New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Explore coursesToday's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · మధ్యయుగ భారతదేశం · ప్రాంతీయ రాజ్యాలు మరియు సమాజం

విజయనగరం

విజయనగరం పద్నాలుగవ శతాబ్దంలో ఆవిర్భవించిన ఒక ప్రధాన దక్షిణ భారత సామ్రాజ్యం. ఇది దక్కన్ రాజకీయాలు, వ్యవసాయ విస్తరణ, సముద్రాంతర వాణిజ్యం, ఆలయ కేంద్రిత సాంస్కృతిక జీవితాన్ని ప్రభావితం చేసింది. ప్రస్తుత కర్ణాటకలోని హంపిలో ఉన్న దీని రాజధాని, ఆ కాలంలోని అతిపెద్ద నగరాల్లో ఒకటిగా ఎదిగింది. UPSC దృష్ట్యా దీని నాలుగు రాజవంశాలు, పొరుగు రాజ్యాలతో ఘర్షణలు, అమరనాయక వ్యవస్థ, కృష్ణదేవరాయలు, విదేశీ యాత్రికులు, ప్రాంతీయ సాహిత్యం మరియు విశిష్ట వాస్తుశిల్పం అత్యంత ముఖ్యమైన అంశాలు.

విజయనగర రాజధాని హంపిలో, సాధారణంగా జనానా ప్రాంగణంగా పిలిచే ప్రదేశంలోని కాపలా గోపురం.

విజయనగర రాజధాని హంపిలో, సాధారణంగా జనానా ప్రాంగణంగా పిలిచే ప్రదేశంలోని కాపలా గోపురం.

Credit: Vyacheslav Argenberg · CC BY 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

విజయనగర సామ్రాజ్యం: మూలాధారంలో పునర్నిర్మించిన ప్రాంతీయ విస్తృతి; కాలక్రమేణా భూభాగాలపై నియంత్రణ మారింది.

Map study

విజయనగర సామ్రాజ్యం: మూలాధారంలో పునర్నిర్మించిన ప్రాంతీయ విస్తృతి; కాలక్రమేణా భూభాగాలపై నియంత్రణ మారింది.

  • భౌగోళిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • కేంద్ర ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు మరియు భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులు మాత్రమే; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.

Credit: Nikel3012 · CC0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. ఆవిర్భావం, భౌగోళిక పరిస్థితులు మరియు చారిత్రక ఆధారాలు

ఢిల్లీ సుల్తానుల అధికారం విస్తరించి, ఆ తరువాత బలహీనపడటంతో దక్కన్, దక్షిణ భారతదేశాల్లో జరిగిన రాజకీయ పునర్వ్యవస్థీకరణ సమయంలో విజయనగరం అభివృద్ధి చెందింది. సాధారణంగా అంగీకరించిన కాలక్రమం ప్రకారం, మొదటి హరిహరుడు, మొదటి బుక్కరాయలు 1336లో ఈ రాజ్యాన్ని స్థాపించారు. వారి పూర్వ జీవితాలకు సంబంధించిన వృత్తాంతాలు, మతగురువు విద్యారణ్యుడి నిర్దిష్ట పాత్ర గురించి వివిధ సంప్రదాయాల్లో భిన్న కథనాలు ఉన్నాయి; వీటన్నింటినీ సమానంగా నిర్ధారితమైన చారిత్రక వాస్తవాలుగా పరిగణించకూడదు. హొయసలులతో సహా పూర్వ రాజ్యాలకు సంబంధించిన భూభాగాలను, పాలనా వ్యవస్థలను ఈ రాజ్యం తనలో కలుపుకుంది.

రాజధాని ఉన్న ప్రదేశం వ్యూహాత్మక రక్షణతోపాటు వనరుల లభ్యతను కూడా కల్పించింది. గ్రానైట్ కొండ వరుసలు, తుంగభద్ర నది, పటిష్ఠమైన కోట నిర్మాణాలు రక్షణపరమైన ప్రయోజనాలను అందించాయి. సాగులో ఉన్న లోయలు, చెరువులు, కాలువలు పెద్ద సంఖ్యలోని పట్టణ జనాభా జీవనానికి ఆధారమయ్యాయి. అంతర్భాగాలను రెండు తీరాల్లోని నౌకాశ్రయాలతో అనుసంధానించే మార్గాలపై నియంత్రణ ద్వారా పాలకులు గుర్రాలు, ఆదాయం, ప్రతిష్ఠను చాటే విలాస వస్తువులను సమకూర్చుకోగలిగారు.

ఆధారాల్లో శాసనాలు, నాణేలు, సాహిత్య రచనలు, ఆలయ రికార్డులు, పురావస్తు అవశేషాలు, విదేశీయుల వృత్తాంతాలు ఉన్నాయి. నికోలో కాంటి పదిహేనవ శతాబ్దం ప్రారంభంలో సందర్శించాడు; పర్షియన్ రాయబారి అబ్దుర్ రజాక్ రెండవ దేవరాయల పాలనలో రాజ్యాన్ని వర్ణించాడు. డొమింగో పేస్ కృష్ణదేవరాయల రాజధానిని పరిశీలించగా, ఫెర్నావో నూనిజ్ పదహారవ శతాబ్దంలో చారిత్రక సంప్రదాయాలను నమోదు చేశాడు. వారి వర్ణనలు విలువైనవే అయినప్పటికీ, అవి భిన్నమైన ఆసక్తులను ప్రతిబింబిస్తాయి; కొన్నిసార్లు అతిశయోక్తితో కూడిన అంచనాలను కూడా కలిగి ఉంటాయి.

2. రాజవంశాలు, విస్తరణ, రాజకీయ సంఘర్షణ

సంగమ వంశీయులు తొలినాటి సామ్రాజ్యాన్ని సుస్థిరం చేశారు. సుమారు 1422 నుండి 1446 వరకు పాలించిన రెండవ దేవరాయలు సైనిక, సాంస్కృతిక రంగాలకు ముఖ్యమైన పోషకుడు. ఆయన ముస్లిం అశ్వికులను, విలుకాళ్లను నియమించుకున్నట్లు వృత్తాంతాలు పేర్కొంటాయి. ఇది సైనిక నైపుణ్యాన్ని సమకూర్చుకోవడంలో అనుసరించిన ఆచరణాత్మక నియామక విధానాన్ని సూచిస్తుంది. సాళువ నరసింహుడు 1485లో సంగమ వంశీయులను తొలగించి అధికారాన్ని చేపట్టాడు; అనంతరం 1505లో తుళువ వంశం అధికారంలోకి వచ్చింది. రాజవంశం మారినంత మాత్రాన పాలనకు ఆధారమైన సంస్థలు వాటంతట అవే మారిపోలేదు.

కృష్ణదేవరాయలు 1509 నుండి 1529 మధ్య సామ్రాజ్యాన్ని ఉన్నత స్థాయికి చేర్చాడు. ఆయన ఒడిశా గజపతులపై దండయాత్రలు చేసి, ఉదయగిరి, కొండవీడులను స్వాధీనం చేసుకున్నాడు; 1520లో రాయచూరు వద్ద బీజాపూర్ పాలకుడిని ఓడించాడు. కృష్ణా, తుంగభద్ర నదుల మధ్య ఉన్న సారవంతమైన రాయచూరు అంతర్వేది కోసం పదేపదే పోరాటాలు జరిగాయి. కోటలు, నౌకాశ్రయాలు, వ్యవసాయ వనరులు, అశ్వికదళానికి అత్యవసరమైన దిగుమతి యుద్ధాశ్వాల లభ్యత కూడా యుద్ధాలకు కారణాలయ్యాయి.

కృష్ణదేవరాయలు, అచ్యుతదేవరాయల తరువాత, నామమాత్రపు పాలకుడైన సదాశివరాయల హయాంలో అళియ రామరాయలు వాస్తవ అధికారాన్ని చెలాయించాడు. దక్కన్ సుల్తానుల రాజ్యాల రాజకీయాల్లో ఆయన జోక్యం, ఆయనకు వ్యతిరేకంగా ఒక కూటమి ఏర్పడటానికి దోహదపడింది. రాక్షసి–తంగడి అని కూడా పిలిచే తళ్ళికోట వద్ద 1565లో ఈ కూటమి విజయనగరాన్ని ఓడించింది; రామరాయలు హతుడయ్యాడు. అనంతరం రాజధాని దోపిడీకి గురైంది. ఆరవీడు పాలకులు పెనుకొండ, చంద్రగిరి వంటి కేంద్రాల నుంచి పాలన కొనసాగించగా, ప్రాంతీయ నాయక రాజ్యాలు క్రమంగా మరింత స్వతంత్రంగా వ్యవహరించసాగాయి.

  • సంఘర్షణలను కేవలం హిందూ–ముస్లిం వైరుధ్యంగా కుదించి చూడకూడదు: కూటములు, సైనికులు, రాజకీయ ప్రయోజనాలు తరచుగా మతపరమైన హద్దులను దాటి ఉండేవి.
  • 1565లో సామ్రాజ్య రాజధాని విధ్వంసానికి, ఆ తరువాత ఆరవీడు రాజకీయ అధికారం క్షీణించడానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

3. పరిపాలన, అమరనాయక వ్యవస్థ

మంత్రులు, సైన్యాధిపతులు, ఆస్థాన అధికారులు, ప్రాంతీయ పాలనాధికారుల సహకారంతో రాజు పాలనా వ్యవస్థకు కేంద్రంగా ఉండేవాడు. రాజాధికార చట్టబద్ధతకు విజయాలు, మత సంస్థల పరిరక్షణ, ప్రజా వేడుకలు, ధర్మాన్ని కాపాడతామనే ప్రకటనలు ఆధారాలుగా ఉండేవి. వాస్తవ నియంత్రణ ప్రాంతానికీ ప్రాంతానికీ భిన్నంగా ఉండేది; అది స్థానిక నాయకులు, భూస్వామ్య వర్గాలు, మత సంస్థలతో జరిపే సంప్రదింపులపై ఆధారపడి ఉండేది.

అమరనాయక వ్యవస్థ రెవెన్యూ హక్కులను సైనిక సేవతో అనుసంధానించింది. అమరనాయకులు తమకు కేటాయించిన ప్రాంతాల నుంచి రెవెన్యూను వసూలు చేసే సైనికాధికారులు. వారు సైనిక దళాలు, గుర్రాలు, ఏనుగుల నిర్వహణకు అవసరమైన వనరులను తమ వద్ద ఉంచుకొని, ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని పాలకునికి చెల్లించేవారు; కానుకలతో రాజాస్థానానికి హాజరయ్యేవారు. రెవెన్యూలో కొంత భాగాన్ని దేవాలయాలు, నీటిపారుదల కోసం వినియోగించేవారు. వారికి చేసిన ఈ కేటాయింపులను ఆధునిక కాలంలోని భూమిపై వ్యక్తిగత యాజమాన్యంతో సమానంగా భావించకూడదు.

అంతటా ఒకే విధంగా కేంద్రీకృతమైన అధికార యంత్రాంగం లేకుండానే రాజ్య విస్తరణకు ఈ వ్యవస్థ వీలు కల్పించింది. అయితే, శక్తిమంతమైన సైనికాధికారులు ప్రాంతీయ అధికార స్థావరాలను ఏర్పరచుకోగలిగేవారు. కాలక్రమేణా కొన్ని పదవులు, ప్రాంతాలపై హక్కులు మరింతగా వంశపారంపర్యంగా మారాయి. తరువాతి కాలంలో మదురై, తంజావూరు నాయక రాజ్యాలు ఈ విస్తృత రాజకీయ వాతావరణం నుంచే ఆవిర్భవించాయి. ఢిల్లీ సుల్తానుల ఇక్తా వ్యవస్థతో పోల్చేటప్పుడు, ఈ రెండు వ్యవస్థలు ఒకేలా ఉన్నాయని భావించకుండా, రెవెన్యూ కేటాయింపులు, సైనిక బాధ్యతలపై దృష్టి సారించాలి.

4. వ్యవసాయం, వాణిజ్యం మరియు సామాజిక సంబంధాలు

వ్యవసాయం రాజ్యానికి ఆర్థిక వనరులను సమకూర్చి, నగరాలు, సైన్యాలు, దేవాలయాల పోషణకు ఆధారంగా నిలిచింది. సుంకాలు, వాణిజ్య పన్నులు, వృత్తి పన్నులతో పాటు భూమిశిస్తు కూడా ముఖ్యమైన ఆదాయ వనరుగా ఉండేది. పన్ను మదింపు, వసూలు పద్ధతులు ప్రాంతం, సాగు, భూమి వర్గాన్ని బట్టి మారేవి. పాలకులు, సైనికాధికారులు, దేవాలయాలు, స్థానిక సమాజాలు చెరువులు, బావులు, కాలువల నిర్మాణం, నిర్వహణకు తోడ్పడ్డాయి. రాజధాని, దాని పరిసరాల్లోని జల నిర్మాణాలు నీటి నిర్వహణ, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి, రాజకీయ అధికారం మధ్య సంబంధాన్ని తెలియజేస్తాయి.

వాణిజ్యం అంతర్భాగంలోని మార్కెట్లను అరేబియా సముద్రం, బంగాళాఖాతంతో అనుసంధానించింది. అరబ్, పర్షియన్ వర్తకులతో కూడిన సముద్ర వాణిజ్య జాలాల ద్వారా గుర్రాలు వచ్చేవి. 1510లో పోర్చుగీసువారు గోవాను ఆక్రమించిన తరువాత, గుర్రాల సరఫరాలో పోర్చుగీసు వర్తకుల పాత్ర క్రమంగా పెరిగింది. వస్త్రాలు, బియ్యం, సుగంధ ద్రవ్యాలు, విలువైన రత్నాలు ప్రాంతీయ, విదేశీ వాణిజ్యం ద్వారా చలామణి అయ్యేవి. సాధారణంగా వరహాలు లేదా పగోడాలు అని పిలిచే బంగారు నాణేలు అధిక విలువ గల లావాదేవీలకు ముఖ్యమైన సాధనాలుగా ఉండేవి.

కులం, వృత్తి, సంపద, అధికారాన్ని పొందే అవకాశాల ఆధారంగా సమాజంలో భేదాలు ఉండేవి. బ్రాహ్మణులు భూదానాలు పొందడంతో పాటు పండితులు, అధికారులుగా సేవలందించేవారు; వర్తకులు, సాగుదారులు, చేతివృత్తిదారులు, పశుపోషక సమూహాలు ఉత్పత్తి, వినిమయానికి ఆధారంగా నిలిచేవారు. మహిళలు వ్యవసాయం, చేతివృత్తులు, వాణిజ్యం, రాజాస్థాన జీవితంలో పాల్గొనేవారు; అయితే వారికి లభించే అవకాశాలు అసమానంగా ఉండేవి. శాసనాలు, యాత్రికుల వృత్తాంతాలు దేవాలయ సేవల్లోని మహిళలు, సతీ సహగమనం గురించి ప్రస్తావిస్తాయి. అయినప్పటికీ, ఈ రెండు ఆచారాల్లో దేనినీ మహిళలందరికీ లేదా అన్ని ప్రాంతాలకూ వర్తింపజేసి సాధారణీకరించకూడదు. దేవాలయాలు ఆరాధనతో పాటు ఉపాధి కల్పన, వనరుల పునఃపంపిణీ, సామాజిక అంతస్తుల వ్యవస్థను కూడా నిర్వహించేవి.

5. మతం, సాహిత్యం మరియు రాజాస్థాన సంస్కృతి

విజయనగర పాలకులు ఒకే విధమైన మతశాఖా వ్యవస్థకు పరిమితం కాకుండా అనేక మత సంప్రదాయాలను పోషించారు. శివుని రూపమైన విరూపాక్షుడు రాజధాని పవిత్ర గుర్తింపుతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉండేవాడు. వైష్ణవ సంస్థలకు కూడా విస్తృతమైన ప్రోత్సాహం లభించింది; ముఖ్యంగా తిరుపతికి భారీ దానాలు చేసిన కృష్ణదేవరాయల పాలనలో ఇది విశేషంగా కనిపించింది. రాజపోషణ దేవాలయాలను భూసంపద కలిగిన సంస్థలుగా బలోపేతం చేసి, రాజరికాన్ని ప్రభావశీలమైన మత సముదాయాలతో అనుసంధానించింది.

సంస్కృతం, తెలుగు, కన్నడ, తమిళ సాహిత్య సంస్కృతులు పరస్పరం మిళితమైన రాజాస్థాన, మతపరమైన సంబంధాల వ్యవస్థల ద్వారా వర్ధిల్లాయి. కృష్ణదేవరాయల తెలుగు రచన ‘ఆముక్తమాల్యద’ విష్ణువు పట్ల ఆండాళ్ భక్తిని ప్రధాన ఇతివృత్తంగా చేసుకోవడంతోపాటు రాజధర్మంపై ఆలోచనలను కూడా కలిగి ఉంది. సంప్రదాయంగా ఆయన ఆస్థానంతో అల్లసాని పెద్దనతో సహా ఎనిమిది మంది తెలుగు కవులైన అష్టదిగ్గజాలకు అనుబంధం ఉన్నట్లు పేర్కొంటారు. కన్నడ భాషా ప్రాంతాల్లోని హరిదాస భక్తి సంప్రదాయంలో పురందరదాసు, కనకదాసు ఉన్నారు. అందువల్ల సాహిత్య వికాసాన్ని సామ్రాజ్య ఆస్థానానికే పరిమితం చేయకుండా, బహుభాషా స్వరూపంతో, ప్రాంతీయ వైవిధ్యంతో కూడినదిగా అర్థం చేసుకోవాలి.

6. హంపి: వాస్తుశిల్పం మరియు పట్టణ భూదృశ్యం

హంపి అవశేషాలు ధార్మిక, రాజప్రాసాద, నివాస ప్రాంతాలను వెల్లడిస్తున్నాయి; అయితే ఈ విభాగాలు ఒకదానితో మరొకటి మిళితమై ఉండేవి. బృహత్తర ఆలయ సముదాయాల్లో ఎత్తైన రాయగోపురాలు, స్తంభాల మండపాలు, దేవతామూర్తుల ఉత్సవ కళ్యాణాల కోసం కళ్యాణ మండపాలు రూపుదిద్దుకున్నాయి. విఠల ఆలయం గరుడుని మందిరమైన రాతి రథానికి ప్రసిద్ధి చెందగా, హజార రామ ఆలయంలో రామాయణ ఘట్టాలను చిత్రించే ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు ఉన్నాయి. ఆలయాల సమీపంలోని పొడవైన బజారు వీధులు మతాచార కార్యకలాపాలను వాణిజ్యంతో అనుసంధానించాయి.

మహానవమి దిబ్బ రాజవైభవ ప్రదర్శనలు, ఉత్సవ కార్యకలాపాలతో సంబంధం ఉన్న ఎత్తైన ఉత్సవ వేదిక. సంప్రదాయంగా లోటస్ మహల్, గజశాలలు అని పిలిచే కట్టడాల్లో కమానులు, గుమ్మటాలు కనిపిస్తాయి; ఇవి విస్తృత దక్కన్ వాస్తుశిల్ప సంప్రదాయాలతో పరస్పర ప్రభావాన్ని సూచిస్తాయి. అనేక రక్షణ ప్రాకారాలు భవనాలతోపాటు వ్యవసాయ భూములను కూడా చుట్టుముట్టి ఉండేవి. చెరువులు, కాలువలు, మెట్లతో కూడిన జల నిర్మాణాలు సైతం విజయనగర వాస్తుశిల్పాన్ని కేవలం ఆలయాల సముదాయంగా కాకుండా, ఒక పట్టణ భూదృశ్యంగా అధ్యయనం చేయాలని స్పష్టం చేస్తున్నాయి.

హంపి: రాజ వాస్తుశిల్పం మరియు సాంస్కృతిక ఆదానప్రదానాలు

అందించిన మెటాడేటా, హంపిలో సంప్రదాయంగా ‘జనానా ప్రాంగణం’ అని పిలిచే ప్రాంతంలోని ఒక నిఘా గోపురాన్ని గుర్తించి, దాని శైలిని ఇండో–ఇస్లామిక్‌గా వివరిస్తోంది. దీనివల్ల అది విజయనగర రాజధాని, వాస్తుశిల్ప సంస్కృతికి నేరుగా సంబంధితమవుతుంది. హంపి కేవలం ఆలయాల చుట్టూ ఏర్పడిన నివాస ప్రాంతం మాత్రమే కాదు: ప్రస్తుతం మిగిలి ఉన్న దాని అవశేషాల్లో రాజప్రాంగణాలు, రక్షణ నిర్మాణాలు, జల నిర్వహణ నిర్మాణాలు, వాణిజ్య ప్రదేశాలు ఉన్నాయి. వీటిని సమగ్రంగా అధ్యయనం చేయడం ద్వారా సామ్రాజ్య అధికారం ప్రవేశాన్ని నియంత్రించడం, పట్టణ జనాభా జీవనావసరాలను తీర్చడం, రాజాస్థాన కార్యకలాపాలను మత సంస్థలతో అనుసంధానించడం వంటి అంశాలపై ఎలా ఆధారపడి ఉండేదో వివరించవచ్చు.

ఇండో-ఇస్లామిక్ శైలికి చెందినదిగా పేర్కొనడం, దక్కన్ అంతటా వాస్తుశిల్ప పరస్పర వినిమయాన్ని అధ్యయనం చేయడానికి ఒక ప్రారంభ ఆధారాన్ని అందిస్తుంది. పొరుగున ఉన్న సుల్తానతులతో విజయనగరానికి రాజకీయ వైరం ఉన్నప్పటికీ, శిల్పుల రాకపోకలను, నిర్మాణ పద్ధతుల వ్యాప్తిని లేదా రాజాస్థాన రూపరీతుల వినిమయాన్ని అది నిరోధించలేదు. అయితే, ఒక శైలి పేరును ఆపాదించినంత మాత్రాన నిర్మాణకర్త మతపరమైన గుర్తింపు నిర్ధారణ కాదు; ఒక నిర్దిష్ట రాజాస్థానం నుంచి నేరుగా అనుకరించారని కూడా రుజువు కాదు. అలాగే, సంప్రదాయంగా వాడే ‘జనానా ఆవరణ’ అనే పదాన్ని, దానిలోని ప్రతి నిర్మాణం స్త్రీల ఏకాంత నివాసానికే ఉపయోగపడిందనడానికి నిర్ణయాత్మక ఆధారంగా పరిగణించకూడదు. మెటాడేటాలో స్థూలంగా పేర్కొన్న పద్నాలుగో శతాబ్దపు కాలాన్ని ఈ ప్రత్యేక బురుజుకు స్వయంచాలకంగా వర్తింపజేయకూడదు; ఒక నిర్దిష్ట కట్టడపు నిర్మాణ కాలక్రమాన్ని నిర్ధారించడానికి మరింత బలమైన లిఖిత ఆధారాలు అవసరం.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన భేదం: విజయనగర వాస్తుశిల్పంలో ఆలయ సంప్రదాయాలతోపాటు రాజాస్థాన సంప్రదాయాలు కూడా ఉన్నాయి; హంపిలోని ప్రతి కట్టడమూ మతపరమైన నిర్మాణం కాదు.
  • మెయిన్స్ అనుసంధానం: యుద్ధాలు, పోషణ, రాజకీయ పోటీల ప్రాముఖ్యతను గుర్తిస్తూనే, హిందూ–ముస్లిం సంప్రదాయాలను పరస్పరం పూర్తిగా వేరైనవిగా చూసే కఠిన ద్వంద్వ దృక్పథాన్ని ప్రశ్నించడానికి వాస్తుశిల్ప పరస్పర ఆదానప్రదానాలను ఉపయోగించండి.
  • ఆధారాల పరిమితి: ప్రదేశాల పేర్లు, చిత్ర వివరణలు అధ్యయనానికి ప్రారంభ బిందువులు మాత్రమే; వాటి ఉపయోగాలు, కాలక్రమాన్ని నిర్ధారించడానికి శాసనాలు, పురావస్తు అధ్యయనాలు, విమర్శనాత్మకంగా పరిశీలించిన యాత్రికుల వృత్తాంతాలు అవసరం.

కాలరేఖ

  1. 1336

    సంప్రదాయంగా అంగీకరించిన ప్రకారం, మొదటి హరిహరుడు, మొదటి బుక్కరాయల ఆధ్వర్యంలో విజయనగర స్థాపన.

  2. 1485

    సాళువ నరసింహుడు సాళువ పాలనను స్థాపించాడు.

  3. 1505

    తుళువ వంశ పాలన ప్రారంభం.

  4. 1509–1529

    కృష్ణదేవరాయల పాలనాకాలం; 1520లో రాయచూరు వద్ద విజయం.

  5. 1565

    తాళికోటలో ఓటమి, ఆ తరువాత రాజధాని విధ్వంసం.

  6. Later sixteenth–seventeenth centuries

    పెరుగుతున్న ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తి నడుమ, తదుపరి రాజధానుల నుంచి ఆరవీడు పాలన కొనసాగింది.

అమరనాయక వ్యవస్థ పనితీరు

  1. 1. పాలకుడు ఒక సైన్యాధిపతికి నిర్దిష్ట భూభాగంపై శిస్తు వసూలు హక్కులను కేటాయిస్తాడు
  2. 2. సైన్యాధిపతి తనకు కేటాయించిన భూభాగం నుంచి శిస్తును వసూలు చేస్తాడు
  3. 3. ఈ ఆదాయంతో సైనిక దళాలను పోషించి, స్థానిక బాధ్యతలను నిర్వర్తిస్తాడు
  4. 4. సైన్యాధిపతి సైనిక దళాలను సమకూర్చి, కప్పం చెల్లిస్తూ, రాజదర్బారుకు హాజరవుతాడు
  5. 5. ప్రాంతీయ వనరులు పెరగడం వల్ల స్వతంత్ర అధికార బలం పెరగవచ్చు
యాత్రికులు మరియు వారి వృత్తాంతాల చారిత్రక విలువ
యాత్రికుడుకాలం లేదా సంబంధిత పాలకుడుముఖ్య ప్రత్యేకత
నికోలో కాంటీపదిహేనవ శతాబ్దపు ప్రారంభ కాలంఇటాలియన్ వ్యాపారి మరియు యాత్రికుడు
అబ్దుర్ రజాక్1440ల దశకం; రెండవ దేవరాయలుహెరాత్‌లోని తైమూరీ రాజదర్బారు నుంచి వచ్చిన రాయబారి
డొమింగో పేస్సుమారు 1520–1522; కృష్ణదేవరాయలురాజధాని, మార్కెట్లు మరియు రాజకീയ వేడుకలను వర్ణించాడు
ఫెర్నావో న్యూనిజ్1530ల దశకం; అచ్యుతదేవరాయలుఅంతకుముందటి రాజవంశ చరిత్రను నమోదు చేసిన పోర్చుగీసు వృత్తాంతకారుడు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

రాజధానిలో జల నిర్వహణ

కమలాపురం చెరువు, తుంగభద్రతో అనుసంధానమైన కాలువలు సాగుకు తోడ్పడి, రాజధానిలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు నీటిని సరఫరా చేశాయి. కాలువలు, జల నిర్మాణాలకు సంబంధించిన పురావస్తు ఆధారాలు, ఇంజినీరింగ్ పరిజ్ఞానం, భూస్వరూపం, రాజకీయ అధికారుల పెట్టుబడులు ఒక ప్రధాన అంతర్భాగ నగరాన్ని ఎలా నిలబెట్టాయో తెలియజేస్తాయి.

తిరుపతి, రాజాధికార చట్టబద్ధత

తిరుపతిలోని వేంకటేశ్వర ఆలయానికి కృష్ణదేవరాయలు చేసిన దానాలు శాసనాల్లో నమోదయ్యాయి. రాజపోషణ భక్తిని, వనరుల పునఃపంపిణీని, సార్వభౌమాధికారాన్ని బహిరంగంగా చాటడాన్ని ఎలా అనుసంధానించిందో అవి వివరిస్తాయి.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

2016 · GS-I: విజయనగర రాజైన కృష్ణదేవరాయలు స్వయంగా గొప్ప పండితుడే కాకుండా, విద్యకు, సాహిత్యానికి గొప్ప పోషకుడు కూడా. చర్చించండి.

  • తెలుగు ఆముక్తమాల్యద రచయితగా ఆయన కృషిని వివరించండి.
  • తెలుగు ఆస్థాన సాహిత్యాన్ని, అల్లసాని పెద్దన వంటి కవులను చర్చించండి.
  • విస్తృతమైన బహుభాషా పాండిత్య వాతావరణం నేపథ్యంలో ఆయన పోషణను వివరించండి.
  • సాహిత్య పోషణను రాజరికం, భక్తి సంప్రదాయాలు, ప్రతిష్ఠలతో అనుసంధానించండి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

విజయనగర రాజవంశాల సరైన కాలక్రమం ఏది?

  • A. సంగమ–తుళువ–సాళువ–ఆరవీడు
  • B. సంగమ–సాళువ–తుళువ–ఆరవీడు
  • C. సాళువ–సంగమ–ఆరవీడు–తుళువ
  • D. తుళువ–సంగమ–సాళువ–ఆరవీడు

ప్రశ్న 2

ఈ ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అమరనాయకులు తమకు కేటాయించిన ఆదాయాలతో సైనిక దళాలను నిర్వహించేవారు. 2. తళ్లికోట యుద్ధం విజయనగర రాజకీయ అధికారాన్ని తక్షణమే పూర్తిగా అంతం చేసింది. 3. రాయచూరు దోఆబ్ కృష్ణా, తుంగభద్ర నదుల మధ్య ఉంది. వీటిలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

ఏ స్మారక కట్టడం–విశేష లక్షణం జత సరిగ్గా జతపరచబడింది?

  • A. హజార రామ ఆలయం–రామాయణ ఘట్టాలను చిత్రించే ఉబ్బెత్తు శిల్పాలు
  • B. మహానవమి దిబ్బ–పోర్చుగీసు వాణిజ్య గిడ్డంగి
  • C. విఠల ఆలయం–బౌద్ధ చైత్యశాల
  • D. లోటస్ మహల్–రాతిని తొలిచి నిర్మించిన జైన గుహ
మెయిన్స్: విజయనగర బలం సైనిక వ్యవస్థ, వ్యవసాయ వనరులు, పవిత్ర మత సంస్థల మధ్య పరస్పర సంబంధంపై ఆధారపడి ఉండేది. పరిశీలించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • సామ్రాజ్య ప్రాంతీయ విస్తృతిని, అధికారానికి ఉన్న విభిన్న ఆధారాలను పరిచయం చేయండి.
  • అమరనాయకుల ఆదాయ హక్కులను, సైనిక బాధ్యతలను వివరించండి.
  • నీటిపారుదల, వ్యవసాయ విస్తరణలను ప్రభుత్వ ఆర్థిక వనరులతో అనుసంధానించండి.
  • దేవాలయాలను భూస్వామ్య, ఆర్థిక, రాజాధికారానికి చట్టబద్ధత కల్పించే సంస్థలుగా చర్చించండి.
  • గుర్రాల దిగుమతులు, ఓడరేవులు, వాణిజ్య పన్నులను చేర్చండి.
  • సామ్రాజ్య సమైక్యతకు, ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తికి మధ్య ఉన్న ఉద్రిక్తతలను పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp