New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · వనరులు మరియు వ్యవసాయం

బొగ్గు

బొగ్గు భారతదేశపు ప్రధాన వాణిజ్య శిలాజ ఇంధనం; ఉష్ణ విద్యుదుత్పత్తికి వెన్నెముక. UPSC దృష్ట్యా, భౌగోళిక వయస్సు, బొగ్గు క్షేత్రాల విస్తరణ, పరిశ్రమల స్థాపన ప్రదేశాలు, ఇంధన భద్రత మరియు పర్యావరణ మార్పుల మధ్య సంబంధంలో దీని ప్రాధాన్యం ఉంది. గోండ్వానా బొగ్గును టెర్షియరీ బొగ్గు నుంచి, కోకింగ్ బొగ్గును కోకింగ్ కాని బొగ్గు నుంచి, భౌగోళిక వనరులను ఆర్థికంగా వెలికితీయదగిన నిల్వల నుంచి వేరు చేసి అర్థం చేసుకోండి.

నెదర్లాండ్స్‌లోని బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ కేంద్రం ముందు చేతిలో పట్టుకున్న బొగ్గు; బొగ్గు ఆధారిత విద్యుదుత్పత్తిని తులనాత్మకంగా చూపించే చిత్రం.

నెదర్లాండ్స్‌లోని బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ కేంద్రం ముందు చేతిలో పట్టుకున్న బొగ్గు; బొగ్గు ఆధారిత విద్యుదుత్పత్తిని తులనాత్మకంగా చూపించే చిత్రం.

Credit: Adrem68 · CC BY-SA 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

భారతదేశంలోని ఖనిజ నిక్షేపాలు మరియు ఖనిజ పరిశ్రమలను చూపించే USGS సూచన పటం. మూలంలో ఉన్న చారిత్రక ప్రదేశాల పేర్లు, సరిహద్దుల చిత్రణ యథాతథంగా ఉంచబడ్డాయి; ఇది ప్రస్తుత అధికారిక రాజకీయ పటం, గనుల జాబితా లేదా ఉత్పత్తి గణాంకాల సమాహారం కాదు.

Map study

భారతదేశంలోని ఖనిజ నిక్షేపాలు మరియు ఖనిజ పరిశ్రమలను చూపించే USGS సూచన పటం. మూలంలో ఉన్న చారిత్రక ప్రదేశాల పేర్లు, సరిహద్దుల చిత్రణ యథాతథంగా ఉంచబడ్డాయి; ఇది ప్రస్తుత అధికారిక రాజకీయ పటం, గనుల జాబితా లేదా ఉత్పత్తి గణాంకాల సమాహారం కాదు.

  • Fe (ఇనుము), Mn (మాంగనీస్), Al (అల్యూమినియం/బాక్సైట్‌కు సంబంధించినవి) మరియు C (బొగ్గు) చిహ్నాలను గుర్తించండి; కింద గీత గీసిన చిహ్నాలు పారిశ్రామిక కర్మాగారాలను సూచిస్తాయి, నిక్షేపాలను కాదు.
  • తూర్పు మరియు ద్వీపకల్ప ఖనిజ మండలాలను పోల్చండి. మూల పటంలోని సంకేత వివరణ ప్రస్తుత నిల్వలు, ఉత్పత్తి లేదా కార్యకలాపాల స్థితిని నిర్ధారించదు.
  • ప్రస్తుత అధికారిక సరిహద్దుల చిత్రణ మరియు ఖనిజ గణాంకాల కోసం భారత సర్వే సంస్థ మరియు భారత గనుల బ్యూరో ప్రచురణలను సంప్రదించండి.

Credit: United States Geological Survey · Public domain (US federal government work) · sourceConverted to WebP without cropping or changing cartography; original legend retained.

1. ఏర్పడటం, పరిణతి స్థాయి మరియు ఆర్థిక వర్గీకరణ

బొగ్గు అనేది పేరుకుపోయిన వృక్ష పదార్థం నుంచి ఏర్పడే దహనశీల అవక్షేప శిల. ఈ వృక్ష పదార్థం సాధారణంగా ప్రాచీన చిత్తడి నేలల్లో నిక్షేపితమైంది. నీరు నిలిచి ఉండటం వల్ల వృక్ష పదార్థం కుళ్లిపోవడం పరిమితమవుతుంది; అనంతరం అది భూగర్భంలో పూడుకుపోవడం, సంపీడనానికి గురికావడం, వేడెక్కడం వల్ల కర్బన సాంద్రత క్రమంగా పెరుగుతుంది. ఈ పరివర్తనను బొగ్గుగా మారే ప్రక్రియ (coalification) అంటారు. బొగ్గు ఏర్పడటానికి భౌగోళిక కాలం అవసరం కాబట్టి, మానవ కాలప్రమాణాల దృష్ట్యా ఇది పునరుత్పాదకంకాని వనరు. బొగ్గు పొరలు అవక్షేప శిలా అనుక్రమాల్లో కనిపిస్తాయి. తరువాత సంభవించే భ్రంశాలు, ముడతల వల్ల ఈ పొరలు స్థానభ్రంశం చెందవచ్చు లేదా వాటి కొనసాగింపునకు అంతరాయం కలగవచ్చు.

బొగ్గు శ్రేణి (coal rank) అనేది బొగ్గుగా మారే ప్రక్రియ ఏ స్థాయికి చేరిందో తెలియజేస్తుంది. ఈ ప్రక్రియలోని స్థూల క్రమం పీట్, లిగ్నైట్, సబ్-బిట్యుమినస్ బొగ్గు, బిట్యుమినస్ బొగ్గు, ఆంత్రసైట్. అనేక అధికారిక వర్గీకరణల్లో పీట్‌ను బొగ్గు శ్రేణిగా కాకుండా బొగ్గు ఏర్పడటానికి ముందున్న దశగా పరిగణిస్తారు. బొగ్గు శ్రేణి పెరిగేకొద్దీ సాధారణంగా తేమ, బాష్పశీల పదార్థం తగ్గుతాయి; స్థిర కర్బనం పెరుగుతుంది. ఆంత్రసైట్ గట్టిగా ఉండి, అధిక స్థిర కర్బనాన్ని కలిగి ఉంటుంది; లిగ్నైట్ గోధుమ వర్ణంలో, అధిక తేమతో ఉండి, తులనాత్మకంగా తక్కువ ఉష్ణ విలువను కలిగి ఉంటుంది. బూడిద శాతం బొగ్గులోని ఖనిజ పదార్థ పరిమాణాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది; దీనిని బొగ్గు శ్రేణితో ముడిపెట్టి పొరబడకూడదు.

కోక్‌గా మారే గుణం ఒక ప్రత్యేక సాంకేతిక లక్షణం. అనువైన కోకింగ్ బొగ్గును గాలి లేకుండా వేడిచేసినప్పుడు అది మెత్తబడి, తిరిగి ఘనీభవించి దృఢమైన, సచ్ఛిద్రమైన కోక్‌ను ఉత్పత్తి చేస్తుంది. ఈ కోక్‌ను బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్‌లలో ఇంధనంగా, క్షయకారిణిగా, నిర్మాణాత్మక ఆధారంగా ఉపయోగిస్తారు. బిట్యుమినస్ బొగ్గు అంతా కోకింగ్ బొగ్గు కాదు. నాన్-కోకింగ్ బొగ్గును ప్రధానంగా విద్యుదుత్పత్తి, సిమెంట్ తయారీ, ఇతర పారిశ్రామిక తాపన అవసరాలకు ఉపయోగిస్తారు.

  • ఉష్ణ విలువ అనేది ఏకాంక ద్రవ్యరాశికి విడుదలయ్యే ఉష్ణాన్ని కొలుస్తుంది; ఇది స్థిర కార్బన్ శాతానికి సమానం కాదు.
  • భారతదేశంలో కోకింగ్ కాని బొగ్గును ప్రధానంగా స్థూల ఉష్ణ విలువ ఆధారంగా గ్రేడులుగా వర్గీకరిస్తారు; కోకింగ్ బొగ్గు గ్రేడుల వర్గీకరణలో బూడిద పరిమాణాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

2. భౌగోళిక విస్తరణ మరియు ప్రధాన బొగ్గు క్షేత్రాలు

భారతదేశ బొగ్గు వనరుల్లో అత్యధిక భాగం గోండ్వానా శిలా నిర్మాణాల్లో ఉంది. ప్రధాన ఉత్పాదక బొగ్గు పొరలు ఎక్కువగా పెర్మియన్ కాలానికి చెందినవి. ప్రాచీన నదీ వ్యవస్థలు, భ్రంశాల నియంత్రణలో ఏర్పడిన పల్లపు ప్రాంతాలతో ముడిపడిన ఖండాంతర్గత అవక్షేప ద్రోణుల్లో ఇవి నిక్షేపితమయ్యాయి. అందువల్ల దామోదర్, సోన్, మహానది, గోదావరి, వార్ధా లోయ ప్రాంతాలు బొగ్గు భౌగోళిక విస్తరణలో కేంద్ర స్థానాన్ని కలిగి ఉన్నాయి. ఈ ద్రోణులతో ఉన్న సంబంధాల కారణంగానే బొగ్గు ద్వీపకల్పమంతటా సమానంగా విస్తరించకుండా, తూర్పు మరియు మధ్య భారతదేశంలో అధికంగా కేంద్రీకృతమై ఉంది.

దామోదర్ ద్రోణిలో ఝార్ఖండ్‌లోని ఝరియా, బొకారో, గిరిడీహ్, ఉత్తర మరియు దక్షిణ కరణ్‌పురా, పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని రాణిగంజ్ ఉన్నాయి. అత్యుత్తమ నాణ్యతగల కోకింగ్ బొగ్గుకు ఝరియా ప్రత్యేక ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది. ఒడిశాలో తాల్చేర్, ఇబ్ లోయ బొగ్గు క్షేత్రాలు ఉన్నాయి; ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో కోర్బా, మాండ్–రాయ్‌గఢ్ ప్రాంతంలోని ప్రధాన బొగ్గు నిక్షేప ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. సింగ్రౌలి మధ్యప్రదేశ్, ఉత్తరప్రదేశ్ రాష్ట్రాల్లో విస్తరించి ఉండగా, సోహాగ్‌పూర్ మధ్యప్రదేశ్‌లో ఉంది. తెలంగాణలోని గోదావరి లోయ, మహారాష్ట్రలోని వార్ధా లోయ ఇతర ముఖ్యమైన బొగ్గు ప్రాంతాలు.

టెర్షియరీ కాలానికి చెందిన బొగ్గు ప్రధానంగా అసోం, మేఘాలయ, నాగాలాండ్, అరుణాచల్ ప్రదేశ్‌లతో సహా ఈశాన్య భారతదేశంలో లభిస్తుంది. ఈశాన్య ప్రాంతంలోని కొన్ని నిక్షేపాల్లో గంధకం శాతం సాపేక్షంగా ఎక్కువగా ఉంటుంది; అయితే, నిక్షేపాన్ని బట్టి నాణ్యత మారుతుంది. ముఖ్యమైన లిగ్నైట్ నిక్షేపాలు తమిళనాడు, రాజస్థాన్, గుజరాత్‌లలో ఉన్నాయి. నైవేలి అత్యంత ప్రసిద్ధ కేంద్రం కాగా, రాజస్థాన్‌లోని బార్మేర్ ప్రాంతం, గుజరాత్‌లోని కచ్ జిల్లా కూడా ముఖ్యమైనవి. హిమాలయ ప్రాంతంలో బొగ్గు నిక్షేపాలు తులనాత్మకంగా పరిమితంగా ఉన్నాయి.

  • పట అనుసంధానం: రాణిగంజ్–పశ్చిమ బెంగాల్; ఝరియా–ఝార్ఖండ్; తాల్చేర్–ఒడిశా; కోర్బా–ఛత్తీస్‌గఢ్.
  • పట అనుసంధానం: సింగ్రౌలి–మధ్యప్రదేశ్ మరియు ఉత్తరప్రదేశ్; గోదావరి లోయ–తెలంగాణ; నైవేలి–తమిళనాడు.

3. ఉత్పత్తి, పరిశ్రమల స్థానీకరణ మరియు ఇంధన భద్రత

బొగ్గు ఉష్ణ విద్యుత్ ఉత్పత్తి, ఇనుము–ఉక్కు ఉత్పత్తి, సిమెంట్ తయారీతో పాటు అనేక ఇతర పరిశ్రమలకు ఆధారంగా ఉంది. ఇటీవలి సంవత్సరాల్లో భారతదేశ విద్యుత్తులో సుమారు మూడొంతులు బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ కేంద్రాల ద్వారా ఉత్పత్తి అవుతున్నాయి; అయితే, ఈ వాటా ఏటా మారుతుంది. ఇది విద్యుత్ ఉత్పత్తిలో వాటా మాత్రమే, స్థాపిత సామర్థ్యంలో వాటా కాదు: పునరుత్పాదక ఇంధన వ్యవస్థల వినియోగ విధానాలు భిన్నంగా ఉండటం వల్ల విద్యుత్ ఉత్పత్తికి అవి అందించే వాటా కూడా భిన్నంగా ఉంటుంది. అందువల్ల బొగ్గు లభ్యత విద్యుత్ సరఫరా విశ్వసనీయత, పారిశ్రామిక వ్యయాలు, రైల్వే సరుకు రవాణా, ప్రాంతీయ ఉపాధిపై ప్రభావం చూపుతుంది.

కేంద్ర ప్రభుత్వ రంగ సంస్థ అయిన కోల్ ఇండియా లిమిటెడ్ ప్రధాన బొగ్గు ఉత్పత్తిదారుగా ఉంది. సింగరేణి కాలరీస్ కంపెనీ లిమిటెడ్ తెలంగాణ, కేంద్ర ప్రభుత్వాల ఉమ్మడి యాజమాన్యంలో ఉంది; ఇందులో తెలంగాణకు మెజారిటీ వాటా ఉంది. NLC ఇండియా లిమిటెడ్ ప్రధాన లిగ్నైట్ ఉత్పత్తిదారు, విద్యుత్ ఉత్పత్తి సంస్థ. సొంత వినియోగ గనులు (క్యాప్టివ్ గనులు), వాణిజ్య గనులు ప్రభుత్వ రంగ ఉత్పత్తికి అదనంగా తోడ్పడుతున్నాయి. క్యాప్టివ్ ఉత్పత్తి ఉత్పత్తిదారు సొంత అవసరాలతో ముడిపడి ఉంటుంది; వాణిజ్య మైనింగ్‌లో మాత్రం వర్తించే నియంత్రణ చట్రానికి లోబడి మార్కెట్‌లో విక్రయించడానికి అనుమతి ఉంటుంది.

బొగ్గు భారీ పరిమాణంలో ఉండటం, రవాణా వ్యయాలు అధికంగా ఉండటం వల్ల గనుల సమీపంలో పిట్‌హెడ్ విద్యుత్ కేంద్రాల ఏర్పాటుకు ప్రోత్సాహం లభిస్తుంది. దీనికి భిన్నంగా, దిగుమతి బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ కేంద్రాలు తరచుగా తీరప్రాంతాల్లో ఓడరేవుల సమీపంలో ఉంటాయి. ఉక్కు కర్మాగారాలకు కోకింగ్ బొగ్గు, ఇనుప ఖనిజం, నీటి వనరులు, రవాణా నెట్‌వర్క్‌లతో అనుసంధానం అవసరం. వివిధ రకాల బొగ్గును ఒకదాని స్థానంలో మరొకటి పూర్తిగా ఉపయోగించలేము కాబట్టి, దేశీయ ఉత్పత్తి పెరిగినంత మాత్రాన దిగుమతుల అవసరం తొలగిపోదు. తగిన నాణ్యత గల దేశీయ కోకింగ్ బొగ్గు సరఫరా పరిమితంగా ఉండటం, భారతీయ బొగ్గులో అధిక భాగంలో బూడిద శాతం ఎక్కువగా ఉండటం, కర్మాగారాల నిర్దేశిత సాంకేతిక అవసరాలు, ప్రాంతీయ రవాణా–సరఫరా పరిస్థితులు దిగుమతుల డిమాండ్ కొనసాగడానికి కారణమవుతున్నాయి.

  • భౌగోళిక వనరుల పరిమాణంపై వేసిన అంచనా, ఆ మొత్తం పరిమాణాన్ని సాంకేతికంగా, పర్యావరణపరంగా లేదా ఆర్థికంగా తవ్వి వెలికితీయడం సాధ్యమని నిర్ధారించదు.
  • బొగ్గును కడగడం ద్వారా బూడిద శాతాన్ని తగ్గించి, వినియోగానికి అందించే బొగ్గు నాణ్యతను మెరుగుపరచవచ్చు. అయితే, ఈ ప్రక్రియలో తిరస్కృత వ్యర్థ పదార్థాలు ఉత్పన్నమవుతాయి; నీరు, సూక్ష్మ కణాల నిర్వహణ అవసరమవుతుంది.

4. మైనింగ్ పద్ధతులు, సంస్థలు మరియు విధానం

ఉపరితల గనుల తవ్వకంలో (ఓపెన్‌కాస్ట్ మైనింగ్) తక్కువ లోతులో ఉన్న బొగ్గు పొరలను వెలికితీయడానికి వాటిపైన ఉన్న మట్టి, రాతి పొరలను తొలగిస్తారు. భారీ స్థాయి యాంత్రీకరణ వల్ల అధిక ఉత్పాదకత, సాధారణంగా తక్కువ వెలికితీత వ్యయాలు సాధ్యమవుతాయి కాబట్టి భారతదేశ బొగ్గు ఉత్పత్తిలో ఈ పద్ధతిదే ప్రధాన వాటా. అయితే, దీనివల్ల విస్తారమైన భూభాగం దెబ్బతినడం, అటవీ నష్టం, దుమ్ము, తొలగించిన మట్టి–రాళ్ల వ్యర్థ కుప్పలు వంటి ప్రతికూల ప్రభావాలు కలుగుతాయి. భూగర్భ గనుల తవ్వకంలో నిలువు బావులు లేదా ఏటవాలు మార్గాల ద్వారా లోతైన బొగ్గు పొరలను చేరుకుంటారు. ఈ పద్ధతి భూ ఉపరితలానికి కలిగే నష్టాన్ని కొంత తగ్గించినప్పటికీ, గని పైకప్పు కూలడం, మీథేన్ వాయువు పేరుకుపోవడం, గాలి ప్రసరణలో ఇబ్బందులు, నీరు చొరబడటం, భూ ఉపరితలం కుంగిపోవడం వంటి ప్రమాదాలు ఉండవచ్చు.

కోకింగ్ బొగ్గు గనుల జాతీయీకరణ ప్రధానంగా కోకింగ్ బొగ్గు గనుల (జాతీయీకరణ) చట్టం, 1972 కింద జరిగింది. ఆ తరువాత బొగ్గు గనుల (జాతీయీకరణ) చట్టం, 1973 కింద మరింత విస్తృతమైన జాతీయీకరణ చేపట్టారు. కోల్ ఇండియా లిమిటెడ్‌ను 1975లో స్థాపించారు. 2014లో సుప్రీంకోర్టు అనేక బొగ్గు బ్లాకుల కేటాయింపులను రద్దు చేసిన తరువాత, బొగ్గు గనుల (ప్రత్యేక నిబంధనలు) చట్టం, 2015 ఆ రద్దుకు లోనైన గనులను వేలం, ప్రభుత్వ కేటాయింపుల ద్వారా కేటాయించడానికి ఒక వ్యవస్థను కల్పించింది.

ఖనిజ చట్టాల (సవరణ) చట్టం, 2020 బొగ్గు తవ్వకాల్లో భాగస్వామ్య అవకాశాలను విస్తరించింది. వాణిజ్య బొగ్గు గనుల వేలం ప్రక్రియను జూన్ 2020లో ప్రారంభించారు. ఒక బ్లాకును కేటాయించినంత మాత్రాన తక్షణమే బొగ్గును వెలికితీసే అధికారం లభించదు: గనుల తవ్వకం ప్రణాళికలు, పర్యావరణ అనుమతి, వర్తించే సందర్భాల్లో అటవీ అనుమతి, భూమిని వినియోగించుకునే హక్కులు, ఇతర అనుమతులు తప్పనిసరిగా అవసరం. బొగ్గు మంత్రిత్వ శాఖ ఈ రంగానికి సంబంధించిన విధానాన్ని పర్యవేక్షిస్తుంది; కోల్ కంట్రోలర్ సంస్థ నిర్దేశిత నియంత్రణ, గణాంక సంబంధిత విధులను నిర్వహిస్తుంది. కార్మిక, ఉపాధి మంత్రిత్వ శాఖ ఆధ్వర్యంలోని గనుల భద్రత డైరెక్టరేట్ జనరల్ వృత్తిపరమైన భద్రతను నియంత్రిస్తుంది.

  • మైనింగ్ వల్ల ప్రభావితమైన ప్రజలకు, ప్రాంతాలకు ప్రయోజనం చేకూర్చడం జిల్లా ఖనిజ ఫౌండేషన్‌ల ఉద్దేశం.
  • గని ప్రణాళికలో దశలవారీ భూపునరుద్ధరణ, తుది మూసివేత, మూసివేతకు సంబంధించిన బాధ్యతలను నెరవేర్చేందుకు ఆర్థిక ఏర్పాట్లకు అవకాశం కల్పించాలి.

5. పర్యావరణ ప్రభావాలు మరియు పరివర్తన సవాలు

బొగ్గు ప్రభావాలు వెలికితీత, రవాణా, దహనం దశలన్నింటిలోనూ కనిపిస్తాయి. గనుల తవ్వకం జీవుల ఆవాసాలను విచ్ఛిన్నం చేయవచ్చు, జనావాసాలను తరలించాల్సిన పరిస్థితిని కల్పించవచ్చు, నీటి పారుదల వ్యవస్థను మార్చవచ్చు, స్థానిక భూగర్భ జలమట్టాలను తగ్గించవచ్చు. సల్ఫైడ్‌లు కలిగిన పదార్థాలు గాలి, నీటితో సంపర్కంలోకి వచ్చినప్పుడు గనుల నుంచి ఆమ్లజల ప్రవాహం ఏర్పడవచ్చు. బొగ్గు మంటలు భూమిని అస్థిరపరచడంతోపాటు కాలుష్యకారకాలను, హరితగృహ వాయువులను విడుదల చేస్తాయి. రైల్వే సైడింగ్‌లు, బొగ్గు రవాణా రహదారులు, నిల్వ ప్రాంగణాల నుంచి కూడా గాలిలోకి దుమ్ము వ్యాపిస్తుంది. అందువల్ల కాలుష్యం కేవలం విద్యుత్ కేంద్రాలకు సంబంధించిన సమస్యగానే కాకుండా మొత్తం సరఫరా గొలుసుకు సంబంధించిన సమస్యగా మారుతుంది.

బొగ్గు దహనం వల్ల కార్బన్ డయాక్సైడ్, సూక్ష్మ ధూళికణాలు, సల్ఫర్ డయాక్సైడ్, నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్‌లు, అతి స్వల్ప పరిమాణాల్లో ఇతర కలుషిత పదార్థాలు విడుదలవుతాయి. వీటి పరిమాణాలు ఇంధన నాణ్యత, కాలుష్య నియంత్రణ చర్యలపై ఆధారపడి ఉంటాయి. అధిక బూడిద శాతం కలిగిన బొగ్గు వల్ల బూడిద నిర్వహణ అవసరాలు పెరుగుతాయి. ఫ్లై యాష్‌ను సిమెంట్, ఇటుకల తయారీలో, ఇతర అనుమతించిన అవసరాలకు ఉపయోగించవచ్చు. అయితే, సరిగా నిర్వహించని బూడిద నిల్వ కొలనులు నీటి నాణ్యతకు, ప్రజల భద్రతకు ముప్పు కలిగిస్తాయి. కాలుష్య నియంత్రణ చర్యలు, అధిక సామర్థ్యమున్న విద్యుత్ కేంద్రాలు, మూసివేసిన బొగ్గు తరలింపు–నిర్వహణ వ్యవస్థలు, పర్యవేక్షణతో కూడిన బూడిద వినియోగం ప్రభావాలను తగ్గిస్తాయి; అయినప్పటికీ, ఇవి బొగ్గును కర్బన ఉద్గార రహిత ఇంధనంగా మార్చవు.

అందుబాటు ధరలో, విశ్వసనీయంగా ఇంధనాన్ని అందించడంతోపాటు స్వచ్ఛమైన గాలి, 2070 నాటికి నికర-శూన్య ఉద్గారాల లక్ష్యాన్ని సమన్వయం చేయడం భారతదేశ ఇంధన విధానానికి ప్రధాన సవాలు. పునరుత్పాదక విద్యుదుత్పత్తి, ఇంధన నిల్వ, విద్యుత్ ప్రసార వ్యవస్థ విస్తరణ, ఇంధన సామర్థ్యం, వైవిధ్యభరితమైన స్థానిక ఆర్థిక వ్యవస్థలు కాలక్రమేణా బొగ్గుపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించగలవు. న్యాయబద్ధమైన పరివర్తనలో గని కార్మికులు, అసంఘటిత రంగ జీవనోపాధులు, ప్రభుత్వ ఆదాయాలు, బొగ్గుపై ఆధారపడిన జిల్లాలకు సంబంధించిన అంశాలను పరిష్కరించాలి. గనుల భూభాగాల పునరుద్ధరణను కేవలం చెట్లు నాటిన విస్తీర్ణం ఆధారంగా అంచనా వేయకుండా, అది పర్యావరణ వ్యవస్థ విధులను పునరుద్ధరించి, జీవనోపాధులకు భద్రత కల్పించేలా ఉండాలి.

  • బొగ్గు వాయువీకరణ బొగ్గును సంశ్లేషణ వాయువుగా మారుస్తుంది; అంతమాత్రాన అది తక్కువ కర్బన ఉద్గారాలతో కూడిన శక్తిని అందిస్తుందని భావించరాదు.
  • సమతుల్యమైన సమాధానాల కోసం, తక్షణ ఇంధన భద్రత అవసరాలను దీర్ఘకాలిక ఇంధన వనరుల వైవిధ్యీకరణ, కర్బన ఉద్గారాల తగ్గింపు లక్ష్యాల నుంచి వేరుచేసి వివరించాలి.

బొగ్గు: భౌగోళిక వనరు నుంచి ఉష్ణ విద్యుత్ వరకు

అందించిన మెటాడేటా నెదర్లాండ్స్‌లోని బొగ్గు ఆధారిత విద్యుత్ కేంద్రం ముందు చేతిలో పట్టుకున్న బొగ్గు ముక్కను వివరిస్తుంది. ఇది బొగ్గును ఇంధనంగా వినియోగించడాన్ని చూపే తులనాత్మక ఉదాహరణ మాత్రమే; భారతదేశంలోని బొగ్గు క్షేత్రానికి లేదా విద్యుత్ కేంద్రానికి సంబంధించిన ఆధారం కాదు. సంప్రదాయ బొగ్గు ఆధారిత ఉష్ణ విద్యుదుత్పత్తిలో, దహనం ద్వారా లభించే వేడితో ఆవిరిని ఉత్పత్తి చేస్తారు. ఆ ఆవిరి జనరేటర్‌కు అనుసంధానించిన టర్బైన్‌ను నడుపుతుంది. ఈ ఉదాహరణ భౌగోళిక వనరుకు విద్యుదుత్పత్తితో ఉన్న సంబంధాన్ని చూపుతుంది; అయితే బొగ్గు శ్రేణి, ఉష్ణ విలువ, బూడిద శాతం లేదా లోహశాస్త్ర వినియోగానికి దాని అనుకూలతను నిర్ధారించలేదు.

భారతదేశంలో బొగ్గు విస్తరణ భౌగోళిక చరిత్రను ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రధాన గోండ్వానా బొగ్గు క్షేత్రాలు దామోదర్ లోయతో సహా ద్వీపకల్ప అవక్షేపణ ద్రోణుల్లో ఉన్నాయి; తృతీయ యుగపు బొగ్గు నిక్షేపాలు ముఖ్యంగా ఈశాన్య ప్రాంతంలో ఉన్నాయి. బొగ్గు విద్యుదుత్పత్తికి, పారిశ్రామిక కార్యకలాపాలకు తోడ్పడుతుంది. అయితే దానిని భారీ పరిమాణంలో రవాణా చేయాల్సి రావడం వల్ల విద్యుత్ కేంద్రాల స్థల ఎంపికలో రవాణా వ్యయాలు ముఖ్యమైనవిగా మారతాయి. గనుల సమీపంలోని విద్యుత్ కేంద్రాలు సుదూర బొగ్గు రవాణాను తగ్గిస్తాయి; అయితే నీటి లభ్యత, విద్యుత్ ప్రసార అనుసంధానాలు, డిమాండ్, పర్యావరణ పరిమితులు కూడా స్థల ఎంపికను ప్రభావితం చేస్తాయి. అందువల్ల ఇంధన భద్రత అనేది కేవలం భూగర్భంలోని బొగ్గుపై మాత్రమే కాకుండా, దానిని వెలికితీయగల సామర్థ్యం, ఇంధన నాణ్యత, రవాణా–సరఫరా నిర్వహణ, గని తవ్వకం మరియు దహనం వల్ల కలిగే పర్యావరణ వ్యయాలపై కూడా ఆధారపడి ఉంటుంది.

  • కోకింగ్, నాన్-కోకింగ్ అనే వర్గీకరణ సాంకేతిక వినియోగానికి అనుకూలతను సూచిస్తుంది; భౌగోళిక వయస్సును కాదు. అనుకూలమైన కోకింగ్ బొగ్గు నుంచి బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్‌లో ఇనుము తయారీకి అవసరమైన కోక్ ఉత్పత్తి అవుతుంది; నాన్-కోకింగ్ బొగ్గును విద్యుదుత్పత్తికి విస్తృతంగా ఉపయోగిస్తారు.
  • వనరులు, నిల్వలు పర్యాయపదాలు కావు: భూగర్భంలో ఖనిజం ఉండటం మాత్రాన దానిని ఆర్థికంగా లాభదాయకమైన రీతిలో వెలికితీయగలమని హామీ లేదు. వాస్తవంగా ఎంత వెలికితీయవచ్చనే అంశాన్ని గని తవ్వక పరిస్థితులు, సాంకేతికత, వ్యయాలు, నియంత్రణపరమైన పరిమితులు ప్రభావితం చేస్తాయి.
  • స్థానిక కాలుష్యాన్ని వాతావరణ ప్రభావాల నుంచి వేరుగా పరిగణించాలి: సూక్ష్మ కణ పదార్థం, సల్ఫర్ డైఆక్సైడ్, బూడిదను నియంత్రించే చర్యలు కార్బన్ డైఆక్సైడ్ నియంత్రణ చర్యలకు భిన్నంగా ఉంటాయి. బొగ్గును కడగడం వల్ల బూడిద శాతాన్ని తగ్గించవచ్చు; కానీ దహనాన్ని కార్బన్ ఉద్గార రహితంగా మార్చలేము.

కాలరేఖ

  1. 1972–1973

    కోకింగ్, నాన్-కోకింగ్ బొగ్గు జాతీయీకరణకు సంబంధించిన ప్రధాన చట్టాలు రూపొందించబడ్డాయి.

  2. 1975

    కోల్ ఇండియా లిమిటెడ్ స్థాపించబడింది.

  3. 2014–2015

    సుప్రీంకోర్టు కేటాయింపులను రద్దు చేసిన అనంతరం బొగ్గు గనుల (ప్రత్యేక నిబంధనలు) చట్టం, 2015 రూపొందించబడింది.

  4. 2020

    భాగస్వామ్య నిబంధనలు సరళీకరించబడ్డాయి; వాణిజ్య బొగ్గు గనుల వేలంపాటలు ప్రారంభించబడ్డాయి.

బొగ్గు నుంచి విద్యుత్ వరకు ప్రక్రియల శృంఖల

  1. 1. అన్వేషణ మరియు వనరుల అంచనా
  2. 2. గనుల కేటాయింపు, అనుమతులు మరియు ప్రణాళిక
  3. 3. బొగ్గు వెలికితీత మరియు వినియోగానికి సిద్ధం చేయడం
  4. 4. రైలు, రోడ్డు లేదా కన్వేయర్ ద్వారా రవాణా
  5. 5. దహనం, ఆవిరి ఉత్పత్తి మరియు విద్యుదుత్పత్తి
  6. 6. ఉద్గారాల నియంత్రణ, బూడిద నిర్వహణ మరియు గనుల భూముల పునరుద్ధరణ
బొగ్గు రకాలు మరియు పరీక్షలకు ముఖ్యమైన భేదాలు
రకంప్రధాన లక్షణంభారతదేశానికి సంబంధించి ప్రాధాన్యం
లిగ్నైట్తక్కువ పరిణతి స్థాయి, అధిక తేమ కలిగిన గోధుమరంగు బొగ్గునైవేలి; రాజస్థాన్ మరియు గుజరాత్‌లలో నిక్షేపాలు
సబ్-బిటుమినస్లిగ్నైట్ మరియు బిటుమినస్ మధ్య పరిణతి స్థాయిప్రతి కోకింగ్ కాని బొగ్గును ఈ పరిణతి స్థాయికి చెందినదిగా పరిగణించవద్దు
బిటుమినస్కోకింగ్ మరియు కోకింగ్ కాని రకాలు రెండూ ఇందులో ఉంటాయిప్రధాన గోండ్వానా బొగ్గు క్షేత్రాల విశిష్ట లక్షణం
ఆంత్రసైట్అధిక స్థిర కార్బన్ మరియు తక్కువ వాష్పశీల పదార్థంహిమాలయ ప్రాంతంలో పరిమితంగా లభిస్తుంది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఝరియా: ప్రమాదాలకు లోనయ్యే భూభాగం కింద విలువైన కోకింగ్ బొగ్గు

ఝార్ఖండ్‌లోని ఝరియాలో వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన కోకింగ్ బొగ్గు నిక్షేపాలతోపాటు దీర్ఘకాలంగా కొనసాగుతున్న గని మంటలు, భూమి కుంగిపోవడం వంటి సమస్యలు ఉన్నాయి. పునరావాసం అంటే కేవలం మరో ప్రదేశానికి తరలించడం మాత్రమే కాదు; గృహవసతి, జీవనోపాధులు, భూ హక్కులు, సేవలను పొందే అవకాశం కూడా అందులో భాగమే. ఖనిజాల వెలికితీత, ప్రజా భద్రత, పర్యావరణ పునరుద్ధరణ మధ్య నెలకొన్న వైరుధ్యాన్ని ఇది వివరిస్తుంది.

నైవేలి: లిగ్నైట్ మరియు గని ముఖద్వార విద్యుత్ ఉత్పత్తి

తమిళనాడులోని నైవేలిలో లిగ్నైట్ గనులు, ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాలు ఒకదానికొకటి సమీపంలో ఉన్నాయి. లిగ్నైట్‌లో అధిక తేమ, సాపేక్షంగా తక్కువ శక్తి సాంద్రత ఉండటం వల్ల దానిని గని సమీపంలోనే వినియోగించడం అనుకూలంగా ఉంటుంది. భారీ బహిరంగ గనుల తవ్వక కార్యకలాపాలకు భూగర్భజలాల నిర్వహణ, ఖనిజ నిక్షేపాలపై ఉన్న మట్టి, రాతి పొరల తొలగింపు–నిర్వహణ, దశలవారీ భూ పునరుద్ధరణ కూడా అవసరం.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. తాల్చేర్ — ఒడిశా; 2. రాణిగంజ్ — ఝార్ఖండ్; 3. సింగ్రౌలి — మధ్యప్రదేశ్ మరియు ఉత్తరప్రదేశ్. ఏ జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

బొగ్గుకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. బిటుమినస్ బొగ్గు రకాలన్నీ లోహశాస్త్ర అవసరాలకు ఉపయోగించే కోక్ ఉత్పత్తికి అనుకూలంగా ఉంటాయి. 2. బొగ్గు పరిణతి స్థాయి (ర్యాంక్), బూడిద శాతం వేర్వేరు లక్షణాలను సూచిస్తాయి. 3. లిగ్నైట్‌లో సాధారణంగా ఆంత్రసైట్ కంటే ఎక్కువ తేమ ఉంటుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

భారతదేశం బొగ్గు దిగుమతులను కొనసాగిస్తూనే దేశీయ బొగ్గు ఉత్పత్తిని పెంచగలగడానికి గల కారణాన్ని కింది వాటిలో ఏది ఉత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. దేశీయ బొగ్గు అంతా లిగ్నైట్ రకానికి చెందినదే.
  • B. దేశీయ బొగ్గును ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాల్లో ఉపయోగించలేరు.
  • C. బొగ్గు నాణ్యతలు, పారిశ్రామిక అవసరాలు, రవాణా ఆర్థికాంశాలు భిన్నంగా ఉంటాయి.
  • D. వాణిజ్య గనుల తవ్వకానికి సమాన పరిమాణంలో దిగుమతులు చేసుకోవడం చట్టపరంగా తప్పనిసరి.
మెయిన్స్: భారతదేశంలో బొగ్గు భౌగోళిక, భూగర్భశాస్త్రపరమైన కేంద్రీకరణను వివరించండి. ఇంధన భద్రత, న్యాయబద్ధమైన ఇంధన పరివర్తనపై దాని ప్రభావాలను పరిశీలించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • గోండ్వానా బేసిన్ బొగ్గు, ఈశాన్య భారతదేశంలోని టెర్షియరీ బొగ్గు, ప్రధాన లిగ్నైట్ నిక్షేపాల స్థానాలను గుర్తించండి.
  • బొగ్గు విస్తరణను పారిశ్రామిక మండలాలు, గని ముఖద్వార విద్యుత్ కేంద్రాలు, సరుకు రవాణా కారిడార్లతో అనుసంధానించండి.
  • దేశీయ బొగ్గు సమృద్ధికి, కోకింగ్ బొగ్గు మరియు నాణ్యత అవసరాల కారణంగా దిగుమతులపై ఆధారపడటానికి మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • భూ ఉపరితల దెబ్బతినడం, ఉద్గారాలు, నిర్వాసితత్వం, బొగ్గుపై ఆధారపడిన ఉపాధి గురించి చర్చించండి.
  • దశలవారీ ఆర్థిక వైవిధ్యీకరణ, కార్మికులకు మద్దతు, భూ పునరుద్ధరణ, విశ్వసనీయ స్వచ్ఛ ఇంధన మౌలిక సదుపాయాలను సిఫార్సు చేయండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: People and Economy, Class XII, Mineral and Energy Resources.
  • NCERT, Contemporary India–II, Class X, Minerals and Energy Resources.
  • Ministry of Coal, Annual Report and coal-sector statistics: coal.gov.in.
  • Coal Controller Organisation, Coal Directory of India.
  • Geological Survey of India, National Inventory of Coal and Lignite Resources.
  • Central Electricity Authority, General Review and electricity-generation reports.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Piece_of_coal_in_front_of_a_coal_firing_power_plant.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp