New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారత భూగోళశాస్త్రం · నదీ వ్యవస్థలు మరియు జలాలు

జలధారలు (Aquifers)

జలధార అనేది బావులకు లేదా ఊటలకు నీటిని అందించగల పరిమాణంలో భూగర్భజలాన్ని నిల్వచేసి, ప్రవహింపజేసే సంతృప్త భౌగోళిక నిర్మాణం. జలధారలు తాగునీటి సరఫరా, సాగునీటి సరఫరా, నదుల ఆధార ప్రవాహాన్ని కొనసాగిస్తాయి. అయితే, వాటి ప్రవర్తన శిలల లక్షణాలు, పునర్భరణ, జల పీడనం, నీటి నాణ్యతపై ఆధారపడి ఉంటుంది. భారత భూగోళశాస్త్ర అధ్యయనంలో ఒండ్రు జలధారలు–కఠిన శిలా జలధారలు, అనిర్బంధ–నిర్బంధ పరిస్థితులు, భూగర్భజల నిల్వ–సుస్థిర జల వెలికితీత మధ్య తేడాలు ముఖ్యమైనవి.

జలధారలు, జల ప్రవాహ నిరోధక పొర, భూగర్భజల మట్టం, బావుల రకాలను గుర్తించే భూగర్భజల భావనాత్మక రేఖాచిత్రం.

జలధారలు, జల ప్రవాహ నిరోధక పొర, భూగర్భజల మట్టం, బావుల రకాలను గుర్తించే భూగర్భజల భావనాత్మక రేఖాచిత్రం.

Credit: Shigeru23 · CC BY-SA 3.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. జలధారులు మరియు భూగర్భజలాల ఉనికి

బావులు లేదా ఊటలకు ఉపయోగపడే పరిమాణంలో నీటిని అందించగలిగేంత పారగమ్యత కలిగిన భౌగోళిక నిర్మాణాన్ని, నిర్మాణాల సమూహాన్ని లేదా ఒక నిర్మాణంలోని భాగాన్ని జలధారి (Aquifer) అంటారు. మట్టిలోకి ఇంకి, దిగువకు చొచ్చుకుపోయే అవపాతం మరియు ఉపరితల జలాల నుంచి ప్రధానంగా భూగర్భజలాలు ఏర్పడతాయి. భూగర్భజల మట్టానికి ఎగువన అసంతృప్త మండలం లేదా వాడోస్ మండలం ఉంటుంది. ఇందులోని రంధ్రాల్లో గాలి, నీరు రెండూ ఉంటాయి. సంతృప్త మండలంలో పరస్పరం అనుసంధానమైన ఖాళీలు నీటితో నిండి ఉంటాయి. అయితే, భూగర్భజల మట్టానికి వెనువెంటనే ఎగువన ఉండే కేశనాళికా అంచు (Capillary fringe) విషయంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశాన్ని గుర్తించాలి: కేశనాళికా చర్య వల్ల నీరు ఈ ప్రాంతంలోకి పైకి ఎగబాకగలదు.

ఒక పదార్థం మొత్తం ఘనపరిమాణంలో ఖాళీలు ఆక్రమించిన నిష్పత్తిని సచ్ఛిద్రత (Porosity) అంటారు. ఇసుక రేణువుల మధ్య ఉండే ఖాళీల మాదిరిగా, శిల ఏర్పడే సమయంలో ప్రాథమిక సచ్ఛిద్రత అభివృద్ధి చెందుతుంది; పగుళ్లు ఏర్పడటం, శైథిల్యం లేదా కరిగిపోవడం ద్వారా తరువాత ద్వితీయ సచ్ఛిద్రత అభివృద్ధి చెందుతుంది. పరస్పరం అనుసంధానమైన ఖాళీల ద్వారా ద్రవాన్ని ప్రసరింపజేసే సామర్థ్యాన్ని పారగమ్యత (Permeability) సూచిస్తుంది. బంకమట్టిలో సచ్ఛిద్రత అధికంగా ఉన్నప్పటికీ, దాని రంధ్రాలు అత్యంత సూక్ష్మంగా ఉండటం వల్ల పారగమ్యత చాలా తక్కువగా ఉండవచ్చు. ఇసుక, కంకర సాధారణంగా ఉపయోగకరమైన నీటి నిల్వ సామర్థ్యంతో పాటు అధిక పారగమ్యతను కలిగి ఉంటాయి.

సంతృప్త పదార్థం ఘనపరిమాణంలో గురుత్వాకర్షణ ప్రభావంతో బయటకు ప్రవహించే నీటి భాగాన్ని నిర్దిష్ట జల దిగుబడి (Specific yield) అంటారు. అందువల్ల, నిర్బంధం లేని జలధారి నుంచి వెలికితీయగల నీటి పరిమాణాన్ని అంచనా వేయడానికి మొత్తం సచ్ఛిద్రత ఒక్కటే కాకుండా నిర్దిష్ట జల దిగుబడి మరింత సంబంధిత సూచికగా ఉంటుంది. జలధారి మొత్తం సంతృప్త మందం ద్వారా నీటిని ప్రసరింపజేసే సామర్థ్యాన్ని ప్రసరణ సామర్థ్యం (Transmissivity) కొలుస్తుంది. ఒకే విధమైన వర్షపాతం పొందే రెండు బావుల్లో జల దిగుబడి ఎందుకు చాలా భిన్నంగా ఉండవచ్చో ఈ వ్యత్యాసాలు వివరిస్తాయి.

  • జల ప్రవాహ నిరోధక పొర (Aquitard): సాపేక్షంగా తక్కువ పారగమ్యత కలిగి, భూగర్భజల కదలికను నిరోధించే పొర; అయితే ఇది నీటిని నెమ్మదిగా ప్రవహింపజేయవచ్చు.
  • జల నిరోధక నిర్మాణం (Aquiclude): నీటిని కలిగి ఉండవచ్చు, కానీ సాధారణ పరిస్థితుల్లో అతి స్వల్ప పరిమాణంలో మాత్రమే నీటిని ప్రవహింపజేసే భౌగోళిక నిర్మాణం.
  • అక్విఫ్యూజ్ (Aquifuge): గణనీయమైన పరిమాణంలో భూగర్భజలాన్ని నిల్వ చేయని, ప్రసరింపజేయని, ఆచరణాత్మకంగా రంధ్రరహితమైన, అపారగమ్యమైన భౌగోళిక నిర్మాణం.

2. జలధారుల రకాలు మరియు భూగర్భజలాల చలనం

నిర్బంధం లేని జలధారికి (Unconfined aquifer) భూగర్భజల మట్టమే ఎగువ సరిహద్దుగా ఉంటుంది; దాని పైన నిర్బంధ పొర ఉండదు. దాని పైన ఉన్న అసంతృప్త మండలం ద్వారా పునర్భరణ జలం దానిని చేరుతుంది. సాధారణంగా రుతుపవన కాలం తరువాత దాని భూగర్భజల మట్టం పెరుగుతుంది; పొడి కాలంలో తగ్గుతుంది. నిర్బంధిత జలధారి (Confined aquifer) పైన తక్కువ పారగమ్యత గల పొర ఉంటుంది; అందులోని నీరు పీడనంలో ఉంటుంది. జలధారి భూ ఉపరితలంపై బహిర్గతమయ్యే చోట లేదా నిర్బంధ పొరల గుండా నీరు స్రవించడం ద్వారా పునర్భరణ జరగవచ్చు. నిర్బంధితంగా ఉండటం అంటే పూర్తిగా వేరుపడి ఉండటం లేదా కాలుష్య ప్రభావానికి లోనుకాకపోవడం అని కాదు.

నిర్బంధిత జలధారి నుంచి నీటిని పొందే బావిలో నీరు పొటెన్షియోమెట్రిక్ స్థాయి వరకు పైకి ఎగబాకుతుంది. ఇటువంటి బావిని ఆర్టీసియన్ బావి అంటారు. అయితే, ఆ స్థాయి భూ ఉపరితలం కంటే ఎత్తులో ఉన్నప్పుడే నీరు ఉపరితలంపైకి ప్రవహిస్తుంది. ప్రాంతీయ భూగర్భజల మట్టానికి ఎగువన, నిరంతరంగా వ్యాపించి ఉండని తక్కువ పారగమ్యత గల పొర ఆధారంగా ఏర్పడిన స్థానిక సంతృప్త జలభాగాన్ని వేలాడే జలధారి (Perched aquifer) అంటారు. ఇది కాలానుగుణంగా నీటిని అందించవచ్చు; అయితే, దీని నిల్వ సామర్థ్యం తరచుగా పరిమితంగా ఉంటుంది.

భూగర్భజలం అధిక హైడ్రాలిక్ హెడ్ ఉన్న ప్రాంతం నుంచి తక్కువ హైడ్రాలిక్ హెడ్ ఉన్న ప్రాంతానికి ప్రవహిస్తుంది. హైడ్రాలిక్ హెడ్‌లో ఎత్తు, పీడనం రెండింటి ప్రభావాలు కలిసి ఉంటాయి. సచ్ఛిద్ర మాధ్యమాల గుండా జరిగే ప్రవాహాన్ని హైడ్రాలిక్ వాహకత, హైడ్రాలిక్ ప్రవణత, అడ్డుకోత వైశాల్యంతో డార్సీ నియమం సంబంధపరుస్తుంది. పంపింగ్ వల్ల బావి చుట్టూ హైడ్రాలిక్ హెడ్ తగ్గి, శంకు ఆకారపు జలమట్ట క్షీణత ప్రాంతం ఏర్పడుతుంది; ఇటువంటి శంకు ప్రాంతాలు ఒకదానితో మరొకటి అతివ్యాప్తి చెందితే బావుల మధ్య పరస్పర ప్రభావం ఏర్పడవచ్చు. జలధార పొరల సరిహద్దులు ఉపరితల జలవిభాజక రేఖలతో తప్పనిసరిగా సరిపోలవలసిన అవసరం లేదు. భూగర్భజలాన్ని స్వీకరించే నదుల్లోకి భూగర్భజలం చేరుతుంది; జలాన్ని కోల్పోయే నదీ భాగాలు భూగర్భజలాన్ని పునర్భరణ చేస్తాయి. ఈ జల మార్పిడి దిశ ఋతువులను బట్టి మారవచ్చు.

  • ప్రిలిమ్స్ కోసం వ్యత్యాసం: భూగర్భజల మట్టం అనేది భౌతిక సంతృప్త సరిహద్దు; పొటెన్షియోమెట్రిక్ ఉపరితలం జలశక్తి ఎత్తును (Hydraulic head) సూచిస్తుంది.
  • అధిక వర్షపాతం ఉన్నంత మాత్రాన భూగర్భజల లభ్యత అధికంగా ఉంటుందని భావించరాదు: నీరు భూమిలోకి ఇంకడం, వాలు, భౌగోళిక నిర్మాణం, వృక్షావరణం, నీటి వెలికితీత కూడా ముఖ్యమైనవే.

3. భారతదేశంలోని ప్రధాన జలధార పొరల వ్యవస్థలు

సింధు-గంగా-బ్రహ్మపుత్ర మైదానాల్లో విస్తారమైన, సంఘటితం కాని ఒండ్రు జలధార పొరలు ఉన్నాయి. ఇసుక, గులకరాళ్ల పొరలు సాధారణంగా నీటిని సమర్థంగా ప్రసరింపజేస్తాయి. వాటి మధ్యనున్న బంకమట్టి పొరలు బహుళ పొరలతో కూడిన అనిర్బంధిత, పాక్షిక నిర్బంధిత, నిర్బంధిత పరిస్థితులను సృష్టిస్తాయి. ఈ జలధార పొరలు సాంద్ర సాగునీటి వినియోగానికి, పెద్ద జనావాసాలకు ఆధారంగా ఉన్నాయి. అయితే, సమృద్ధిగా జల నిల్వలు ఉండటం సుస్థిరతకు హామీ ఇవ్వదు: పంజాబ్, హర్యానా, రాజస్థాన్, పశ్చిమ ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు తీవ్రమైన భూగర్భజల ఉపసంహరణ ఒత్తిడిని ఎదుర్కొంటున్నాయి. గంగా-బ్రహ్మపుత్ర ఒండ్రు ప్రాంతంలోని కొన్ని భాగాల్లో భూగర్భజలం ఆర్సెనిక్ కాలుష్యానికి గురవుతోంది.

ద్వీపకల్ప భారతదేశంలోని అధిక భాగంలో గ్రానైట్, నైస్, ఇతర స్ఫటికాకార శిలల్లో ప్రాథమిక సచ్ఛిద్రత చాలా తక్కువగా ఉంటుంది. భూగర్భజలం ప్రధానంగా శైథిల్యానికి గురైన మండలాల్లో, పరస్పరం అనుసంధానమైన పగుళ్లలో లభిస్తుంది. జల నిల్వ తరచుగా పరిమితంగా ఉంటుంది; స్వల్ప దూరాల పరిధిలోనే బావుల జల దిగుబడుల్లో గణనీయమైన తేడాలు కనిపిస్తాయి. హైదరాబాద్ ప్రాంతంతో సహా తెలంగాణ ఈ కఠిన శిలా పరిస్థితికి ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. మరింత లోతైన బోరుబావి తప్పనిసరిగా అధిక జల దిగుబడిని ఇవ్వదు; ఎందుకంటే అది జలాన్ని కలిగి ఉన్న పగుళ్లను చేరుకోకపోవచ్చు.

దక్కన్ ట్రాప్ బసాల్ట్‌లో శైథిల్యానికి గురైన పొరలు, సంధులు, బుడగల కావిటీలున్న మండలాలు, లావా ప్రవాహాల మధ్య సంపర్క ప్రాంతాల్లో భూగర్భజలం నిల్వ ఉంటుంది; దట్టమైన లావా ప్రవాహాల అంతర్భాగాలు తరచుగా తక్కువ పారగమ్యతను కలిగి ఉంటాయి. ఇసుకరాయి జలధార పొరలు రేణువుల మధ్య రంధ్రాలు, పగుళ్లపై ఆధారపడతాయి. సున్నపురాయిలో కరిగే ప్రక్రియ ద్వారా అధిక జల ప్రసరణ సామర్థ్యం కలిగిన కార్స్ట్ మార్గాలు ఏర్పడవచ్చు. హిమాలయాల్లో భూగర్భజలం సాధారణంగా పగుళ్లున్న శిలలు, శైథిల్యానికి గురైన నిక్షేపాల నుంచి ఊటల రూపంలో బయటకు వస్తుంది. తీరప్రాంత జలధార పొరల్లో పంపింగ్ వల్ల మంచినీరు–సముద్రజలం మధ్య సమతుల్యత దెబ్బతిన్నప్పుడు లవణజల చొరబాటు సంభవిస్తుంది.

  • భారతదేశంలోని శుష్క పశ్చిమ ప్రాంతంలో ఒండ్రు, అవక్షేప జలధార పొరలు రెండూ ఉన్నాయి. అయితే, తక్కువ పునర్భరణ, లవణీయత కారణంగా వినియోగించదగిన జల లభ్యత తరచుగా పరిమితమవుతుంది.
  • జలధార పొర ఉత్పాదకతను, నీటి నాణ్యతను విడివిడిగా అంచనా వేయాలి: అధిక జల దిగుబడినిచ్చే బావి కూడా సురక్షితం కాని నీటిని అందించవచ్చు.

4. పునర్భరణ, జల క్షీణత, నీటి నాణ్యతకు సంబంధించిన ముప్పులు

వర్షపు నీరు నేలలోకి ఇంకడం, నదీగర్భాలు, వరద మైదానాలు, ఇతర పారగమ్య ఉపరితలాల ద్వారా సహజ పునర్భరణ జరుగుతుంది. కాలువల నుంచి నీరు ఇంకడం, సాగునీటి తిరుగు ప్రవాహాలు కూడా పునర్భరణకు దోహదపడతాయి. అయితే, తిరుగు ప్రవాహాలు లవణాలను, వ్యవసాయ రసాయనాలను మోసుకురావచ్చు. పట్టణాల్లో నేలపై నీరు ఇంకని పూతలు వేయడం వల్ల విస్తృత ప్రాంతంలో జరిగే పునర్భరణ తగ్గవచ్చు; మరోవైపు, పైపుల నుంచి నీటి లీకేజీలు స్థానికంగా పునర్భరణకు కారణమవుతాయి. ఊటలు, నదుల ఆధార ప్రవాహం, తక్కువ లోతులోని భూగర్భ జలమట్టాల నుంచి జరిగే బాష్పీభవన–భాష్పోత్సేకం, పంపింగ్ ద్వారా భూగర్భజలం బయటకు వెళుతుంది.

పునర్భరణకు మించి నిరంతరం భూగర్భజలాన్ని వెలికితీయడం వల్ల జలమట్టాలు తగ్గడం, పంపింగ్ ఖర్చులు పెరగడం, తక్కువ లోతుగల బావులు ఎండిపోవడం, ఎండాకాలంలో నదీ ప్రవాహం తగ్గడం సంభవించవచ్చు. కుదింపునకు లోనయ్యే అవక్షేప బేసిన్లలో పీడనం తగ్గడం వల్ల జలధార వ్యవస్థ కుదించుకుపోవడం, భూమి కుంగిపోవడం జరగవచ్చు. అందువల్ల భూగర్భజల అంచనా అనేది కేవలం బావులను లెక్కించడానికే పరిమితం కాదు: పునర్భరణ, వెలికితీత, సహజ నిర్గమనం, పర్యావరణ వ్యవస్థ అవసరాలను పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. భారీ భూగర్భజల నిల్వలు ఉన్నప్పుడు, ముఖ్యంగా పునర్భరణ నెమ్మదిగా జరిగే ప్రాంతాల్లో, నిల్వల క్షీణత సంవత్సరాల తరబడి బయటపడకపోవచ్చు.

నీటి నాణ్యతకు ముప్పులు భౌగోళిక మూలాల వల్ల లేదా మానవ కార్యకలాపాల వల్ల ఏర్పడవచ్చు. కొన్ని ఒండ్రు నిక్షేప ప్రాంతాల్లో ఆర్సెనిక్ విడుదలై నీటిలోకి చేరడం, కొన్ని కఠిన శిలా ప్రాంతాల్లో ఫ్లోరైడ్ సాంద్రత పెరగడం భౌగోళిక, భూరసాయన పరిస్థితులను ప్రతిబింబిస్తాయి. అయితే, పంపింగ్, పునర్భరణలో మార్పులు కూడా వీటిని ప్రభావితం చేయవచ్చు. ఎరువులు, మురుగునీరు, వ్యర్థాల పారవేత వల్ల నైట్రేట్, వ్యాధికారక సూక్ష్మజీవులు, పారిశ్రామిక కాలుష్యకారకాలు భూగర్భజలంలోకి చేరవచ్చు. కలుషితమైన భూగర్భజలాన్ని తిరిగి శుద్ధ స్థితికి తీసుకురావడం కష్టసాధ్యమైనది, ఖర్చుతో కూడుకున్నది. ప్రణాళికాబద్ధ జలధార పునర్భరణకు అనుకూలమైన భౌగోళిక నిర్మాణం, సురక్షితమైన మూలజలం, అవక్షేప నియంత్రణ, నిర్వహణ అవసరం; శుద్ధి చేయని వ్యర్థజలాన్ని నేరుగా పునర్భరణ నిర్మాణాల్లోకి మళ్లించకూడదు.

  • స్థానిక పరిస్థితులు నీరు నేలలోకి ఇంకడానికి, ఉపయోగకరమైన భూగర్భ జల నిల్వకు అనుకూలంగా ఉన్న చోట్ల మాత్రమే పునర్భరణ గుంతలు, చెక్ డ్యామ్‌లు, ఇంకుడు చెరువులు పనిచేస్తాయి.
  • తీరప్రాంతాల్లో అధిక పంపింగ్ వల్ల లవణజలం పక్కల నుంచి చొరబడవచ్చు లేదా లోతులోని లవణజలం పైకి కదలవచ్చు. ఇలా లవణజలం పైకి కదలడాన్ని అప్‌కోనింగ్ అంటారు.

5. అంచనా మరియు సుస్థిర జలధార నిర్వహణ

జలశక్తి మంత్రిత్వ శాఖ పరిధిలోని కేంద్ర భూగర్భజల మండలి భూగర్భజల అన్వేషణ, పర్యవేక్షణ, అంచనా కార్యకలాపాలను చేపడుతుంది. సాధారణంగా NAQUIMగా పిలిచే జాతీయ జలధార మ్యాపింగ్ మరియు నిర్వహణ కార్యక్రమం, నిర్వహణ ప్రణాళికలకు తోడ్పడేందుకు జలధారల ఆకృతి, విస్తృతి, లక్షణాలు, జలమట్టాలు, నీటి నాణ్యతను గుర్తిస్తుంది. చలనశీల భూగర్భజల అంచనాల్లో భూగర్భజల వెలికితీత స్థాయి ఆధారంగా అంచనా యూనిట్లను వర్గీకరిస్తారు: వార్షిక వెలికితీతను, ఏటా వెలికితీయదగిన భూగర్భజల వనరుతో భాగించి, శాతంగా వ్యక్తపరుస్తారు. ఇది మొత్తం భూగర్భజల నిల్వలో ఇప్పటికే తొలగించిన నీటి శాతం కాదు.

నిర్వహణలో సరఫరాను పెంచే చర్యలతోపాటు డిమాండ్‌ను తగ్గించే చర్యలను సమన్వయం చేయాలి. జలధార ఆధారిత నీటి బడ్జెట్లు, స్థానిక నీటి లభ్యతకు అనుకూలమైన పంటల ఎంపిక, సమర్థ సాగునీటి వినియోగం, సమన్వయంతో కూడిన పంపింగ్ ద్వారా ఒత్తిడిని తగ్గించవచ్చు. రైతులు సాగునీటి పరిధిలోని విస్తీర్ణాన్ని పెంచినా లేదా ఎక్కువ నీరు అవసరమయ్యే పంటలకు మారినా, సాగునీటి వినియోగ సామర్థ్యాన్ని పెంచడం ఒక్కటే నదీ పరివాహక ప్రాంత స్థాయిలో నీటి ఆదాకు దారితీయకపోవచ్చు. పునర్భరణ మండలాలు, చిత్తడి నేలలు, వరద మైదానాలను సంరక్షించాలి; తాగునీటి వనరులకు పారిశుధ్యపరమైన రక్షణ చర్యలు, క్రమం తప్పని పరీక్షలు అవసరం.

అటల్ భూజల్ యోజనను గుజరాత్, హర్యానా, కర్ణాటక, మధ్యప్రదేశ్, మహారాష్ట్ర, రాజస్థాన్, ఉత్తరప్రదేశ్ అనే ఏడు రాష్ట్రాల్లో ఎంపిక చేసిన నీటి కొరత ప్రాంతాలలో సమాజ భాగస్వామ్యంతో నడిచే భూగర్భజల నిర్వహణ కార్యక్రమంగా రూపొందించారు. రాష్ట్ర స్థాయి ఏర్పాట్లతోపాటు, పర్యావరణ (పరిరక్షణ) చట్టం, 1986 ద్వారా సంక్రమించిన అధికారాల కింద కేంద్ర భూగర్భజల ప్రాధికార సంస్థ నిర్దిష్ట భూగర్భజల వెలికితీతలను నియంత్రిస్తుంది. సమీపంలోని బావులు తరచుగా ఒకే జలధార పొర నుంచి నీటిని పొందుతాయి కాబట్టి, సమర్థవంతమైన పరిపాలనకు ప్రతి బోరుబావిని స్వతంత్ర వనరుగా పరిగణించడం కాకుండా ఉమ్మడి నియమాలు అవసరం.

  • వెలికితీత స్థాయికి సంబంధించిన ప్రామాణిక వర్గాలు: 70% లేదా అంతకంటే తక్కువైతే సురక్షితం; 70% కంటే ఎక్కువగా, 90% వరకు ఉంటే పాక్షిక సంకట స్థితి; 90% కంటే ఎక్కువగా, 100% వరకు ఉంటే సంకట స్థితి; 100% కంటే ఎక్కువైతే అతివినియోగ స్థితి.
  • ప్రణాళికా రూపకల్పనలో, ఏటా పునర్భరణ చెందగల వనరులను పాత భూగర్భజల నిల్వల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి; అలాగే, వనరుల లభ్యతను తాగునీటిగా వినియోగించేందుకు వాటి అనుకూలత నుంచి వేరుగా పరిగణించాలి.

జలధార పొర పరిబద్ధత, భూగర్భజల పీడనం, బావులు

అందించిన మెటాడేటా జలధార పొరలు, ఒక అల్పపారగమ్య పొర (aquitard), అసంతృప్త మండలం, వివిధ రకాల బావులను చూపే భావనాత్మక రేఖాచిత్రాన్ని గుర్తిస్తుంది. ఈ వర్గాలు భూగర్భజల నిల్వను భూగర్భజల చలనం నుంచి వేరు చేస్తాయి. జలధార పొర నీటిని నిల్వ చేయడంతోపాటు బావులు లేదా ఊటలకు సరఫరా చేయగలిగేంతగా నీటిని ప్రసరింపజేయాలి; సచ్ఛిద్రత ఒక్కటే దాని ఉపయోగకరతను నిర్ధారించదు. అల్పపారగమ్య పొర సాపేక్షంగా తక్కువ పారగమ్యత కారణంగా నీటి ప్రవాహాన్ని నిరోధిస్తుంది; అయితే అది పూర్తిగా అపారగమ్యంగా ఉండాల్సిన అవసరం లేదు. భూగర్భ జలమట్టం అపరిబద్ధ జలధార పొరకు ఎగువ సరిహద్దుగా ఉంటుంది. పరిబద్ధ జలధార పొర మాత్రం ప్రవాహాన్ని నిరోధించే పొర కింద ఉండి, పీడనంలో ఉన్న నీటిని కలిగి ఉంటుంది.

భారతదేశంలో విస్తారమైన ఒండ్రు నిక్షేపాల్లో పరస్పరం అనుసంధానమైన రంధ్రాల ద్వారా జలధార పొరలు ఏర్పడగలవు. దృఢ శిలా ప్రాంతాల్లో భూగర్భజలం సాధారణంగా శైథిల్యం చెందిన మండలాలు, పగుళ్లలో ఉంటుంది. ఈ రెండు భౌగోళిక పరిస్థితుల్లో ఏదీ నమ్మదగిన నీటి దిగుబడికి లేదా సురక్షిత నీటి నాణ్యతకు హామీ ఇవ్వదు. పరిబద్ధ జలధార పొర నుంచి నీటిని పొందే బావిలో నీరు ఆ జలధార పొర ఎగువ సరిహద్దును దాటి పైకి రావచ్చు; పీడన జలమట్టం నేల ఉపరితల ఎత్తును మించినప్పుడే నీరు ఉపరితలంపై సహజంగా ప్రవహిస్తుంది. ఈ సాధారణ నమూనా రేఖాచిత్రం భారతదేశంలోని ఏ నిర్దిష్ట ప్రదేశంలోనైనా జలధార పొర లోతు, పునర్భరణ రేట్లు లేదా భూగర్భజల లభ్యతకు ఆధారం కాదు.

  • భూగర్భ జలమట్టాన్ని పీడన జలమట్ట ఉపరితలం (potentiometric surface) నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి: రెండవది పరిబద్ధ జలధార పొర నుంచి నీటిని పొందే బావుల్లో నీరు ఏ స్థాయి వరకు పైకి ఎగసివస్తుందో సూచిస్తుంది.
  • ఆర్టీసియన్ స్థితిని నీరు తప్పనిసరిగా తనంతట తానే బయటకు ప్రవహించే స్థితితో సమానంగా భావించవద్దు. అలాగే, లోతైన భూగర్భజలం తప్పనిసరిగా స్వచ్ఛమైనది, పునరుద్ధరించదగినది లేదా సమృద్ధిగా లభించేది అని భావించవద్దు.
  • సుస్థిరమైన నీటి వెలికితీత కోసం పునర్భరణ, పంపింగ్, నీటి నాణ్యత, అనుసంధానమై ఉన్న నదులు, పర్యావరణ వ్యవస్థలపై ప్రభావాలను అంచనా వేయాలి; నిల్వ ఉన్న భూగర్భజలం ఏ పరిమితులూ లేకుండా ఏటా వినియోగించగల నీటి సరఫరా కాదు.

జలధారల ఆధారిత భూగర్భజల ప్రణాళిక

  1. 1. భూగర్భ శిలా పొరలు, పగుళ్లు, జలధారల సరిహద్దులు, పునర్భరణ ప్రాంతాలను పటాలపై గుర్తించాలి.
  2. 2. రుతువులవారీగా భూగర్భజల మట్టాలు, జల ఉపసంహరణ, నీటి నాణ్యతను పర్యవేక్షించాలి.
  3. 3. పునర్భరణ, వెలికితీయదగిన జల వనరులు, స్థానిక జల బడ్జెట్‌ను అంచనా వేయాలి.
  4. 4. భూగర్భజలాలు తీవ్రంగా క్షీణిస్తున్న ప్రాంతాలు, కాలుష్య మూలాలు, భూగర్భజలాలపై ఆధారపడిన పర్యావరణ వ్యవస్థలను గుర్తించాలి.
  5. 5. నీటి డిమాండ్ నిర్వహణతోపాటు శాస్త్రీయంగా ఎంపిక చేసిన ప్రదేశాల్లో పునర్భరణను చేపట్టడం, జల వనరుల మూలాలను పరిరక్షించడం సమన్వయంతో అమలు చేయాలి.
  6. 6. పర్యవేక్షణ ఫలితాలను సమీక్షించి, సముదాయ స్థాయి భూగర్భజల వెలికితీత నియమాలను సవరించాలి.
ముఖ్యమైన జలధారల భౌగోళిక స్థితుల తులన
భౌగోళిక స్థితిప్రధాన జల నిల్వ, ప్రవాహ ప్రదేశాలుభారతదేశంలోని ఉదాహరణప్రధాన సమస్య
ఒండ్రు నిక్షేపాలుఇసుక, కంకర రేణువుల మధ్య రంధ్రాలుసింధు–గంగా మైదానాలుఅధిక జల వెలికితీత; కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఆర్సెనిక్ ఉనికి
స్ఫటికాకార కఠిన శిలలుశైథిల్యం చెందిన మండలాలు, పరస్పరం అనుసంధానమైన పగుళ్లుతెలంగాణ మరియు కర్ణాటకపరిమిత జల నిల్వ, బావుల జల దిగుబడిలో అధిక వైవిధ్యం
బసాల్ట్శిలా సంధులు, శైథిల్యం చెందిన మరియు బుడగ రంధ్రాలున్న మండలాలు, లావా ప్రవాహ పొరల మధ్య సంపర్క తలాలుదక్కన్ పీఠభూమినిరంతరంగా విస్తరించని అధిక జల దిగుబడినిచ్చే పొరలు
కార్స్ట్ సున్నపురాయికరిగే ప్రక్రియ వల్ల విస్తరించిన పగుళ్లు, జల మార్గాలుమేఘాలయలోని కొన్ని ప్రాంతాలుజల మార్గాల ద్వారా కాలుష్యకారకాలు వేగంగా వ్యాపించడం
తీరప్రాంత నిక్షేపాలుఇసుక, ఇతర పారగమ్య అవక్షేపాల్లోని రంధ్రాలుతీరప్రాంత తమిళనాడు మరియు గుజరాత్అధికంగా నీటిని పంపింగ్ చేయడం వల్ల ఉప్పునీటి చొరబాటు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఆంధ్రప్రదేశ్‌లో సమాజ భాగస్వామ్యంతో భూగర్భజల బడ్జెట్ రూపకల్పన

ఆంధ్రప్రదేశ్ రైతుల నిర్వహణలోని భూగర్భజల వ్యవస్థల ప్రాజెక్టు భూగర్భజల పర్యవేక్షణ, వర్షపాతం కొలత, పంటల నీటి బడ్జెట్ రూపకల్పన ద్వారా దృఢ శిలా ప్రాంతాల్లోని రైతులకు తోడ్పాటునందించింది. అంచనా వేసిన నీటి లభ్యతకు అనుగుణంగా పంటల సాగు నిర్ణయాలను చర్చించేందుకు రైతులు పరస్పరం పంచుకున్న సమాచారాన్ని ఉపయోగించారు. భూజలశాస్త్ర అవగాహన, సమష్టి నీటి డిమాండ్ నిర్వహణ పునర్భరణ పనులకు అనుబంధంగా తోడ్పడగలవన్నదే దీని ప్రధాన పాఠం; అదనపు బోరుబావులను నిర్మించడం వల్ల అదనపు భూగర్భజలం సృష్టించబడదు.

పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని ఒండ్రు జలధారుల్లో ఆర్సెనిక్

పశ్చిమ బెంగాల్‌లోని గంగా డెల్టాలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో ఆర్సెనిక్‌తో కలుషితమైన భూగర్భజలం ఉంది. ఇనుము కలిగిన అవక్షేపాల నుంచి ఆర్సెనిక్ విడుదలయ్యేలా చేసే క్షయకరణ పరిస్థితులతో ఈ కాలుష్యం తరచుగా ముడిపడి ఉంటుంది. ప్రాంతాన్ని బట్టి, జలధారి లోతును బట్టి కాలుష్య స్థాయి మారుతుంది. కాబట్టి నీరు కంటికి స్వచ్ఛంగా కనిపించినంత మాత్రాన అది సురక్షితమని భావించరాదు. క్రమబద్ధమైన పరీక్షలు, సురక్షితమని నిర్ధారించిన నీటి వనరుల వినియోగం, నీటి శుద్ధి, తగిన విధంగా రూపొందించిన పైపుల ద్వారా నీటి సరఫరా వంటి చర్యలు చేపట్టాలి. పరీక్షలు నిర్వహించకుండా, బావులను పటిష్ఠంగా నిర్మించకుండా లోతైన భూగర్భజలం సురక్షితమని భావించరాదు.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

భూగర్భజలానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అధిక సచ్ఛిద్రత గల పదార్థానికి తప్పనిసరిగా అధిక పారగమ్యత కూడా ఉండాలి. 2. నిర్దిష్ట జల దిగుబడి (Specific yield) అనేది సంతృప్త పదార్థం నుంచి గురుత్వాకర్షణ ప్రభావంతో బయటకు ప్రవహించే నీటి నిష్పత్తిని కొలుస్తుంది. 3. భూగర్భజల ప్రవాహం హైడ్రాలిక్ హెడ్‌లోని వ్యత్యాసాల ద్వారా నియంత్రించబడుతుంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

బంధిత జలధారి నుంచి నీటిని పొందే బావిలోని నీరు భూ ఉపరితలంపైకి సహజంగా ప్రవహించే పరిస్థితి:

  • A. జలధారిలో మంచినీరు మాత్రమే ఉన్నప్పుడు
  • B. పీడనంతో సంబంధం లేకుండా, జలధారి అపారగమ్య పొర కింద ఉన్నప్పుడు
  • C. బావి ఉన్న ప్రదేశంలో పొటెన్షియోమెట్రిక్ ఉపరితలం భూమట్టం కంటే ఎత్తులో ఉన్నప్పుడు
  • D. ప్రాంతీయ భూగర్భజల మట్టం బావి అడుగుభాగం కంటే దిగువన ఉన్నప్పుడు

ప్రశ్న 3

కింది జలధారి–భౌగోళిక అమరిక జతలను పరిశీలించండి: 1. ద్వీపకల్ప ప్రాంతంలోని గ్రానైట్, నైస్ శిలలు: భూగర్భజలం ప్రధానంగా శైథిల్యం చెందిన, పగుళ్లు ఏర్పడిన మండలాల్లో ఉంటుంది. 2. దక్కన్ బసాల్ట్: భూగర్భజలం అన్ని దట్టమైన లావా అంతర్భాగాల్లో సమానంగా విస్తరించి ఉంటుంది. 3. తీరప్రాంత జలధారులు: అధికంగా నీటిని పంపింగ్ చేయడం వల్ల ఉప్పునీరు చొచ్చుకురావచ్చు. ఏ జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: పునర్భరణ నిర్మాణాల ద్వారా మాత్రమే భారతదేశంలో భూగర్భజలంపై ఒత్తిడిని పరిష్కరించలేము. జలధారుల వైవిధ్యం, నీటి డిమాండ్ నిర్వహణను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • విస్తారమైన ఒండ్రు నిక్షేపాల్లోని జల నిల్వలకు, నిరంతరంగా విస్తరించి ఉండని కఠిన శిలా జలధారులకు మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • భూగర్భజల క్షీణతను నీటి వెలికితీత, పంటల సాగు విధానాలు, సాగునీటి ప్రోత్సాహకాలు, పట్టణ నీటి డిమాండ్‌తో అనుసంధానించండి.
  • భూగర్భజల పునర్భరణ నిర్మాణాలకు సంబంధించిన భౌగోళిక నిర్మాణపరమైన పరిమితులు, కాలుష్య ప్రమాదాలు, నిర్వహణ అవసరాలను చర్చించండి.
  • సంస్థాగత ఉదాహరణలుగా NAQUIM, సాముదాయిక నీటి బడ్జెట్ రూపకల్పన, అటల్ భూజల్ యోజనలను ఉపయోగించండి.
  • నీటి లభ్యతకు అనుగుణంగా పంటల ఎంపిక, పర్యవేక్షణతో కూడిన భూగర్భజల వెలికితీత, నీటి నాణ్యత పరిరక్షణ, భూగర్భజలంపై ఆధారపడిన పర్యావరణ వ్యవస్థల రక్షణను సిఫార్సు చేయండి.
  • స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా రూపొందించిన, జలధారి ఆధారిత సమష్టి నిర్వహణ అవసరాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI: Drainage System.
  • NCERT, India: People and Economy, Class XII: Water Resources.
  • Central Ground Water Board: National Aquifer Mapping and Management Programme reports, cgwb.gov.in.
  • Central Ground Water Board: National Compilation on Dynamic Ground Water Resources of India, latest edition.
  • Ministry of Jal Shakti: Atal Bhujal Yojana guidelines and official programme resources.
  • Central Ground Water Authority: Guidelines for regulation and control of groundwater extraction.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Groundwater_(aquifer,_aquitard,_3_type_wells).PNG

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp