
అందించిన మెటాడేటాలో ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్కు చెందినదిగా పేర్కొన్న ఉదాహరణాత్మక పతాకం; ఇది నేటికీ మిగిలి ఉన్నట్లు ప్రామాణికంగా నిర్ధారించిన పతాకం కాదు.
Credit: ImperialAficionado · CC0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

Map study
ఢిల్లీ సుల్తానుల రాజ్య భూభాగపు సమగ్ర అవలోకనం: ప్రాంతాల స్థానాలపై అవగాహన కోసం మాత్రమే; ప్రతి సుల్తాన్ పాలనా కాలంలోని ఖచ్చితమైన సరిహద్దులను సూచించదు.
- భూభాగ విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
- కేంద్ర ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు సుమారుగా చూపబడ్డాయి; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.
Credit: Koba-chan; DEMIS base map · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. స్థాపన, విస్తరణ, చారిత్రక ఆధారాలు
వాయవ్య సరిహద్దుతో సంబంధం ఉన్న సైనిక సేనాధిపతి ఘాజీ మాలిక్, 1320లో ఖుస్రౌ ఖాన్ను పదవీచ్యుతుడిని చేసి, ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ అనే బిరుదును స్వీకరించాడు. ఖిల్జీ పాలన చివర్లో తలెత్తిన వారసత్వ సంక్షోభం అనంతరం రాజకీయ సుస్థిరతను పునరుద్ధరించడానికి అతడు ప్రయత్నించాడు. అతని ప్రభుత్వం సైనిక పటిష్ఠీకరణతోపాటు భూమిశిస్తు పరిపాలనను మెరుగుపరచడానికి, సాగును అభివృద్ధి చేయడానికి కృషి చేసింది. తుగ్లక్ అధికార స్థిరత్వం ప్రాంతీయ సైనికాధికారులు, శిస్తు ఆదాయ కేటాయింపులు, తన ఆదేశాలను పాటింపజేసే కేంద్ర ప్రభుత్వ సామర్థ్యంపై ఆధారపడి ఉండేది.
అతని కుమారుడు ఉలుగ్ ఖాన్, ఆ తరువాత ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్గా ప్రసిద్ధి చెందినవాడు, 1323లో వరంగల్ను జయించాడు. దీనితో కాకతీయ పాలన ముగిసి, దక్కన్లో సుల్తానుల ప్రత్యక్ష నియంత్రణ విస్తరించింది. ఘియాసుద్దీన్ బెంగాల్లో కూడా జోక్యం చేసుకున్నాడు. 1325లో ఢిల్లీ సమీపంలో ఒక చెక్క మంటపం కూలిపోవడంతో అతడు మరణించాడు; ఈ ఘటనలో అతని కుమారుడి ప్రమేయం ఉందనే ఆరోపణలు చారిత్రక వృత్తాంతాల్లో కనిపిస్తాయి. అయితే, వాటిని నిర్ధారిత వాస్తవంగా పేర్కొనకూడదు.
జియావుద్దీన్ బరనీ రచించిన తారీఖ్-ఇ-ఫిరోజ్ షాహీ, ఇబ్న్ బటూటా రచించిన రిహ్లా, ఇసామీ రచించిన ఫుతూహ్-ఉస్-సలాతీన్, షమ్స్-ఇ-సిరాజ్ అఫీఫ్ రచించిన తారీఖ్-ఇ-ఫిరోజ్ షాహీ ప్రధాన చారిత్రక ఆధారాలు. ఇబ్న్ బటూటా ముహమ్మద్ పాలనలో భారతదేశానికి వచ్చి, ఖాజీగా పనిచేశాడు. ఈ రచయితలు విలువైన పరిశీలనలను అందించినప్పటికీ, వారి రాజకీయ, మత, వ్యక్తిగత దృక్కోణాలు భిన్నంగా ఉండేవి. ముఖ్యంగా రాజుల క్రూరత్వం లేదా ఆదర్శ పాలన గురించి వారు చేసిన వ్యాఖ్యలను విమర్శనాత్మక దృష్టితో చదవాలి.
2. ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్: మహత్తర ఆకాంక్షలు, పరిపాలనా ప్రయోగాలు
ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్కు వారసత్వంగా విశాలమైన సామ్రాజ్యం లభించింది; దానిలోని సుదూర ప్రాంతాలను పర్యవేక్షించడం కష్టంగా ఉండేది. విద్యావంతుడు, మేధో జిజ్ఞాస కలిగినవాడైన అతడు కేంద్ర అధికారాన్ని బలోపేతం చేయడం, వ్యూహాత్మక సమన్వయాన్ని మెరుగుపరచడం, వనరులను పెంచడం లక్ష్యాలుగా విధానాలను అనుసరించాడు. వాటి లక్ష్యాలు తప్పనిసరిగా హేతువిరుద్ధమైనవి కావు. అయితే, బలవంతపు అమలు, తగిన సన్నద్ధత లేకపోవడం, ఏకకాలంలో ఎదురైన ఒత్తిళ్లు వాటి విజయావకాశాలను పదేపదే దెబ్బతీశాయి.
సుమారు 1327లో అతడు రాజాస్థానాన్ని, ఢిల్లీ జనాభాలో గణనీయమైన భాగాన్ని దేవగిరికి తరలించాలని ఆదేశించాడు. దేవగిరికి దౌలతాబాద్గా పేరు మార్చాడు. దాని భౌగోళిక స్థానం దక్కన్ను పర్యవేక్షించడానికి అనుకూలంగా ఉండేది. సుదీర్ఘమైన ఈ నిర్బంధ ప్రయాణం ప్రజలకు కష్టాలను కలిగించింది. మరోవైపు, ఢిల్లీకి వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యం కొనసాగుతుండటంతో పూర్తిస్థాయి తరలింపు ఆచరణసాధ్యం కాలేదు. అనంతరం తిరిగి రావడానికి అనుమతి ఇచ్చాడు. ఢిల్లీలోని ప్రతి నివాసి నగరాన్ని విడిచివెళ్లాడనే వాదనలను జాగ్రత్తగా పరిశీలించాలి; అయినప్పటికీ, ఈ తరలింపు ఉత్తర భారతదేశం, దక్కన్ మధ్య సాంస్కృతిక, పరిపాలనా సంబంధాలు విస్తరించడానికి దోహదపడింది.
సుమారు 1329–1330లో అతడు తక్కువ విలువగల లోహాలతో తయారుచేసిన సంకేత నాణేలను ప్రవేశపెట్టాడు. వాటిని వెండి నాణేల విలువతో చలామణి చేయాలని ఉద్దేశించాడు. ఇటువంటి నూతన విధానానికి ఇతర ప్రాంతాల్లో పూర్వ ఉదాహరణలు ఉన్నప్పటికీ, విస్తృతంగా జరిగిన నకిలీ నాణేల తయారీని నిరోధించడంలో సుల్తానుల ప్రభుత్వం విఫలమైంది. ఈ నాణేలపై విశ్వాసం సన్నగిల్లి పూర్తిగా దెబ్బతినడంతో, ప్రభుత్వం వాటిని చలామణి నుంచి ఉపసంహరించుకుని, వాటికి బదులుగా విలువైన లోహపు నాణేలను ఇచ్చింది. దీనివల్ల ప్రభుత్వ ఖజానాపై భారం పడింది.
గంగా–యమునా దోయాబ్లో భూమిశిస్తు డిమాండ్లను పెంచడానికి ఆయన చేసిన ప్రయత్నం, వ్యవసాయ సంక్షోభం, కరువు నెలకొన్న కాలంలోనే జరిగింది. కఠినమైన శిస్తు వసూళ్లు ప్రతిఘటనను, సాగును విడిచిపెట్టి రైతులు వలసపోవడాన్ని మరింత తీవ్రతరం చేశాయి. తరువాత చేపట్టిన ఉపశమన చర్యలు, వ్యవసాయ రుణాలు జరిగిన నష్టాన్ని వెంటనే సరిదిద్దలేకపోయాయి. వ్యవసాయ శాఖ అయిన దివాన్-ఇ-కోహి, ప్రభుత్వ సహాయంతో సాగు విస్తీర్ణాన్ని పెంచడానికి, పంటలను మెరుగుపరచడానికి కృషి చేసింది. అయితే అవినీతి, బలహీనమైన పర్యవేక్షణ, స్వల్ప అమలు కాలం కారణంగా ఫలితాలు పరిమితమయ్యాయి.
ఆయన ప్రతిపాదిత ఖురాసాన్ దండయాత్ర కోసం భారీ సైన్యాన్ని కూడా సిద్ధం చేశాడు; అయితే ఆ దండయాత్రను విరమించుకున్నాడు. హిమాలయ ప్రాంతంలోకి చేపట్టిన ఖరాచిల్ దండయాత్రలో తీవ్రమైన నష్టాలు సంభవించాయి. దీనిని చైనాపై సాధించిన విజయవంతమైన ఆక్రమణగా సరళీకరించకూడదు. ఈ ప్రయత్నాలన్నీ సామ్రాజ్య విస్తరణ ఆకాంక్షలకు, అందుబాటులో ఉన్న పరిపాలనా సామర్థ్యానికి మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని వెల్లడిస్తాయి.
3. ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్: ప్రజోపయోగ నిర్మాణాలు, రాజకీయ సర్దుబాటు
ముహమ్మద్ సైన్యం సింధ్లో దండయాత్ర సాగిస్తున్న సమయంలో, 1351లో ఫిరోజ్ షా ఆయన వారసుడిగా అధికారంలోకి వచ్చాడు. కోల్పోయిన ప్రతి ప్రాంతాన్ని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం కంటే, మిగిలిన సుల్తానేట్లో స్థిరత్వానికి ఆయన సాధారణంగా ప్రాధాన్యమిచ్చాడు. అమీరులు, ఉలేమా మద్దతును కూడగట్టుకున్నాడు; కొన్ని నిర్బంధ పద్ధతులను సడలించాడు; ప్రజోపయోగ నిర్మాణాలను విస్తరించాడు. అయితే ఈ సర్దుబాటు విధానం మధ్యవర్తులను కూడా బలపరిచి, పదవులను, ఆదాయ కేటాయింపులను పునర్వ్యవస్థీకరించడంలో కేంద్రానికి ఉన్న స్వేచ్ఛను తగ్గించింది.
యమునా, సట్లెజ్ వంటి నదుల నుంచి నీటిని మళ్లించే కాలువలు హిసార్ ప్రాంతంతో సహా పలు ప్రాంతాల్లో సాగుకు, జనావాసాలకు తోడ్పడ్డాయి. ఆయన ఉద్యానవనాలు, జలాశయాలు, విశ్రాంతి గృహాలతో పాటు ఢిల్లీలోని ఫిరోజాబాద్, హిసార్, జౌన్పూర్ వంటి పట్టణాల అభివృద్ధిని ప్రోత్సహించాడు. నీటిపారుదల ఉత్పాదక పునాదిని విస్తరించగా, నీటిపారుదల పన్ను ప్రభుత్వ ఆర్థిక వనరులకు తోడ్పడింది. ప్రాంతాలవారీగా ఈ నిర్మాణాల ప్రయోజనాల విస్తృతి అసమానంగా ఉన్నప్పటికీ, ఇవి ఆయన పాలనను ముహమ్మద్ చేపట్టిన మరింత అస్తవ్యస్తతకు దారితీసిన ప్రయోగాల నుంచి భిన్నంగా నిలిపాయి.
దివాన్-ఇ-ఖైరాత్ ధార్మిక సహాయాన్ని అందించింది; ఇందులో పేద ముస్లిం మహిళల వివాహాలకు సహాయం కూడా ఉండేది. భారీ రాజ బానిస వ్యవస్థను దివాన్-ఇ-బందగాన్ నిర్వహించేది. ఈ వ్యవస్థలోని బానిసలు గృహసేవలు, సైనిక విధులు, చేతివృత్తి పనులు నిర్వహించేవారు. ఫిరోజ్ ఆసుపత్రులకు, విద్యాసంస్థలకు కూడా మద్దతు ఇచ్చాడు. ఇటువంటి చర్యలను అందరికీ వర్తించే ఆధునిక సంక్షేమ రాజ్యంతో సమానంగా భావించకుండా, మధ్యయుగ రాజపోషణ, సామాజిక అంతస్తుల వ్యవస్థ నేపథ్యంలో అర్థం చేసుకోవాలి.
ఆయన ఇస్లామీయ న్యాయ నియమాలకు అధిక ప్రాధాన్యమిచ్చాడు; చట్టవిరుద్ధంగా భావించిన అనేక పన్నులను రద్దు చేశాడు; బ్రాహ్మణులను స్పష్టంగా జిజియా పన్ను పరిధిలోకి తీసుకువచ్చాడు. ఆయన స్వీయ వృత్తాంతంలో మత అసహన చర్యలు నమోదయ్యాయి. ఆచరణలో సైనిక సేవను, ఆదాయ కేటాయింపులను మరింత వంశపారంపర్యంగా మార్చాడు. ఇది తక్షణ విధేయతను పొందడానికి తోడ్పడినప్పటికీ, పరిపాలనలో మార్పులు చేసుకునే సౌలభ్యాన్ని బలహీనపరిచింది. ఈ విధంగా ఆయన ప్రభుత్వంలో ప్రజా సంక్షేమం, మతపరమైన మినహాయింపు విధానాలు రెండూ సహజీవనం చేశాయి.
4. వాస్తుశిల్పం, సాంకేతికత, సాంస్కృతిక సంబంధాలు
తుగ్లక్ వాస్తుశిల్పం సాధారణంగా భారీ నిర్మాణాలు, ఏటవాలుగా లేదా పైకి వెళ్లే కొద్దీ లోపలికి వాలే గోడలు, పరిమిత అలంకరణ, మలచని రాళ్లతో చేసే కట్టడపు పని విస్తృత వినియోగంతో ముడిపడి ఉంటుంది. ఇవి స్థూల ధోరణులే తప్ప, అన్ని నిర్మాణాలకూ వర్తించే ఏకరీతి నియమాలు కావు. కోట నిర్మాణాలు, రాజ ప్రాసాద సముదాయాలు సైనిక అవసరాలకు ఇచ్చిన ప్రాధాన్యాన్ని వ్యక్తం చేయగా, సమాధులు, మసీదులు, జలవనరుల నిర్మాణాలు, విద్యా భవనాలు విస్తరిస్తున్న పట్టణ సంస్థలను ప్రతిబింబించాయి.
తుగ్లకాబాద్, ఘియాసుద్దీన్ సమాధి ప్రధానమైన తొలి ఉదాహరణలు. ఢిల్లీ పరిసరాల్లో అప్పటికే ఉన్న జనావాసాలను అనుసంధానించి, రక్షించాలనే ఉద్దేశంతో నిర్మించిన జహాన్పనాహ్ ముహమ్మద్తో ముడిపడి ఉంది. ఫిరూజ్ షా, ఫిరూజ్ షా కోట్లాను నిర్మించి, హౌజ్ ఖాస్ మదర్సా సముదాయాన్ని అభివృద్ధి చేశాడు; అతని సమాధి అక్కడే ఉంది. హౌజ్ ఖాస్ తొలుత అలావుద్దీన్ ఖల్జీ నిర్మించిన జలాశయం; ఫిరూజ్ దానిని పునరుద్ధరించాడు తప్ప మొదట నిర్మించలేదు.
ఫిరూజ్, తోప్రా మరియు మీరట్ నుంచి అశోక స్తంభాలను ఢిల్లీకి తరలించాడు. ఇది ఇంజినీరింగ్ నైపుణ్యానికి, ప్రాచీన స్మారక కట్టడాల పునర్వినియోగానికి ఒక ముఖ్యమైన ఉదాహరణ. వాటిపై ఉన్న బ్రాహ్మీ శాసనాలను అతని కాలంలో చదివి అర్థం చేసుకోలేకపోయారు. పర్షియన్ భాషలో చరిత్ర రచన వికసించగా, ప్రజల వలసలు, ప్రాంతాల మధ్య సంబంధాలు పరిపాలనా పద్ధతులు, భారతీయ-ఇస్లామీయ సాంస్కృతిక సంప్రదాయాలు ఢిల్లీకి వెలుపల వ్యాప్తి చెందడానికి దోహదపడ్డాయి.
5. ప్రాంతాల విడిపోవడం మరియు తుగ్లక్ పాలన అంతం
రాజవంశ పాలన చివరి దశాబ్దాలకు ముందే ప్రాంతీయ విచ్ఛిన్నత ప్రారంభమైంది. దూరం, అధిక వ్యయంతో కూడిన సైనిక దండయాత్రలు, ప్రాంతీయ పాలకుల ఆకాంక్షలు, శిస్తు వసూళ్లపై ప్రతిఘటన ఢిల్లీ పట్టును బలహీనపరిచాయి. 1336లో విజయనగర స్థాపన, 1347లో బహమనీ సుల్తానేట్ స్థాపన దక్కన్ రాజకీయ వ్యవస్థలో ప్రధాన మార్పులకు గుర్తులుగా నిలిచాయి. ముహమ్మద్ పాలనలో బెంగాల్ కూడా తన స్వాతంత్ర్యాన్ని సుస్థిరం చేసుకుంది. ఈ పరిణామాలు కేవలం ఒక పాలకుడి వ్యక్తిత్వం వల్ల ఏర్పడిన ఫలితాలు కావు.
1388లో ఫిరూజ్ మరణానంతరం, వారసత్వ పోరాటాలు, పరస్పరం పోటీపడిన అమీర్ వర్గాలు రాజ్య విచ్ఛిన్నతను వేగవంతం చేశాయి. వంశపారంపర్య హక్కుల వాదనలు, శక్తిమంతమైన సైనిక వర్గాలు కేంద్ర నియంత్రణను సంక్లిష్టం చేశాయి. తైమూర్ 1398లో దండెత్తి, ఢిల్లీని రక్షిస్తున్న సైన్యాలను ఓడించి, నగరాన్ని విధ్వంసకర హింసకు, దోపిడీకి గురిచేశాడు. అతని దండయాత్ర అప్పటికే బలహీనపడిన సుల్తానేట్ను తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది; అయితే అది వెంటనే సయ్యద్ రాజవంశాన్ని అధికారంలోకి తీసుకురాలేదు.
చివరి తుగ్లక్ సుల్తాన్ నాసిరుద్దీన్ మహమూద్ 1413లో మరణించాడు. ఖిజ్ర్ ఖాన్ 1414లో ఢిల్లీని స్వాధీనం చేసుకొని సయ్యద్ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు. పరీక్ష సమాధానాల్లో దీర్ఘకాలిక వ్యవస్థాగత బలహీనతలను, తైమూర్ దండయాత్ర వల్ల తగిలిన తక్షణ దెబ్బను వేరు చేసి వివరించాలి. ఢిల్లీ కేంద్రాధికారం క్షీణించడం వల్ల ప్రాంతీయ రాజ్యాలు తమ సొంత రాజకీయ సంస్థలను, వాస్తుశిల్పాన్ని, సాంస్కృతిక పోషణను అభివృద్ధి చేసుకునే అవకాశం కూడా లభించింది.
ఫిరూజ్ షా తుగ్లక్: రాజరికం, విధానం మరియు చారిత్రక ఆధారాలు
అందించిన మెటాడేటా ఈ పతాక రూపకల్పనను ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్కు ఆపాదిస్తూ, షమ్స్-ఇ-సిరాజ్ అఫీఫ్ రచించిన తారీఖ్-ఇ-ఫిరోజ్ షాహీని ఆధారంగా పేర్కొంటుంది. దీంతో ఈ రూపకల్పనకు తుగ్లక్ రాజకీయ చరిత్రతో సంబంధం ఏర్పడుతుంది. అయితే, ఈ ఆపాదన విషయంలో జాగ్రత్త అవసరం: గ్రంథంలోని ప్రస్తావన ఆధారంగా రూపొందించిన ఆధునిక చిత్రణ, మధ్యయుగం నుంచి ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్న వస్తువుతో సమానం కాదు. ఉదహరించిన పాఠ్యభాగాన్ని, దాని వ్యాఖ్యానాన్ని పరిశీలించకుండా, ఈ రూపకల్పనను మొత్తం రాజవంశానికి చెందిన నిర్ధారిత పతాకంగా పరిగణించకూడదు. ఆస్థాన చరిత్ర గ్రంథాలు రాజరిక వేడుకలు, సార్వభౌమాధికార ఆదర్శాలపై వెలుగునిస్తూనే, వాటి రచయితల దృక్పథాలను కూడా ప్రతిబింబిస్తాయి.
UPSC దృష్ట్యా, ఫిరోజ్ షాను కేవలం ఒక చిహ్నం ద్వారా కాకుండా, ఆయన పాలనా ప్రాధాన్యాల ద్వారా అర్థం చేసుకోవడం మరింత సముచితం. ఆయన పాలన కాలువలు, ప్రజోపయోగ భవనాలు, ధార్మిక సేవా సంస్థలు, ప్రభావవంతమైన వర్గాలను సంతృప్తిపరచేందుకు చేసిన ప్రయత్నాలతో ముడిపడి ఉంది. అయితే, సంక్షేమ చర్యలతోపాటే మతపరమైన వివక్ష, కేంద్ర నియంత్రణను బలహీనపరచగల రాయితీలు కూడా కొనసాగాయి. ఆయన విధానం మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ చేపట్టిన ప్రతిష్ఠాత్మకమైన రాజకోశ, ద్రవ్య ప్రయోగాలకు భిన్నంగా ఉండేది. అందువల్ల, ఆ తరువాత రాజవంశ పాలన విచ్ఛిన్నం కావడాన్ని ఒకే పాలకుడి వ్యక్తిత్వానికి పరిమితం చేయకుండా, వారసత్వ పోరాటాలు, ప్రాంతీయ పాలకులు తమ స్వతంత్ర అధికారాన్ని చాటుకోవడం, సంస్థాగత బలహీనతల ద్వారా వివరించాలి.
- పాలకుల మధ్య తేడాను గుర్తించండి: ప్రతీక ద్రవ్యం ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్కు సంబంధించినది; విస్తృత కాలువల నిర్మాణం ముఖ్యంగా ఫిరూజ్ షాతో ముడిపడి ఉంది.
- ఆధారాల రకాలను వేరు చేయండి: చారిత్రక వృత్తాంతంలోని వర్ణన, చిత్రకారుడు రూపొందించిన పునర్నిర్మాణ చిత్రం, ప్రామాణికత నిర్ధారితమైన పురావస్తువు వేర్వేరు చారిత్రక వాదనలకు ఆధారాలుగా నిలుస్తాయి.
- మెయిన్స్ కోసం, సర్దుబాటు విధానాన్ని విమర్శనాత్మకంగా అంచనా వేయండి: అమీర్లకు రాయితీలు ఇవ్వడం, వంశపారంపర్య హక్కుల వాదనలను అంగీకరించడం వారి సహకారాన్ని పొందేందుకు తోడ్పడవచ్చు; అదే సమయంలో కేంద్రాధికారాన్ని పరిమితం చేయవచ్చు.
కాలరేఖ
1320
ఘియాసుద్దీన్ తుగ్లక్ రాజవంశాన్ని స్థాపించాడు.
1323
ఉలుగ్ ఖాన్ వరంగల్ను జయించాడు.
1325–1351
మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ పాలించాడు; ప్రధాన పరిపాలనా ప్రయోగాలు, ప్రాంతీయ తిరుగుబాట్లు జరిగాయి.
1336 and 1347
వరుసగా విజయనగర రాజ్యం, బహమనీ సుల్తానేట్ ఆవిర్భవించాయి.
1351–1388
ఫిరోజ్ షా ప్రజోపయోగ నిర్మాణాలు, రాజకీయ సర్దుబాటుకు ప్రాధాన్యమిస్తూ పాలించాడు.
1398
తైమూర్ దండెత్తి, ఢిల్లీని దోచుకున్నాడు.
1414
ఖిజర్ ఖాన్ ఢిల్లీని ఆక్రమించి, సయ్యద్ పాలనను స్థాపించాడు.
సంకేత ద్రవ్య ప్రయోగం వైఫల్యం
- 1. చౌక లోహాలతో తయారైన నాణేలకు అధికారికంగా అధిక ద్రవ్య విలువ కేటాయింపు
- 2. తగిన రక్షణ చర్యలు లేకపోవడంతో విస్తృతంగా నకిలీ నాణేల తయారీ
- 3. చలామణిలోని నాణేలపై నమ్మకం క్షీణించడం
- 4. ప్రభుత్వం సంకేత ద్రవ్యాన్ని ఉపసంహరించుకోవడం
- 5. నాణేలను తిరిగి స్వీకరించి వాటి విలువను చెల్లించడం వల్ల ఖజానాకు నష్టాలు
| అంశం | ఘియాసుద్దీన్ | ముహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్ | ఫిరోజ్ షా |
|---|---|---|---|
| పాలనా కాలం | 1320–1325 | 1325–1351 | 1351–1388 |
| రాజకీయ ప్రాధాన్యం | పునరుద్ధరణ, సుస్థిరీకరణ | కేంద్రీకరణ, ప్రతిష్ఠాత్మక ప్రయోగాలు | సర్దుబాటు, స్థిరత్వం |
| ప్రధానంగా సంబంధం ఉన్న అంశం | ఉలుగ్ ఖాన్ నేతృత్వంలో వరంగల్ ఆక్రమణ | దౌలతాబాద్, సంకేత ద్రవ్యం | కాలువలు, దానధర్మాల శాఖలు |
| వాస్తుశిల్పం | తుగ్లకాబాద్ | జహాన్పనా | ఫిరోజ్ షా కోట్లా |
| సంస్థాగత ప్రత్యేకత | ఖిల్జీ పాలన పతనం అనంతరం పునర్వ్యవస్థీకరణ | దివాన్-ఇ-కోహి | దివాన్-ఇ-ఖైరాత్, దివాన్-ఇ-బందగాన్ |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
దౌలతాబాద్: వ్యూహాత్మక హేతుబద్ధత వర్సెస్ అమలు
దౌలతాబాద్కు రాజధానిని తరలించడం ద్వారా దక్కన్పై మరింత సన్నిహిత పర్యవేక్షణ సాధించాలని భావించారు. అయితే, నిర్బంధ వలస ప్రజలకు తీవ్ర కష్టనష్టాలను కలిగించడంతోపాటు రవాణా, సరఫరా ఏర్పాట్లపై భారీ భారాన్ని మోపింది. ఈ నిర్ణయాన్ని వెనక్కి తీసుకోవడం, వ్యూహాత్మకంగా అనుకూలమైన ప్రదేశం రవాణా సామర్థ్యానికి, ప్రజల సమ్మతికి, నిరంతర పరిపాలనా మద్దతుకు ప్రత్యామ్నాయం కాలేదని స్పష్టం చేస్తుంది.
ఫిరోజ్ షా కోట్లాలోని తోప్రా స్తంభం
ఫిరోజ్ షా 1356లో ప్రస్తుత హర్యానాలోని తోప్రా నుంచి ఒక అశోక స్తంభాన్ని ఢిల్లీకి తరలించాడు. దెబ్బలు తగలకుండా మెత్తని పదార్థాలతో రక్షణ కల్పించడం, చక్రాల వాహనాలపై రవాణా చేయడం, నదీ మార్గంలో తరలించడం కోసం చేసిన విస్తృత ఏర్పాట్లను అఫీఫ్ వివరించాడు. ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్న ఈ స్తంభం మధ్యయుగ ఇంజినీరింగ్ నైపుణ్యానికి, ప్రాచీన ప్రతిష్ఠను రాజాధికారానికి ఆపాదించుకోవడానికి నిదర్శనమే తప్ప, దానిపై ఉన్న శాసనం గురించి అప్పటి వారికి అవగాహన ఉందనడానికి కాదు.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. దివాన్-ఇ-కోహి — వ్యవసాయ అభివృద్ధి; 2. దివాన్-ఇ-ఖైరాత్ — దానధర్మాల ద్వారా సహాయం; 3. దివాన్-ఇ-బందగాన్ — రాజ బానిసల పరిపాలన. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
ప్రశ్న 2
తుగ్లక్ కట్టడాలకు సంబంధించి, కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. హౌజ్ ఖాస్ జలాశయాన్ని మొదట ఫిరోజ్ షా తవ్వించాడు. 2. ఫిరోజ్ షా అశోక స్తంభాన్ని తోప్రా నుంచి ఢిల్లీకి తరలించాడు. 3. తుగ్లక్ వాస్తుశిల్పంలో ఏటవాలు గోడలను తరచుగా ఉపయోగించారు. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
కాలక్రమానుసారం ఏ క్రమం సరైనది?
- A. బహమనీ రాజ్య స్థాపన → వరంగల్ ఆక్రమణ → తైమూర్ దండయాత్ర → సయ్యద్ వంశ స్థాపన
- B. వరంగల్ ఆక్రమణ → తైమూర్ దండయాత్ర → బహమనీ రాజ్య స్థాపన → సయ్యద్ వంశ స్థాపన
- C. వరంగల్ ఆక్రమణ → బహమనీ రాజ్య స్థాపన → తైమూర్ దండయాత్ర → సయ్యద్ వంశ స్థాపన
- D. వరంగల్ ఆక్రమణ → బహమనీ రాజ్య స్థాపన → సయ్యద్ వంశ స్థాపన → తైమూర్ దండయాత్ర
మెయిన్స్: మహమ్మద్ బిన్ తుగ్లక్, ఫిరోజ్ షా తుగ్లక్ విధానాలు సామ్రాజ్య పాలనా సమస్యలకు భిన్నమైన ప్రతిస్పందనలను ప్రతిబింబించాయి. చర్చించండి. (250 పదాలు)
- దూరం, రెవెన్యూ వసూళ్లు, ఉన్నత వర్గాలపై నియంత్రణకు సంబంధించిన సమస్యలను పరిచయం చేయండి.
- మహమ్మద్ చేపట్టిన అధికార కేంద్రీకరణ ప్రయోగాలను, వాటి అమలులో వైఫల్యాలను వివరించండి.
- ఫిరోజ్ చేపట్టిన ప్రజోపయోగ నిర్మాణాలు, ధార్మిక సేవా సంస్థలు, ప్రభువులతో సర్దుబాటు విధానాన్ని పోల్చి, భిన్నతలను చూపండి.
- వంశపారంపర్య సేవలు, కేటాయింపుల దీర్ఘకాలిక ప్రభావాలను అంచనా వేయండి.
- ఈ రెండు పాలనా కాలాల్లో దేనినీ కేవలం విజయం లేదా వైఫల్యం అనే సరళమైన ముద్రకు పరిమితం చేయవద్దు.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Our Pasts–II, chapter on the Delhi Sultans.
- Satish Chandra, Medieval India: From Sultanat to the Mughals, Part One.
- Archaeological Survey of India: monument information on Tughlaqabad and Firuz Shah Kotla.
- Ziauddin Barani and Shams-i-Siraj Afif, their respective Tarikh-i-Firuz Shahi accounts, read critically in translation.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Firuz_Shah_Tughlaq.jpg
