలు కల్పించడం ఒక ప్రధాన లక్ష్యం: చెల్లించవలసిన శిస్తు గురించి పరిపాలనా యంత్రాంగానికి, సాగుదారునికి మరింత స్పష్టమైన అవగాహన ఉండాలి. అయినప్పటికీ, నిర్దేశిత రేట్లు ఉన్నంత మాత్రాన వాస్తవ వసూళ్లు ఎల్లప్పుడూ మితంగా ఉండేవని గానీ, అధికారులు నియమాలను నిరంతరం పాటించేవారని గానీ చెప్పలేము.

దహ్‌సాలా అంటే సాగుదారు పదేళ్లకు ఒకసారి మాత్రమే శిస్తు చెల్లించేవాడని అర్థం కాదు. అది మార్పులేని పదేళ్ల శిస్తు ఒప్పందాన్ని ఏర్పాటు చేయలేదు; ప్రభుత్వ శిస్తును శాశ్వతంగా స్థిరపరచనూ లేదు. పదేళ్ల కాలం అనేది సగటులను లెక్కించడానికి ఉపయోగించిన గణాంకాలకు సంబంధించినది. మొఘల్ పద్ధతులను తరువాతి వలసపాలనా కాలపు భూమిశిస్తు వ్యవస్థలతో పోల్చే వస్తునిష్ఠ ప్రశ్నల్లో ఈ వ్యత్యాసం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది.

  • జబ్త్: కొలిచిన సాగు విస్తీర్ణాన్ని, నిర్దేశించిన పంటలవారీ శిస్తు నిర్ధారణ రేట్లతో అనుసంధానించే విధానం.
  • దహ్‌సాలా: మరింత స్థిరమైన శిస్తు నిర్ధారణ ప్రాతిపదికను రూపొందించడానికి పదేళ్ల సగటులను ఉపయోగించే విధానం.
  • శిస్తు నిర్ధారణ, వాస్తవ వసూలు వేర్వేరు దశలు; ఈ రెండింటి మధ్య గణనీయమైన వ్యత్యాసం ఉండవచ్చు.

3. కొలత, భూ వర్గీకరణ మరియు రికార్డులు

నమోదైన భూ విస్తీర్ణంలో పొరపాట్లు చెల్లించాల్సిన భూమిశిస్తును నేరుగా ప్రభావితం చేసేవి కాబట్టి, విశ్వసనీయమైన కొలత అత్యవసరమైంది. అక్బర్ పాలనలో ఇలాహీ గజ్ ప్రామాణిక కొలమానంగా మారింది; భూ విస్తీర్ణాన్ని బీఘాలలో వ్యక్తీకరించేవారు. సాగడం లేదా కుంచించుకుపోవడం జరిగే తాళ్ల వల్ల తలెత్తే కొలతలోని లోపాలను తగ్గించేందుకు ఇనుప ఉంగరాలతో అనుసంధానించిన వెదురు కొలత కర్రలు ఉపయోగపడ్డాయి. శిస్తు మదింపులో స్థానికంగా చేసే ఏకపక్ష అంచనాలపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడమే ప్రామాణీకరణ లక్ష్యం.

సాగు క్రమబద్ధతను బట్టి భూమిని వర్గీకరించేవారు. పోలజ్ అనేది క్రమం తప్పకుండా సాగుచేసే భూమి; పరౌతి అనేది భూసారం పునరుద్ధరణ కోసం తాత్కాలికంగా బీడుగా వదిలిన భూమి; చాచర్ అనేది మూడు లేదా నాలుగు సంవత్సరాలపాటు సాగుచేయని భూమి; బంజర్ అనేది ఐదు సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం సాగుచేయని భూమి. ఈ వర్గాలను కేవలం నేల నాణ్యత ఆధారంగా చేసిన శ్రేణీకరణగా భావించకూడదు. ఉత్పాదకతను బట్టి మంచి, మధ్యస్థ, నాసిరకం అనే మరిన్ని విభజనలు సగటు దిగుబడులను నిర్ణయించేందుకు తోడ్పడ్డాయి.

ఎక్కువకాలం బీడుగా ఉన్న భూమిని తిరిగి సాగులోకి తెచ్చే నిబంధనలు, విధించే శిస్తును క్రమంగా పెంచుతూ పూర్తి రేటుకు చేర్చేందుకు అనుమతించాయి. తిరిగి సాగులోకి తెచ్చిన భూమి వెంటనే సాధారణ స్థాయి దిగుబడులను ఇవ్వకపోవచ్చనే విషయాన్ని ఇది గుర్తించింది. అందువల్ల శిస్తు మదింపులో భూ కొలతతోపాటు పంటలు, ఉత్పాదక సామర్థ్యం, గత సాగు వివరాలకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని పరిగణనలోకి తీసుకునేవారు. అయితే, అమలు చాలావరకు స్థానిక అధికారుల సామర్థ్యం, నిజాయితీపై ఆధారపడి ఉండేది.

వివిధ స్థాయుల అధికారులు, సిబ్బందితో కూడిన యంత్రాంగం ఈ వ్యవస్థను నిర్వహిస్తూ తనిఖీ చేసేది. అమీల్ లేదా అమీల్-గుజార్ శిస్తు సంబంధిత పనులను నిర్వహించేవారు; కానూన్‌గోలు స్థానిక శిస్తు పద్ధతులకు సంబంధించిన సమాచారాన్ని భద్రపరిచేవారు; గ్రామ పట్వారీలు సాగు లెక్కలను నిర్వహించేవారు. మదింపు చేసిన శిస్తు బాధ్యతను, దానికి సాగుదారుల అంగీకారాన్ని నమోదు చేసే పత్రాలను సాధారణంగా పట్టాలు, కబూలియత్‌లు అని పేర్కొంటారు. ముఖ్యంగా మొఘల్ పరిపాలనకు పూర్వగామిగా ఉన్న సూర్ పరిపాలనా పద్ధతుల సందర్భంలో వీటిని చర్చిస్తారు. ఈ పత్రాలు ఆధునిక కాలంలో ఉన్నటువంటి పరిమితులు లేని యాజమాన్య హక్కు పత్రాలు కావు.

  • ముఖ్య పదాలు: గజ్, బీఘా, జరీబ్, దస్తూర్-ఉల్-అమల్, అమీల్, కానుంగో, పట్వారీ.
  • భూ వినియోగ వర్గీకరణ, ఉత్పాదకత వర్గీకరణ వేర్వేరు పరిపాలనా ప్రశ్నలకు సమాధానమిచ్చాయి.

4. ప్రాంతీయ పరిమితులు మరియు ప్రత్యామ్నాయ పద్ధతులు

వ్యవసాయం స్థిరంగా సాగుతున్న, పొలాలను కొలవగలిగిన, రికార్డులు అందుబాటులో ఉన్న, మార్కెట్ల ఆధారంగా తగినంత విశ్వసనీయంగా నగదు విలువను నిర్ణయించగలిగిన ప్రాంతాల్లో జబ్త్ పద్ధతి అత్యంత సమర్థంగా పనిచేసింది. ఉత్తర భారత ప్రధాన భూభాగంలోని విస్తారమైన ప్రాంతాల్లో దీనికి ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం ఉండేది. అక్బర్ పాలనలోని అన్ని ప్రాంతాల్లో ఇది ఒకే విధంగా అమలు కాలేదు. భిన్నమైన పర్యావరణ, రాజకీయ లేదా పరిపాలనా పరిస్థితులు ఉన్న బెంగాల్ తదితర ప్రాంతాల్లో ప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు అవసరమయ్యాయి.

గల్లా-బఖ్షీ అని కూడా పిలిచే బటాయి పద్ధతిలో పంట దిగుబడిని పంచుకోవడం ద్వారా శిస్తును నిర్ణయించేవారు. కంకూట్ పద్ధతిలో భూ కొలత, పొలంలో ఉన్న పంట మదింపు ఆధారంగా దిగుబడిని అంచనా వేసేవారు; కొన్నిసార్లు నమూనా తనిఖీలు కూడా చేసేవారు. నసక్ పద్ధతి ప్రధానంగా గత శిస్తు మదింపులు, అప్పటికే ఉన్న శిస్తు సమాచారంపై ఆధారపడేది; అయితే, దాని నిర్దిష్ట అమలు తీరు ప్రాంతాన్నిబట్టి మారుతూ ఉండేది. సామ్రాజ్యమంతటా ఒక పద్ధతిని మరొకటి పూర్తిగా భర్తీ చేసిన వరుస దశలుగా కాకుండా, ఈ పద్ధతులు జబ్త్‌తోపాటు ఒకే సమయంలో అమలులో ఉండగలిగేవి.

నగదు రూపంలో శిస్తు నిర్ధారణ బడ్జెట్ రూపకల్పనకు, రాజస్వ తులనకు తోడ్పడగలిగింది. అయితే, ఇది సాగుదారులను ధరల హెచ్చుతగ్గులకు గురిచేయడంతోపాటు పంటను విక్రయించాల్సిన అవసరాన్ని కూడా కల్పించింది. పంట వైఫల్యం, బలవంతపు వసూళ్లు, అదనపు స్థానిక వసూళ్ల కారణంగా, అధికారికంగా ముందుగానే అంచనా వేయగలిగే శిస్తు కూడా భారంగా మారేది. సంక్షోభ పరిస్థితుల్లో శిస్తు మినహాయింపులు, వ్యవసాయ సహాయాన్ని ఉపశమన చర్యలుగా గుర్తించారు. అయితే, పరిపాలనా నిర్దేశాలను గ్రామీణ ప్రజల నిత్యజీవిత అనుభవాల నుంచి వేరుగా చూడాలి.

  • పర్యావరణ పరిస్థితులు, మార్కెట్ల అందుబాటు, రికార్డుల నాణ్యత, రాజకీయ నియంత్రణ శిస్తు మదింపు పద్ధతి ఎంపికను ప్రభావితం చేశాయి.

5. ప్రాధాన్యం మరియు చారిత్రక వ్యాఖ్యానం

తోడర్ మల్ సంస్కరణలు వ్యవసాయ వనరులను అంచనా వేయడానికి, రాజస్వ వసూలు హక్కులను క్రమబద్ధీకరించడానికి సామ్రాజ్యానికున్న సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేశాయి. పరస్పరం పోల్చడానికి మరింత అనువుగా ఉన్న రికార్డులు సామ్రాజ్య పర్యవేక్షణకు, రాజస్వ కేటాయింపుల విలువ నిర్ధారణకు తోడ్పడ్డాయి. అయితే, జాగీరు అంటే రాజస్వ వసూలు హక్కుల కేటాయింపు మాత్రమే; కేటాయించిన భూభాగంపై అపరిమిత యాజమాన్య హక్కులు స్వయంచాలకంగా మంజూరు కావడం కాదు. అదేవిధంగా, రాజస్వ ప్రామాణీకరణ జమీందార్లను తొలగించలేదు; ప్రతి సాగుదారునికీ చక్రవర్తికీ మధ్య పూర్తిగా ప్రత్యక్ష సంబంధాన్ని కూడా ఏర్పరచలేదు.

అబుల్ ఫజల్ రచించిన ఐన్-ఇ-అక్బరీ, అక్బర్ పరిపాలనా వ్యవస్థ, రాజస్వ పరిభాష, అధికారిక ఆదర్శాలకు సంబంధించి కీలక ఆధారాలను అందిస్తుంది. దీనిని ప్రతి గ్రామంలోని పరిస్థితుల సంపూర్ణ వివరణగా కాకుండా, రాజాస్థాన ప్రోత్సాహంతో రూపొందిన వృత్తాంతంగా విమర్శనాత్మకంగా అధ్యయనం చేయాలి. స్థానిక మధ్యవర్తులు, అసమాన అమలు వల్ల ఏర్పడిన పరిమితులకు లోబడుతూనే, కేంద్ర నియమాలను ప్రాంతీయ సమాచారంతో సమన్వయపరచి వ్యవసాయాధారిత రాజస్వ రాజ్యవ్యవస్థను క్రమబద్ధీకరించడంలో తోడర్ మల్ శాశ్వత ప్రాధాన్యాన్ని అర్థం చేసుకోవడం సముచితం.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో పొరపాటుకు దారితీసే అంశం: తోడర్ మల్ దహ్‌సాలా విధానం శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయ విధానమూ కాదు, బ్రిటిష్ రైత్వారీ విధానమూ కాదు.
  • విశ్లేషణాత్మక వ్యత్యాసం: పరిపాలన మరింత హేతుబద్ధంగా మారినంత మాత్రాన రైతుల దోపిడీ తప్పనిసరిగా తగ్గిందని అర్థం కాదు.

కాలరేఖ

  1. 1540–1545

    షేర్ షా సూర్ పాలన, కొలతల ఆధారంగా శిస్తు నిర్ధారణకు, లిఖితపూర్వక రాజస్వ ఏర్పాట్లకు ముఖ్యమైన పూర్వ నమూనాలను అందించింది.

  2. 1556

    అక్బర్ చక్రవర్తి అయ్యాడు; ఆయన పాలనలో రాజస్వ పరిపాలనలో వరుస ప్రయోగాలు జరిగాయి.

  3. Around 1580

    తోడర్ మల్ రాజస్వ కృషితో సన్నిహిత సంబంధం కలిగిన దహ్‌సాలా విధానం ఆవిర్భవించింది.

  4. 1589

    తోడర్ మల్ మరణించాడు.

దహ్‌సాలా ఆధారిత జబ్త్ శిస్తు మదింపు ప్రక్రియకు సరళ వివరణ

  1. 1. ప్రామాణిక ప్రమాణాలను ఉపయోగించి సాగు విస్తీర్ణాన్ని కొలవాలి.
  2. 2. పంటలు, భూ వినియోగ స్థితి, సంబంధిత ఉత్పాదకత సమాచారాన్ని నమోదు చేయాలి.
  3. 3. సగటు రేట్లను నిర్ణయించడానికి పదేళ్ల దిగుబడి, ధరల సమాచారాన్ని ఉపయోగించాలి.
  4. 4. ప్రాంతాలవారీగా, పంటలవారీగా నగదు రూపంలో శిస్తు మదింపు పట్టికలను రూపొందించాలి.
  5. 5. నమోదైన సాగు విస్తీర్ణానికి నిర్దేశిత రేట్లను వర్తింపజేయాలి.
  6. 6. చెల్లించవలసిన శిస్తు మొత్తాన్ని నమోదు చేసి, శిస్తు వసూలు చేయాలి; ఆమోదిత సర్దుబాట్లను లెక్కల్లో చూపాలి.
అక్బర్ భూమిశిస్తు పరిపాలనకు సంబంధించిన భూ వర్గాలు
వర్గంసాగు స్థితిపరీక్షల దృష్ట్యా ప్రాధాన్యం
పోలజ్క్రమం తప్పకుండా సాగు చేసే భూమిఇది తప్పనిసరిగా అత్యంత సారవంతమైన నేల కావాల్సిన అవసరం లేదు
పరౌతితాత్కాలికంగా బీడుగా ఉంచిన భూమిభూసారం పునరుద్ధరించుకోవడానికి వదిలివేసిన భూమి
చాచర్మూడు లేదా నాలుగు సంవత్సరాలుగా సాగు చేయని భూమిఎక్కువకాలం బీడుగా ఉన్నందున తిరిగి సాగులోకి తీసుకురావడానికి ప్రత్యేక శ్రద్ధ అవసరమైన భూమి
బంజర్ఐదు సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువకాలంగా సాగు చేయని భూమిఇది తప్పనిసరిగా శాశ్వతంగా సాగుకు పనికిరాని నిరుపయోగ భూమి కావాల్సిన అవసరం లేదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఉత్తర భారత కేంద్ర ప్రాంతం: జబ్త్‌కు అనుకూలమైన పరిస్థితులు

ఆగ్రా–ఢిల్లీ ప్రాంతం వంటి ప్రదేశాల్లో స్థిరపడిన సాగు పద్ధతులు, పరిపాలనా యంత్రాంగాలు కొలతల ఆధారిత శిస్తు నిర్ధారణకు తోడ్పడ్డాయి. తోడర్ మల్ విధానం అమలుకు కేవలం సామ్రాజ్య ఆదేశం ఎందుకు సరిపోలేదో ఈ ఉదాహరణ తెలియజేస్తుంది: అది క్షేత్రస్థాయి రికార్డులు, స్థానిక అధికారులు, వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల ధరలకు సంబంధించిన సమాచారంపై ఆధారపడింది.

బెంగాల్: పరిపాలనా ఏకరూపతకు పరిమితులు

బెంగాల్‌లోని నదీమయ పర్యావరణం, మారుతున్న నదీ ప్రవాహ మార్గాలు, ప్రాంతాలవారీగా అసమానంగా స్థిరపడిన మొఘల్ అధికారం కారణంగా ప్రామాణిక కొలతల ఆధారిత శిస్తు నిర్ధారణను విస్తరించడం సంక్లిష్టమైంది. సామ్రాజ్యవ్యాప్త రాజస్వ లక్ష్యానికీ, వాస్తవ రాజస్వ వసూళ్లకు అవసరమైన ప్రాంతీయ ఏర్పాట్లకూ మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని బెంగాల్ అనుభవం వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

అక్బర్ పాలనలోని దహ్‌సాలా విధానానికి సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. శిస్తు మదింపు రేట్లను నిర్ణయించడానికి పది సంవత్సరాల దిగుబడులు, ధరల సమాచారాన్ని ఉపయోగించింది. 2. సామ్రాజ్యమంతటా భూమిశిస్తును శాశ్వతంగా నిర్ణయించింది. 3. ఇది తోడర్ మల్‌తో సన్నిహితంగా సంబంధం కలిగి ఉంది. పైన ఇచ్చిన వాక్యాల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

మొఘల్ శిస్తు పరిభాషలో చాచర్‌ను కింది వాటిలో ఏది సరిగ్గా వివరిస్తుంది?

  • A. ఎక్కువ కాలం బీడుగా వదలకుండా క్రమం తప్పకుండా సాగు చేసే భూమి
  • B. సారాన్ని తిరిగి పొందేందుకు తాత్కాలికంగా బీడుగా వదిలిన భూమి
  • C. మూడు లేదా నాలుగు సంవత్సరాలపాటు సాగు చేయకుండా వదిలిన భూమి
  • D. ఐదు సంవత్సరాలు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ కాలం సాగు చేయకుండా వదిలిన భూమి

ప్రశ్న 3

శిస్తు పద్ధతులు, వాటి ప్రధాన లక్షణాలకు సంబంధించిన కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. బటాయీ — పంట దిగుబడిని విభజించడం. 2. కన్‌కూట్ — కొలతలు, అంచనాలను ఉపయోగించి పంట దిగుబడిని మదింపు చేయడం. 3. నసక్ — కోసిన పంట ధాన్యాన్ని ప్రతి సంవత్సరం తప్పనిసరిగా సమాన వాటాలుగా విభజించడం. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: తోడర్ మల్ శిస్తు సంస్కరణలు పూర్వపు పద్ధతులతో పూర్తిగా తెగతెంపులు చేసుకోవడం కంటే పరిపాలనా వ్యవస్థీకరణకు ప్రాతినిధ్యం వహించాయి. వాటి లక్షణాలు, పరిమితులను చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • అక్బర్ పాలనలో తోడర్ మల్ పాత్రను పరిచయం చేసి, సూర్ పాలనలోనూ, అంతకుముందు కాలంలోనూ ఉన్న పూర్వ నమూనాలను గుర్తించండి.
  • కొలతల ఆధారిత జబ్త్ విధానాన్ని, దహ్‌సాలాలోని పదేళ్ల సగటు సూత్రం నుంచి వేరుచేసి వివరించండి.
  • ప్రామాణిక కొలతలు, భూ వర్గీకరణ, ప్రాంతీయ రేట్ల పట్టికలు, రికార్డుల నిర్వహణను వివరించండి.
  • ముందస్తు అంచనాకు వీలు కల్పించడం, విత్త పర్యవేక్షణ, శిస్తు ఆదాయ కేటాయింపుల పరంగా ప్రయోజనాలను అంచనా వేయండి.
  • ప్రాంతీయ వైవిధ్యం, మార్కెట్‌పై ఆధారపడటం, మధ్యవర్తులు, బలవంతపు వసూళ్ల గురించి చర్చించండి.
  • పరిపాలనా హేతుబద్ధీకరణ అనేది ఏకరీతి అమలుకు లేదా రైతు సంక్షేమానికి హామీ ఇవ్వలేదని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part II: Peasants, Zamindars and the State.
  • Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part II.
  • Abu’l Fazl, Ain-i Akbari, translated by H. Blochmann and H. S. Jarrett.
  • Irfan Habib, The Agrarian System of Mughal India, 1556–1707.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp