పశుసంవర్ధనం

1. గ్రామీణ ఆర్థిక వ్యవస్థలో పరిధి మరియు ప్రాముఖ్యత

పశుసంవర్ధనంలో ఆవులు, గేదెల పెంపకం, గొర్రెలు, మేకల పోషణ, పందుల పెంపకం, పౌల్ట్రీ, ఒంటెలు, యాక్‌లు, అశ్వజాతి జంతువుల నిర్వహణ ఉంటాయి. పాడి పరిశ్రమ ఇందులో ఒక భాగం మాత్రమే. పశుసంపద ఆహారం, ఎరువు, చర్మాలు, పీచు పదార్థాలు, రవాణా, వ్యవసాయ పనులకు శక్తిని అందిస్తుంది. పౌల్ట్రీ గుడ్లు, మాంసాన్ని అందిస్తుంది; అయితే భారత పశుగణనల్లో దీనిని పశుసంపదకు వేరుగా లెక్కిస్తారు.

పంటలు–పశుసంపద సమన్వయం భారత వ్యవసాయంలో కీలకం. పంట అవశేషాలు పశువుల ఆహారంగా ఉపయోగపడతాయి; పేడ ఎరువు, బయోగ్యాస్‌ను అందిస్తుంది. మనుషులు నేరుగా తినలేని గడ్డి, వ్యవసాయ ఉప ఉత్పత్తులను పశువులు పోషకాలు సమృద్ధిగా ఉన్న ఆహారంగా మార్చగలవు. అయితే, తక్కువ నాణ్యత గల పంట అవశేషాలు మాత్రమే అధిక దిగుబడినిచ్చే పశువుల పోషక అవసరాలను తీర్చలేవు.

అనేక పంటల నుంచి వచ్చే కాలానుగుణ రాబడులకు భిన్నంగా, పశుసంపద సాపేక్షంగా తరచూ నగదు ఆదాయాన్ని అందిస్తుంది. ఇది చిన్న రైతులు, భూమిలేని కుటుంబాలు, మహిళలకు తోడ్పడుతుంది. ఆహారం వేయడం, శుభ్రపరచడం, పాలు పితకడం వంటి పనుల్లో మహిళలు గణనీయమైన భాగాన్ని నిర్వహిస్తారు. అత్యవసర పరిస్థితుల్లో పశువులు కుటుంబ ఆస్తులుగానూ ఉపయోగపడతాయి. అయితే, వాటి రక్షణాత్మక పాత్రకు పరిమితులున్నాయి: కరువు ఒకేసారి పశుగ్రాసం, నీటి లభ్యతను తగ్గించి, నిర్వహణ వ్యయాలను పెంచుతుంది; సంక్షోభంలో నష్టానికి పశువులను అమ్ముకోవాల్సిన పరిస్థితిని కలిగించవచ్చు.

• మిశ్రమ వ్యవసాయం ఒక వ్యవసాయ క్షేత్ర వ్యవస్థలో పంటల సాగు, పశుపోషణను సమన్వయం చేస్తుంది.
• పశుపాలక జీవన విధానం ప్రధానంగా మేత వనరులపై ఆధారపడుతుంది; రుతు ఆధారిత పశువలస (transhumance)లో మేత ప్రాంతాల మధ్య కాలానుగుణ తరలింపు ఉంటుంది.
• పశువుల సంఖ్య, మొత్తం ఉత్పత్తి, ఒక్కో పశువు ఉత్పాదకత వేర్వేరు సూచికలు; వాటిని ఒకదానికొకటి ప్రత్యామ్నాయాలుగా పరిగణించకూడదు.

2. భౌగోళిక విస్తరణ మరియు ముఖ్యమైన జాతులు

పశుసంపద విస్తరణ వాతావరణం, భూస్వరూపం, ఆహార లభ్యత, నీరు, సాంస్కృతిక ప్రాధాన్యాలు, మార్కెట్ల అందుబాటును ప్రతిబింబిస్తుంది. ఆవు జాతి పశువులు విస్తృతంగా కనిపిస్తాయి. ఉత్తర మైదానాలు, పశ్చిమ భారతదేశంలో గేదెల పెంపకం ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది; ఇక్కడ నీటిపారుదల వ్యవసాయం పశుగ్రాసం, పంట అవశేషాలను అందిస్తుంది. గేదెలకు చెమట పట్టే సామర్థ్యం సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉండటం వల్ల వేడి వాతావరణంలో సమర్థవంతమైన శీతలీకరణ అవసరం.

రాజస్థాన్‌లోని పొడి, అర్ధశుష్క ప్రాంతాలు, దక్కన్ పీఠభూమి, హిమాలయ మేత వ్యవస్థల్లో గొర్రెలు ప్రముఖంగా కనిపిస్తాయి. మేకలు విస్తృతంగా కనిపిస్తాయి; పొదలు, చెట్ల ఆకులను మేస్తాయి. అందువల్ల వైవిధ్యభరితమైన చిన్న రైతుల వ్యవస్థల్లో అవి ఉపయోగకరం. వాటి అనుకూలన సామర్థ్యం అంటే తగిన ఆహారం లేదా నీరు లేకుండానే ఉత్పాదకతను కొనసాగించగలవని కాదు. అనేక ఈశాన్య రాష్ట్రాల్లో పందుల పెంపకం ముఖ్యమైనది; స్థానిక ఆహార అభిరుచులు అక్కడ డిమాండ్‌కు తోడ్పడతాయి.

పౌల్ట్రీ పెంపకంలో వాణిజ్య, పెరటి పద్ధతులు రెండూ ఉన్నాయి. దాణా సరఫరాలు, కోడిపిల్లల ఉత్పత్తి కేంద్రాలు, పశువైద్య సేవలు, పట్టణ మార్కెట్లకు సమీపంలో వాణిజ్య ఉత్పత్తి కేంద్రీకృతమవుతుంది; ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడు, తెలంగాణ ముఖ్యమైన కేంద్రాలు. పెరటి కోళ్ల పెంపకం కుటుంబాలకు అనుబంధ ఆదాయం, పోషకాహారాన్ని అందిస్తుంది. యాక్‌ల పెంపకం చల్లని, అధిక ఎత్తులోని హిమాలయ ప్రాంతాలకు అనుకూలంగా ఉంటుంది; ఒంటెలు ముఖ్యంగా శుష్క పశ్చిమ భారతదేశంతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నాయి.

గిర్, సాహివాల్, రెడ్ సింధీ వంటి దేశీయ ఆవు జాతులు గుర్తింపు పొందిన పాడి జాతులు. కాంక్రెజ్, థార్‌పార్కర్ సంప్రదాయంగా ద్విప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడ్డాయి. హోల్‌స్టీన్ ఫ్రీసియన్, జెర్సీ వంటి విదేశీ జాతులను సంకరజాతి అభివృద్ధి కార్యక్రమాల్లో ఉపయోగిస్తారు. జన్యుపరంగా అధిక పాల ఉత్పత్తి సామర్థ్యానికి తగిన ఆహారం, ఆరోగ్య సంరక్షణ, అనుకూల వాతావరణం అవసరం; విచక్షణారహిత సంకరజాతి అభివృద్ధి స్థానిక పరిస్థితులకు అనుకూలమైన జన్యు వనరులను దెబ్బతీయవచ్చు.

• ముర్రా గేదె: హర్యానా; జాఫరాబాది గేదె: సౌరాష్ట్ర, గుజరాత్.
• గిర్ ఆవు జాతి పశువులు: గుజరాత్; ఒంగోలు ఆవు జాతి పశువులు: ఆంధ్రప్రదేశ్; వెచూర్ ఆవు జాతి పశువులు: కేరళ.
• లడఖ్‌లోని చాంగ్‌థాంగి మేకలు సన్నని పష్మీనా అంతర రోమపొరను ఉత్పత్తి చేస్తాయి; అంగోరా మేకలు మొహెయిర్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తాయి, పష్మీనాను కాదు.

3. ఉత్పత్తి వ్యవస్థలు, ఆహార పోషణ మరియు సంతానోత్పత్తి

విస్తృత పెంపక వ్యవస్థలు సాపేక్షంగా పెద్ద ప్రాంతాల్లో మేతపై ప్రధానంగా ఆధారపడతాయి; సాంద్ర పెంపక వ్యవస్థలు కొనుగోలు చేసిన లేదా సాగు చేసిన దాణా, వసతి, నియంత్రిత నిర్వహణపై ఎక్కువగా ఆధారపడతాయి. అర్ధసాంద్ర వ్యవస్థలు మేతతోపాటు అనుబంధ ఆహారాన్ని అందిస్తాయి. వాణిజ్య పౌల్ట్రీ సాధారణంగా సాంద్ర పద్ధతిలో ఉంటుంది; అనేక సంచార గొర్రెలు, మేకల పెంపక వ్యవస్థలు విస్తృత పద్ధతిలో ఉంటాయి. ఏ వ్యవస్థా సహజంగానే సుస్థిరమైనది కాదు: ఫలితాలు పశుసాంద్రత ఒత్తిడి, ఆహార సేకరణ వనరులు, వ్యర్థాల నిర్వహణ, జంతు సంక్షేమంపై ఆధారపడతాయి.

ఆవు జాతి పశువులు, గేదెలు, గొర్రెలు, మేకలు వంటి నెమరువేసే జంతువులు పీచు గల వృక్ష పదార్థాలను జీర్ణించుకోవడానికి సూక్ష్మజీవ కిణ్వనాన్ని ఉపయోగిస్తాయి. పౌల్ట్రీ పక్షులు, పందులు నెమరువేయని జంతువులు; వాటికి సాధారణంగా అధిక పోషక సాంద్రత గల ఆహారం అవసరం. స్థూలాహారంలో గడ్డి, ఎండుగడ్డి, పంట అవశేషాలు ఉంటాయి; సాంద్రాహారంలో తృణధాన్యాలు, తవుడు, నూనెగింజల పిండిపదార్థాలు ఉంటాయి. సమతుల ఆహారం శరీర నిర్వహణ, ఉత్పత్తి అవసరాలకు అనుగుణంగా శక్తి, మాంసకృత్తులు, ఖనిజాలు, విటమిన్లు, నీటిని అందిస్తుంది.

ప్రధానంగా ఎండబెట్టడం ద్వారా నిల్వ చేసిన పశుగ్రాసాన్ని ఎండుగడ్డి (Hay) అంటారు. ఆక్సిజన్ పరిమితంగా ఉన్న పరిస్థితుల్లో కిణ్వనం ద్వారా నిల్వ చేసిన తేమగల పశుగ్రాసాన్ని సైలేజ్ అంటారు; దీనికి సాధారణంగా మొక్కజొన్న లేదా జొన్నను ఉపయోగిస్తారు. బెర్సీమ్, లూసెర్న్ ముఖ్యమైన పప్పుజాతి పశుగ్రాస పంటలు. పశుగ్రాస బ్యాంకులు, మేత భూముల పునరుద్ధరణ, పంట అవశేషాల పోషక విలువ పెంపు కాలానుగుణ కొరతలను తగ్గించగలవు.

కృత్రిమ గర్భధారణ ఎంపిక చేసిన సంతానోత్పత్తి మగ పశువుల వినియోగాన్ని సులభతరం చేసి, జన్యు మెరుగుదలను వేగవంతం చేయగలదు. లింగ నిర్ధారిత వీర్యం కావలసిన లింగం గల సంతానం కలిగే సంభావ్యతను పెంచుతుంది; అయితే దానికి హామీ ఇవ్వదు. సంతానోత్పత్తి కార్యక్రమాలకు విశ్వసనీయ పశు గుర్తింపు, వంశావళి, పనితీరు రికార్డులు, సంతానోత్పత్తి సామర్థ్య నిర్వహణ, దేశీయ జాతుల పరిరక్షణ అవసరం.

• బ్రాయిలర్లు ప్రధానంగా మాంసం కోసం పెంచే కోళ్లు; లేయర్లను ప్రధానంగా గుడ్ల ఉత్పత్తి కోసం పెంచుతారు.
• పరిశుభ్రమైన పాల ఉత్పత్తికి ఆరోగ్యవంతమైన పశువులు, శుభ్రమైన పొదుగులు, పరికరాలు, సురక్షిత నీరు, తక్షణ శీతలీకరణ అవసరం.
• సహకార లేదా ఉత్పత్తిదారుల యాజమాన్యంలోని పాడి వ్యవస్థ స్వల్ప పరిమాణాల్లోని పాలను సమీకరించి, దాణా, పశువైద్య సంరక్షణ, మార్కెట్ సౌలభ్యాన్ని అందించగలదు.

4. పశు ఆరోగ్యం, పర్యావరణం మరియు ఒకే ఆరోగ్యం (One Health)

గాలి కుంటు వ్యాధి (Foot-and-mouth disease) చీలిన గిట్టలు గల జంతువులకు సోకే అత్యంత అంటువ్యాప్తి గల వైరస్ వ్యాధి. ఇది గణనీయమైన ఉత్పత్తి నష్టాలను కలిగిస్తుంది; మనుషుల్లో వచ్చే చేతులు, పాదాలు, నోటి వ్యాధికి ఇది భిన్నమైనది. బ్రూసెల్లోసిస్ సంతానోత్పత్తి నష్టాలతో సంబంధం గల బ్యాక్టీరియా జనిత జంతుజన్య వ్యాధి; సోకిన జంతువుల పదార్థాలు లేదా పాశ్చరైజేషన్ చేయని పాల ఉత్పత్తుల ద్వారా మనుషులకు సంక్రమించవచ్చు. పెస్టె డెస్ పెటిట్స్ రుమినెంట్స్ ప్రధానంగా గొర్రెలు, మేకలకు సోకే వైరస్ వ్యాధి.

ఏవియన్ ఇన్‌ఫ్లుయెంజా పక్షులకు సోకుతుంది; దాని కొన్ని రకాలు మనుషులకూ సోకవచ్చు. లంపీ స్కిన్ వ్యాధి ప్రధానంగా ఆవు జాతి పశువులకు సోకే వైరస్ వ్యాధి; ఇది ముఖ్యంగా రక్తం పీల్చే సంధిపాద జీవుల ద్వారా వ్యాపిస్తుంది. వ్యాధి నియంత్రణలో అవసరమైన చోట టీకాలు వేయడం, నిఘా, నిర్బంధ వేర్పాటు, పశువుల తరలింపుపై నియంత్రణలు, పశుక్షేత్ర జీవభద్రత కలిసి పనిచేస్తాయి. యాంటీబయాటిక్స్ వైరస్ సంక్రమణలకు చికిత్స చేయవు; వాటి దుర్వినియోగం సూక్ష్మజీవ నిరోధక ఔషధాల పట్ల నిరోధకతకు దోహదం చేస్తుంది.

ఒకే ఆరోగ్యం (One Health) విధానం మానవ, జంతు, పర్యావరణ ఆరోగ్యాల మధ్య సంబంధాలను గుర్తిస్తుంది. అందువల్ల పశువైద్య నిఘా, ఆహారాన్ని సురక్షితంగా నిర్వహించడం, పాశ్చరైజేషన్, సూక్ష్మజీవ నిరోధక ఔషధాల బాధ్యతాయుత వినియోగం పశుసంపదకు సంబంధించిన చర్యలే కాకుండా ప్రజారోగ్య చర్యలు కూడా. జీర్ణవ్యవస్థ నుంచి వెలువడే మీథేన్, పేడ నుంచి ఉద్గారాలు, నీటి కాలుష్యం, అధిక పశుసాంద్రత గల ఉమ్మడి భూముల క్షీణత పర్యావరణ సమస్యల్లో ఉన్నాయి. మెరుగైన ఆహార పోషణ, పశు ఆరోగ్యం, పేడను కంపోస్టుగా మార్చడం, బయోగ్యాస్ ప్రభావాలను తగ్గించగలవు. అయితే, యూనిట్ పాల ఉత్పత్తికి ఉద్గారాలు తగ్గడం అంటే మొత్తం ఉద్గారాలు తప్పనిసరిగా తగ్గుతాయని కాదు.

• ఉష్ణ ఒత్తిడి ఆహార స్వీకరణ, సంతానోత్పత్తి సామర్థ్యం, పాల దిగుబడిని తగ్గిస్తుంది; నీడ, గాలి ప్రసరణ, తాగునీరు, తగిన శీతలీకరణ ముఖ్యమైన అనుకూలన చర్యలు.
• కాలానుగుణ మేత ద్వారా పంటలకు అనుకూలం కాని భూభాగాలను ఉపయోగించుకోవచ్చు; అయితే సుస్థిరమైన పశుసాంద్రత స్థాయులు, మేత మార్గాల అందుబాటు అత్యవసరం.

5. సంస్థలు, కార్యక్రమాలు మరియు విధాన ప్రాధాన్యాలు

మత్స్య, పశుసంవర్ధక, పాడి పరిశ్రమ మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని పశుసంవర్ధక, పాడి పరిశ్రమ విభాగం ప్రధాన కేంద్రస్థాయి పశుసంపద కార్యక్రమాలను నిర్వహిస్తుంది. జాతీయ పాడి అభివృద్ధి బోర్డు పాడి అభివృద్ధికి తోడ్పడుతుంది; ICAR సంస్థలు పశుసంపద పరిశోధనలు చేపడతాయి. కర్నాల్‌లోని ICAR–జాతీయ జంతు జన్యు వనరుల బ్యూరో జాతుల వివరాల నమోదు, జాతుల రిజిస్ట్రేషన్‌లో ముఖ్యమైనది.

2014లో ప్రారంభించిన రాష్ట్రీయ గోకుల్ మిషన్ ఆవు, గేదె జాతుల జన్యు మెరుగుదల, దేశీయ జాతుల అభివృద్ధి, పరిరక్షణపై దృష్టి పెడుతుంది. పునర్వ్యవస్థీకరించిన జాతీయ పశుసంపద మిషన్ దాణా, పశుగ్రాస అభివృద్ధితోపాటు గ్రామీణ పౌల్ట్రీ, గొర్రెలు, మేకలు, పందుల పెంపకంలో వ్యవస్థాపకతకు మద్దతు ఇస్తుంది. పశుసంవర్ధక మౌలిక సదుపాయాల అభివృద్ధి నిధి పాల ప్రాసెసింగ్, మాంసం ప్రాసెసింగ్, పశుదాణా కర్మాగారాల వంటి అర్హత గల మౌలిక సదుపాయాలకు మద్దతు ఇస్తుంది.

టీకాల ద్వారా గాలి కుంటు వ్యాధి, బ్రూసెల్లోసిస్‌ను నియంత్రించడానికి 2019లో జాతీయ పశువ్యాధి నియంత్రణ కార్యక్రమాన్ని ప్రారంభించారు. నిర్వహణ మూలధన అవసరాల కోసం కిసాన్ క్రెడిట్ కార్డు సదుపాయాలను పశుసంవర్ధక, మత్స్య రంగాలకు విస్తరించారు. సమర్థవంతమైన అభివృద్ధికి అదనంగా అందుబాటులో ఉండే పశువైద్య సేవలు, విశ్వసనీయ సంతానోత్పత్తి వనరులు, పశుబీమా, ఉత్పత్తిదారుల సంస్థలు, శీతల గొలుసులు, ఉమ్మడి మేత వనరుల రక్షణ అవసరం.

• జంతువుల పట్ల క్రూరత్వ నివారణ చట్టం, 1960 క్రూరత్వానికి వ్యతిరేకంగా కేంద్ర చట్టపరమైన చట్రాన్ని అందిస్తుంది.
• జంతువుల్లో సంక్రమణ మరియు అంటువ్యాధుల నివారణ, నియంత్రణ చట్టం, 2009 పశువ్యాధుల నివారణ, నియంత్రణకు నిబంధనలను కల్పిస్తుంది.
• విధానం కేవలం పశువుల సంఖ్యను పెంచడం కంటే ఉత్పాదకత, ఆరోగ్యం, రైతుల రాబడులకు ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలి.

కాలానుగుణ పశుపోషణ మరియు పశుసంపద వనరుల నిర్వహణ

అందించిన మెటాడేటా ఈ చిత్రాన్ని ఆర్మేనియాలోని తవుష్‌లో కాలానుగుణ పశువుల తరలింపు సంప్రదాయంతో అనుసంధానిస్తుంది. ఇది పశుపాలక పశుసంవర్ధనానికి తులనాత్మక ఉదాహరణగా ఉపయోగపడుతుంది; భారత పశుసంపద పద్ధతులకు ఆధారంగా కాదు. రుతు ఆధారిత పశువలసలో కాలానుగుణ మేత భూముల మధ్య పునరావృత తరలింపు ఉంటుంది; ఇది తరచూ వేర్వేరు ఎత్తుల ప్రాంతాల మధ్య జరుగుతుంది. ఈ చలనశీలత మారుతున్న మేత, నీటి లభ్యతకు అనుగుణంగా పశువుల అవసరాలను తీర్చడానికి పశుపాలకులకు సహాయపడుతుంది; దీనిని శాశ్వత వలస లేదా నియంత్రణలేని సంచారంతో గందరగోళపరచకూడదు.

భారతదేశంలో హిమాలయ ప్రాంతాల్లో కాలానుగుణ పశుపాలక వలసలు జరుగుతాయి; శుష్క, అర్ధశుష్క భూభాగాల్లోనూ సంచార పశుపోషణ కొనసాగుతుంది. అందువల్ల పశుసంవర్ధనం పశు జాతులు, పశువైద్య సంరక్షణపైనే కాకుండా ఉమ్మడి మేత భూములు, వలస మార్గాలు, పంట అవశేషాలు, నమ్మకమైన నీటి వనరుల అందుబాటుపైనా ఆధారపడుతుంది. మిశ్రమ పంటలు–పశుసంపద వ్యవసాయం ఈ వనరులను అనుసంధానిస్తుంది: పంట అవశేషాలు ఆహారాన్ని అందిస్తే, పేడ ఎరువును అందిస్తుంది. అయితే, పంట అవశేషాలు మాత్రమే పోషకపరంగా సమతుల ఆహార మోతాదును సమకూర్చలేకపోవచ్చు. ఈ మెటాడేటా జంతువుల జీవజాతి, పెంపుడు జాతి, ఆరోగ్యం, ఉత్పాదకత లేదా పర్యావరణ ప్రభావాలను నిర్ధారించదు; కాబట్టి ఈ ఉదాహరణ నుంచి వాటిని ఊహించలేము.

• ప్రిలిమ్స్‌లో తేడా: పశుపాలక జీవన విధానం పశుసంపద ఆధారిత జీవనోపాధులపై కేంద్రీకృతమవుతుంది; రుతు ఆధారిత పశువలస అనేది కాలానుగుణ తరలింపులో ఒక నిర్దిష్ట విధానం. ఈ రెండు పదాల్లో ఏదీ మొత్తం పశుసంవర్ధనాన్ని సూచించదు.
• భారతదేశానికి ప్రాసంగికత: ఉమ్మడి మేత భూముల పరిరక్షణ, మార్గాల అందుబాటును కొనసాగించడం పశుగ్రాస సాగు, టీకాలు, పశు ఆరోగ్య సేవలకు అనుబంధంగా తోడ్పడగలవు.
• మెయిన్స్‌లో జాగ్రత్త: పశుసాంద్రత స్థాయులు, కాలానుగుణత, మేత భూముల పునరుద్ధరణతో కలిపి మేత ఒత్తిడిని అంచనా వేయాలి; సంచార పశుపోషణ దానంతట అదే భూక్షీణతకు ఆధారం కాదు.

సాధన ప్రశ్నలు