New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారతదేశ భూగోళశాస్త్రం · పరిశ్రమలు, రవాణా మరియు జనాభా

సిమెంట్

సిమెంట్ పరిశ్రమ ఖనిజ వనరులను నిర్మాణం, రవాణా మరియు ప్రాంతీయ అభివృద్ధితో అనుసంధానించే ప్రాథమిక మౌలిక సదుపాయాల పరిశ్రమ. దీని భౌగోళిక విస్తరణ సున్నపురాయి లభ్యత, ఇంధన సరఫరాలు మరియు భారీ వినియోగ మార్కెట్ల స్థానాన్ని ప్రతిబింబిస్తుంది. ప్రపంచంలో చైనా తర్వాత భారతదేశం రెండవ అతిపెద్ద సిమెంట్ ఉత్పత్తిదారు. UPSC ప్రిలిమ్స్‌కు సంబంధించి ముడి పదార్థాలు, తయారీ దశలు, ప్రధాన ఉత్పత్తి ప్రాంతాలు, రవాణా ఆర్థికాంశాలు మరియు పర్యావరణ ప్రభావాలు ముఖ్యమైన అంశాలు.

సిమెంట్: ప్రాథమిక మౌలిక సదుపాయాల పరిశ్రమకు దృష్టాంత సూచన.

సిమెంట్: ప్రాథమిక మౌలిక సదుపాయాల పరిశ్రమకు దృష్టాంత సూచన.

Credit: Szlomo Lejb · CC BY-SA 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. స్వభావం మరియు ఆర్థిక ప్రాధాన్యం

సిమెంట్ అనేది మెత్తగా రుబ్బిన జలసిద్ధ బంధక పదార్థం: నీటితో కలిపినప్పుడు జలీకరణ చర్య ద్వారా గడ్డకట్టి గట్టిపడుతుంది; నీటిలోనూ తన బలాన్ని నిలుపుకోగలదు. ఇది కాంక్రీటులో ఇసుకను, ముతక కంకరను బంధిస్తుంది; నిర్మాణ గారలో ఇసుకతో కలిపి ఉపయోగిస్తారు. గృహాలు, రహదారులు, వంతెనలు, నీటిపారుదల పనులు, ఓడరేవులు మరియు పారిశ్రామిక నిర్మాణాలకు సిమెంట్ ఆధారంగా ఉంటుంది. అందువల్ల సిమెంట్ గిరాకీ పట్టణీకరణ, మౌలిక సదుపాయాల పెట్టుబడులు మరియు నిర్మాణ రంగ చక్రంలోని మార్పులను సన్నిహితంగా అనుసరిస్తుంది.

సిమెంట్ ఉత్పత్తిలో చైనా తర్వాత భారతదేశం రెండవ స్థానంలో ఉంది. అయితే, ఈ పరిశ్రమకు దేశీయ డిమాండే ప్రధాన ఆధారంగా ఉంది. ప్రధాన మంత్రి ఆవాస్ యోజన వంటి గృహనిర్మాణ కార్యక్రమాలు, రహదారులు, రైల్వేలు, పట్టణ మౌలిక సదుపాయాలపై పెట్టుబడులు సిమెంట్‌కు డిమాండ్‌ను సృష్టిస్తాయి. జనాభా వృద్ధి కర్మాగార స్థల ఎంపికను ప్రత్యక్షంగా నిర్ణయించే అంశం కంటే, ప్రధానంగా కొత్త కుటుంబాలు ఏర్పడటం, జనావాసాల విస్తరణ, మౌలిక సదుపాయాల అవసరాల ద్వారా ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంటుంది.

సిమెంట్ బరువైనది; యూనిట్ బరువుకు దాని విలువ సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉంటుంది. అందువల్ల, వినియోగదారునికి చేరే సమయానికి దాని మొత్తం వ్యయంలో సరకు రవాణా ఖర్చు గణనీయమైన భాగంగా ఉంటుంది. సమీకృత కర్మాగారాలు సాధారణంగా అనువైన సున్నపురాయి నిక్షేపాలకు సమీపంలో ఏర్పాటవుతాయి. అయితే, గ్రైండింగ్, పంపిణీ కేంద్రాలను మార్కెట్లకు దగ్గరగా ఏర్పాటు చేయవచ్చు. ఒక సిమెంట్ కంపెనీ ఉత్పత్తి వ్యవస్థ ఒకే కర్మాగారానికి పరిమితం కాకుండా అనేక రాష్ట్రాల్లో ఎందుకు విస్తరించి ఉంటుందో ఈ వ్యత్యాసం వివరిస్తుంది.

  • వెనుక అనుసంధానాల్లో సున్నపురాయి తవ్వకం, విద్యుదుత్పత్తి, ఇంధనాలు, యంత్రాలు మరియు రవాణా ఉంటాయి.
  • ముందు అనుసంధానాల్లో సిద్ధ మిశ్రమ కాంక్రీటు, నిర్మాణం, ముందుగా తయారుచేసిన నిర్మాణ భాగాలు మరియు మౌలిక సదుపాయాలు ఉంటాయి.

2. ముడి పదార్థాలు మరియు తయారీ

సున్నపురాయి ప్రధాన ముడి పదార్థం; ఇది కాల్షియం కార్బొనేట్‌ను అందిస్తుంది. బంకమట్టి లేదా షేల్ శిల సిలికా, అల్యూమినాలను అందిస్తాయి; ఇనుము కలిగిన పదార్థాలు, రసాయన కూర్పును సరిచేసే ఇతర పదార్థాలు అవసరమైన రసాయన కూర్పును సాధించడానికి తోడ్పడతాయి. సున్నపురాయి అనుకూలత కేవలం దాని లభ్యతపైనే కాకుండా నాణ్యత, మలినాలు, నిక్షేప పరిమాణం, తవ్వకాల పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. సిమెంట్ గట్టిపడే ప్రక్రియను నియంత్రించడానికి చివరి గ్రైండింగ్ దశలో జిప్సమ్‌ను కలుపుతారు; క్లింకర్ తయారీలో ఇది ప్రధాన ముడి పదార్థం కాదు.

విస్తృతంగా ఉపయోగించే శుష్క పద్ధతిలో, చూర్ణం చేసిన ముడి పదార్థాలను నిర్దిష్ట నిష్పత్తుల్లో కలిపి, ఎండబెట్టి, మెత్తగా పొడి చేసి ముడి మిశ్రమ పిండి (raw meal)గా తయారు చేస్తారు. ప్రీహీటర్లు బట్టీ నుంచి వెలువడే వాయువులలోని ఉష్ణాన్ని తిరిగి వినియోగించుకుంటాయి. పదార్థం భ్రమణ బట్టీ (rotary kiln)లోకి ప్రవేశించకముందే ప్రీకాల్సైనర్‌లో కార్బొనేట్ల వియోజనం చాలావరకు జరుగుతుంది. సుమారు 1,450°C వద్ద, సిమెంట్‌కు నీటి సమక్షంలో గట్టిపడే ధర్మాలను కల్పించే సమ్మేళనాలతో కూడిన క్లింకర్ ఏర్పడుతుంది. క్లింకర్‌ను చల్లబరిచి, అనంతరం మెత్తగా పొడి చేసి సిమెంట్‌గా తయారు చేస్తారు.

కాల్సినేషన్ ప్రక్రియలో కాల్షియం కార్బొనేట్ కాల్షియం ఆక్సైడ్‌గా మారినప్పుడు కార్బన్ డయాక్సైడ్ విడుదలవుతుంది. ఇంధన దహనం వల్ల అదనపు ఉద్గారాలు వెలువడతాయి. అందువల్ల, శిలాజ ఇంధనాల స్థానంలో ఇతర ఇంధనాలను ఉపయోగించడం ద్వారా మాత్రమే ఉత్పత్తి ప్రక్రియలోని అన్ని ఉద్గారాలను తొలగించలేము. పాత ఆర్ద్ర పద్ధతిలో నీటితో కూడిన ముడి పదార్థాల మిశ్రమాన్ని (slurry) తయారు చేస్తారు. ఇందులోని నీటిని ఆవిరి చేయాల్సి ఉండటంతో ఎక్కువ ఉష్ణశక్తి వినియోగమవుతుంది. భారతదేశ సిమెంట్ ఉత్పత్తిలో ఆధునిక శుష్క పద్ధతి కర్మాగారాలదే ఆధిపత్యం.

సాధారణ పోర్ట్‌ల్యాండ్ సిమెంట్‌లో ప్రధానంగా క్లింకర్, గట్టిపడే ప్రక్రియను నియంత్రించే పదార్థం ఉంటాయి. పోర్ట్‌ల్యాండ్ పోజోలానా సిమెంట్‌లో పోజోలానిక్ పదార్థాన్ని, సాధారణంగా ఫ్లై యాష్‌ను కలుపుతారు; పోర్ట్‌ల్యాండ్ స్లాగ్ సిమెంట్‌లో కణికల రూపంలోని బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ స్లాగ్‌ను ఉపయోగిస్తారు. ఇటువంటి పదార్థాలను కలపడం వల్ల క్లింకర్ అవసరాన్ని తగ్గించవచ్చు; మన్నికకు సంబంధించిన కొన్ని లక్షణాలను మెరుగుపరచవచ్చు. అయితే, పనితీరు పదార్థాల కూర్పు, తేమతో పరిపక్వం చేసే ప్రక్రియ (curing), బహిర్గతమయ్యే పర్యావరణ పరిస్థితులపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాల నుంచి వచ్చే ఫ్లై యాష్, ఉక్కు కర్మాగారాల నుంచి వచ్చే స్లాగ్ ముఖ్యమైన పారిశ్రామిక అనుసంధానాలను ఏర్పరుస్తాయి.

3. స్థల ఎంపికను ప్రభావితం చేసే అంశాలు మరియు భారతదేశంలోని ప్రధాన సిమెంట్ పరిశ్రమ మండలాలు

సమీకృత సిమెంట్ కర్మాగారాల స్థల ఎంపికపై సున్నపురాయి బలమైన ప్రభావం చూపుతుంది. ఎందుకంటే ఇది భారీ పరిమాణాల్లో అవసరమవుతుంది; అంతేకాకుండా, ప్రాసెసింగ్ సమయంలో ముడి పదార్థ ద్రవ్యరాశిలో కొంత భాగం కార్బన్ డయాక్సైడ్ రూపంలో నష్టపోతుంది. సున్నపురాయి గనులకు సమీపంలో కర్మాగారాలను ఏర్పాటు చేయడం వల్ల అనవసరమైన ముడి పదార్థ బరువును రవాణా చేయాల్సిన అవసరం తప్పుతుంది. అయినప్పటికీ, ఇంధన లభ్యత, విద్యుత్, నీరు, భూమి, పర్యావరణ అనుమతులు, రవాణా అనుసంధానం కూడా స్థల ఎంపికను ప్రభావితం చేస్తాయి. బొగ్గు, పెట్రోలియం కోక్ బట్టీలకు ముఖ్యమైన ఇంధనాలుగా ఉన్నాయి; వీటికి అనుబంధంగా తగిన ప్రత్యామ్నాయ ఇంధనాల వినియోగం క్రమంగా పెరుగుతోంది.

వాయవ్య సిమెంట్ పరిశ్రమల మండలంలో రాజస్థాన్‌లోని చిత్తోర్‌గఢ్–నింబహేరా, కోటా, పాలి ప్రాంతాలు ఉన్నాయి. ఈ మండలం గుజరాత్‌లోని సున్నపురాయి నిక్షేపాలు కలిగిన జిల్లాల వైపు విస్తరించింది. రాజస్థాన్‌లో సమృద్ధిగా ఉన్న సున్నపురాయి వనరులతోపాటు ఉత్తర, పశ్చిమ ప్రాంతాల మార్కెట్లకు చేరువగా ఉండే అనుకూలత ఉంది. తీరప్రాంత గుజరాత్‌లో నౌకాశ్రయాల ద్వారా ఇంధన లోడింగ్, అన్‌లోడింగ్ కార్యకలాపాలకు, క్లింకర్ లేదా సిమెంట్‌ను తీరప్రాంత నౌకాయానం ద్వారా రవాణా చేయడానికి అవకాశాలు ఉన్నాయి. మార్కెట్లకు చేరుకునే సౌలభ్యం తక్కువగా ఉంటే, కేవలం సున్నపురాయి లభ్యత ఉన్నంత మాత్రాన వినియోగ కేంద్రానికి చేర్చే మొత్తం వ్యయం తక్కువగా ఉంటుందని చెప్పలేం.

మధ్య భారతదేశంలో మధ్యప్రదేశ్‌లోని సత్నా–మైహర్–రేవా మండలం, ఛత్తీస్‌గఢ్‌లోని బలోదా బజార్–రాయ్‌పూర్ ప్రాంతం ఉన్నాయి. ఈ పరిశ్రమల సమూహాలు సున్నపురాయి వనరులు, అనేక ప్రాంతీయ మార్కెట్లతో ఉన్న రవాణా అనుసంధానాల వల్ల ప్రయోజనం పొందుతున్నాయి. ఛత్తీస్‌గఢ్‌లో విస్తృతంగా ఉన్న బొగ్గు, విద్యుత్, ఉక్కు రంగాల ఆర్థిక కార్యకలాపాలు కూడా పారిశ్రామిక ఉత్పాదకాల సరఫరాకు, మిశ్రిత సిమెంట్ ఉత్పత్తి అవకాశాలకు తోడ్పడుతున్నాయి.

దక్షిణ భారతదేశంలోని సిమెంట్ పరిశ్రమల సమూహాల్లో తెలంగాణలోని నల్గొండ, సూర్యాపేట; ఆంధ్రప్రదేశ్‌లోని YSR కడప, నంద్యాల; కర్ణాటకలోని కలబురగి; తమిళనాడులోని అరియలూరు ఉన్నాయి. దక్కన్, దానిని ఆనుకొని ఉన్న అవక్షేప ద్రోణుల్లో గణనీయమైన సున్నపురాయి నిక్షేపాలు ఉన్నాయి. ఈశాన్య భారతదేశంలో మేఘాలయ తన సున్నపురాయి వనరుల కారణంగా ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది. అయితే, అక్కడి భూస్వరూపం, రవాణా అనుసంధానం వ్యయాలను ప్రభావితం చేస్తాయి. ఉత్పత్తి సామర్థ్యానికి కొత్తగా జోడింపులు జరగడం, సామర్థ్య వినియోగంలో మార్పులను బట్టి సిమెంట్ ఉత్పత్తి చేసే రాష్ట్రాల ర్యాంకులు మారవచ్చు.

4. రవాణా, మార్కెట్లు, ప్రాంతీయ వ్యవస్థీకరణ

సమీకృత కర్మాగారం క్లింకర్, సిమెంట్ రెండింటినీ తయారు చేస్తుంది. అయితే, స్వతంత్ర గ్రైండింగ్ యూనిట్ క్లింకర్‌ను స్వీకరించి, దానిని ప్రాసెస్ చేసి సిమెంట్‌గా మారుస్తుంది. గ్రైండింగ్ యూనిట్లను పెద్ద పట్టణ మార్కెట్లు, నౌకాశ్రయాలు, ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాలు లేదా ఉక్కు కర్మాగారాలకు సమీపంలో ఏర్పాటు చేయవచ్చు. దీనివల్ల కంపెనీలు సున్నపురాయి సమృద్ధిగా ఉన్న ప్రాంతాల నుంచి వచ్చిన క్లింకర్‌ను, ఇతర ప్రాంతాల్లో లభించే ఫ్లై యాష్ లేదా స్లాగ్‌తో కలపగలుగుతాయి. అదే సమయంలో, తయారైన సిమెంట్‌ను పంపిణీ చేయాల్సిన దూరం తగ్గుతుంది.

బొగ్గు, క్లింకర్, సిమెంట్‌లను భారీ పరిమాణాల్లో సుదూర ప్రాంతాలకు రవాణా చేయడంలో రైల్వేలు ముఖ్యమైనవి. డీలర్లు, నిర్మాణ ప్రదేశాలకు అనువైన రీతిలో పంపిణీ చేయడానికి, చివరి గమ్యస్థానం వరకు సరఫరా చేయడానికి రహదారులు ఉపయోగపడతాయి. నౌకాశ్రయాలతో అనుసంధానమై ఉన్న అనుకూలమైన ఉత్పత్తి, వినియోగ కేంద్రాలను తీరప్రాంత నౌకాయానం కలుపుతుంది. ఏ రవాణా విధానానికి ప్రాధాన్యం ఇవ్వాలనేది దూరం, రవాణా చేసే సరకు పరిమాణం, టెర్మినళ్లు, సరకు లోడింగ్–అన్‌లోడింగ్ వ్యయాలు, విశ్వసనీయతపై ఆధారపడి ఉంటుంది; ఏ ఒక్క రవాణా విధానమూ అన్ని చోట్లా అత్యంత చౌకగా ఉండదు.

నిల్వ, రవాణా సమయంలో సిమెంట్‌ను తేమ నుంచి రక్షించాలి. దీనిని బస్తాల్లోనూ, బల్క్ ట్యాంకర్లు, ప్రత్యేక సరకు నిర్వహణ వ్యవస్థల ద్వారానూ రవాణా చేస్తారు. భారీ నిర్మాణ ప్రాజెక్టులు, రెడీ-మిక్స్ కాంక్రీట్ కర్మాగారాలు బల్క్ సరఫరాకు ప్రాధాన్యం ఇస్తాయి. PM గతి శక్తి, జాతీయ లాజిస్టిక్స్ విధానం సిమెంట్ ఉత్పత్తి పథకాలుగా కాకుండా, బహుళ రవాణా విధానాల అనుసంధానం, లాజిస్టిక్స్ సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించడం అనే విస్తృత లక్ష్యాల ద్వారా ఈ రంగానికి సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి.

5. పర్యావరణ సమస్యలు మరియు వనరుల వినియోగ సామర్థ్యం

సున్నపురాయి తవ్వకం భూస్వరూపాలను మారుస్తుంది, వృక్షసంపదను తొలగిస్తుంది; నీటి పారుదల, భూగర్భజలాలు, సమీప ఆవాసాలను ప్రభావితం చేయవచ్చు. తవ్వకం, రాయిని చూర్ణం చేయడం, పదార్థాల తరలింపు వల్ల దుమ్ము ఉత్పన్నమవుతుంది; బట్టీల నుంచి సూక్ష్మ కణ పదార్థం, నైట్రోజన్ ఆక్సైడ్లు, సల్ఫర్ డయాక్సైడ్ వెలువడవచ్చు. ఈ ప్రభావాలను ప్రదేశానికనుగుణంగా అంచనా వేయాలి; ముఖ్యంగా జనావాసాలు, అడవులు, పర్యావరణపరంగా సున్నితమైన సున్నపురాయి భూభాగాల పరిసరాల్లో ఇటువంటి అంచనా అవసరం.

కాలుష్య నియంత్రణ చర్యల్లో మూసివున్న కన్వేయర్లు, కప్పబడిన నిల్వ ప్రదేశాలు, బ్యాగ్ ఫిల్టర్లు లేదా స్థిరవిద్యుత్ అవక్షేపకాలు, ధూళి అణచివేత, ఉద్గారాల పర్యవేక్షణ ఉంటాయి. గనుల పునరుద్ధరణ, దశలవారీ భూ పునరుద్ధరణ, భూగర్భజలాల నిర్వహణ ద్వారా తవ్వకం ప్రభావాలను ఎదుర్కొంటారు. సిమెంట్ ప్రాజెక్టులకు EIA నోటిఫికేషన్, 2006 కింద వర్తించే పర్యావరణ అనుమతుల నిబంధనలు, వాయు మరియు జల చట్టాల కింద కాలుష్య నియంత్రణ సమ్మతులు వర్తిస్తాయి.

కర్బన ఉద్గారాల తగ్గింపు చర్యల్లో సమర్థవంతమైన బట్టీలు, వ్యర్థ ఉష్ణ పునర్వినియోగం, పునరుత్పాదక విద్యుత్తు, క్లింకర్ పరిమాణాన్ని తగ్గించడం, జాగ్రత్తగా నియంత్రించిన ప్రత్యామ్నాయ ఇంధనాల వినియోగం ఉంటాయి. అనువైన వ్యర్థాలను సహ-ప్రాసెసింగ్ చేయడం ద్వారా ఇంధనం లేదా ముడి పదార్థాలకు ప్రత్యామ్నాయంగా ఉపయోగించవచ్చు; అయితే, దీనికి వ్యర్థాల లక్షణాల నిర్ధారణ, అనుమతులు, ఉద్గార నియంత్రణ భద్రతా చర్యలు అవసరం. ఇంధన సామర్థ్య బ్యూరో అమలు చేసే ‘పనితీరు కనబరచు, సాధించు మరియు వర్తకం చేయు’ (Perform, Achieve and Trade) పథకం ద్వారా ఇంధన వినియోగ సామర్థ్యాన్ని ప్రోత్సహిస్తున్నారు. అభివృద్ధి చెందుతున్న సున్నపురాయి–కాల్సినేషన్ చేసిన బంకమట్టి సిమెంట్ క్లింకర్ అవసరాన్ని మరింత తగ్గించగలదు; కార్బన్ సంగ్రహణ ద్వారా ఉత్పత్తి ప్రక్రియలో మిగిలిపోయే ఉద్గారాలను నియంత్రించవచ్చు.

సిమెంట్: స్థల ఎంపిక, రవాణా మరియు పర్యావరణ అనుసంధానాలు

సిమెంట్ తయారీ ఖనిజాల వెలికితీతను నిర్మాణ రంగ డిమాండ్‌తో అనుసంధానిస్తుంది. సున్నపురాయి కాల్షియంను అందిస్తుంది; బంకమట్టి లేదా ఇతర అనువైన పదార్థాలు సిలికా, అల్యూమినాను అందిస్తాయి. సిద్ధం చేసిన మిశ్రమాన్ని బట్టీలో వేడి చేయడం ద్వారా క్లింకర్ ఉత్పత్తి అవుతుంది. సిమెంట్ గట్టిపడే ప్రక్రియను నియంత్రించడానికి ఈ క్లింకర్‌ను జిప్సంతో కలిపి మెత్తగా రుబ్బుతారు. అందువల్ల సిమెంట్ అనేది క్లింకర్ లేదా కాంక్రీటుతో సమానం కాదు: కాంక్రీటులో సిమెంటుతో పాటు నీరు, ఇసుక, కంకర వంటి కణ పదార్థాలను కలుపుతారు. అందించిన మెటాడేటా సిమెంట్‌ను గుర్తిస్తుంది; అయితే, దాని సంఘటనం, తయారీ ప్రక్రియ లేదా ఉత్పత్తి ప్రదేశాన్ని నిర్ధారించదు.

భారతదేశంలో భారీ ముడి పదార్థాల రవాణా వ్యయంతో కూడుకున్నది కాబట్టి, సమీకృత సిమెంట్ కర్మాగారాలు సాధారణంగా విస్తారమైన సున్నపురాయి నిక్షేపాలకు సమీపంలో ఏర్పడతాయి. సిమెంట్ ఉత్పత్తి ప్రాంతాల్లో రాజస్థాన్, మధ్యప్రదేశ్, ఆంధ్రప్రదేశ్, తెలంగాణ, కర్ణాటక, ఛత్తీస్‌గఢ్ ఉన్నాయి. ఇంధనం, విద్యుత్, నీరు, రైలు లేదా రోడ్డు రవాణా అనుసంధానం కూడా పరిశ్రమల స్థానాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. గ్రైండింగ్ యూనిట్లు సున్నపురాయి గనుల పక్కనే కాకుండా, వినియోగ మార్కెట్లకు లేదా అనుబంధ పదార్థాలు లభించే ప్రాంతాలకు సమీపంలో పనిచేయవచ్చు. కేవలం ఖనిజ నిక్షేపాల ఆధారంగా మాత్రమే సిమెంట్ ఉత్పత్తి భౌగోళిక విస్తరణను ఎందుకు నిర్ధారించలేమో ఈ వ్యత్యాసం వివరిస్తుంది.

  • రవాణా ఆర్థికాంశాలు: సిమెంట్ పరిమాణంతో పోలిస్తే దాని విలువ సాపేక్షంగా తక్కువగా ఉంటుంది; సరకు రవాణా వ్యయాలు దాని మార్కెట్ విస్తరణను నిర్దేశిస్తాయి. రైలు, తీరప్రాంత నౌకా రవాణా ఎక్కువ దూరాలకు సిమెంట్ తరలింపునకు తోడ్పడతాయి.
  • పర్యావరణ ప్రభావాలు: సున్నపురాయి కాల్సినేషన్, ఇంధన దహనం రెండింటి నుంచి కార్బన్ డయాక్సైడ్ విడుదలవుతుంది. పరిశుభ్రమైన ఇంధన వినియోగం ఒక్కటే ఉత్పత్తి ప్రక్రియలోని ఉద్గారాలను నిర్మూలించలేదు; ధూళి నియంత్రణ, సున్నపురాయి గనుల పునరుద్ధరణ ద్వారా అదనపు ప్రభావాలను ఎదుర్కొంటారు.
  • ప్రిలిమ్స్/మెయిన్స్ మధ్య తేడా: మిశ్రిత సిమెంట్లలో ఫ్లై యాష్ లేదా అనువైన బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ స్లాగ్‌ను కలపవచ్చు; దీనివల్ల క్లింకర్ అవసరం తగ్గుతుంది. ఇటువంటి పారిశ్రామిక అనుసంధానాలు ఉన్నంత మాత్రాన ప్రతి సిమెంట్ కర్మాగారం ఒకే విధమైన ముడి పదార్థాలు లేదా సాంకేతికతను ఉపయోగిస్తుందని అర్థం కాదు.

సాధారణ శుష్క పద్ధతిలో సిమెంట్ తయారీ

  1. 1. గనుల నుంచి సున్నపురాయిని తవ్వి, చూర్ణం చేయడం
  2. 2. ముడి పదార్థాలను తగిన నిష్పత్తిలో కలిపి, ముడి మిశ్రమపు పొడిగా మెత్తగా రుబ్బడం
  3. 3. ముందుగా వేడి చేయడం మరియు ప్రాథమిక కాల్సినేషన్ జరపడం
  4. 4. క్లింకర్ ఏర్పడేలా భ్రమణ బట్టీలో కాల్చడం
  5. 5. క్లింకర్‌ను చల్లబరచడం
  6. 6. జిప్సం మరియు అనుమతించిన మిశ్రణ పదార్థాలతో కలిపి మెత్తగా రుబ్బడం
  7. 7. నిల్వ చేయడం, ప్యాక్ చేయడం మరియు రవాణాకు పంపడం
సిమెంట్ రకాలు మరియు సంబంధిత పదార్థాలు
పదార్థంసంఘటనం లేదా ఉత్పత్తి మూలంప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన తేడా
క్లింకర్బట్టీలో ఉత్పత్తి అయ్యే గుళికలుమధ్యంతర ఉత్పత్తి; పూర్తిగా తయారైన సిమెంట్ కాదు
సాధారణ పోర్ట్‌ల్యాండ్ సిమెంట్ప్రధానంగా క్లింకర్ మరియు జిప్సంజిప్సం సిమెంట్ గడ్డకట్టే ప్రక్రియను నియంత్రిస్తుంది
పోర్ట్‌ల్యాండ్ పోజోలానా సిమెంట్క్లింకర్, జిప్సం మరియు పోజోలానాసాధారణంగా ఫ్లై యాష్‌ను కలిగి ఉంటుంది
పోర్ట్‌ల్యాండ్ స్లాగ్ సిమెంట్క్లింకర్, జిప్సం మరియు కణీకృత బ్లాస్ట్ ఫర్నేస్ స్లాగ్సిమెంట్ ఉత్పత్తిని ఇనుము, ఉక్కు ఉత్పత్తితో అనుసంధానిస్తుంది
కాంక్రీటుసిమెంట్, నీరు మరియు సన్నని, ముతక కంకర పదార్థాలుమిశ్రిత నిర్మాణ పదార్థం; సిమెంట్ రకం కాదు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

అరియలూరు, తమిళనాడు: ముడి పదార్థాల ఆధారిత పరిశ్రమల కేంద్రీకరణ

అరియలూరులోని సున్నపురాయి కలిగిన అవక్షేప శిలా నిర్మాణాలు అనేక సిమెంట్ కర్మాగారాలకు ఆధారంగా ఉన్నాయి. తమిళనాడులోని నిర్మాణ రంగ మార్కెట్లకు అందుబాటుతోపాటు, సమీకృత తయారీ పరిశ్రమలను ఖనిజ వనరులు ఆకర్షించే విధానాన్ని ఈ పరిశ్రమల సమూహం తెలియజేస్తుంది. ఒకే ప్రాంతంలో కేంద్రీకృతమైన తవ్వకాల కారణంగా ధూళి నియంత్రణ, ఖనిజ రవాణా రహదారుల నిర్వహణ, తవ్వకాల అనంతరం గని ప్రాంతాల పునరుద్ధరణ కూడా ముఖ్యమైన స్థానిక అంశాలుగా మారాయి.

సున్నపురాయి–తాప విచ్ఛేదనకు గురిచేసిన బంకమట్టి సిమెంట్: భారతదేశం–స్విట్జర్లాండ్ పరిశోధన సహకారం

IIT ఢిల్లీ, IIT మద్రాస్, స్విట్జర్లాండ్‌కు చెందిన EPFL, ఇతర భాగస్వాములు పాల్గొన్న పరిశోధన LC3 సాంకేతికత అభివృద్ధికి దోహదపడింది. ఈ సాంకేతికతలో క్లింకర్‌ను తాప విచ్ఛేదనకు గురిచేసిన బంకమట్టి, సున్నపురాయి, జిప్సంతో కలుపుతారు. అనువైన బంకమట్టిని ఉపయోగిస్తూ క్లింకర్ అవసరాన్ని, దానితో ముడిపడిన ఉద్గారాలను తగ్గించడంలో దీని ప్రాధాన్యం ఉంది; పదార్థాల పరీక్షలు, ప్రమాణాలు తప్పనిసరిగా పాటించాల్సిన అంశాలుగానే ఉంటాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. సున్నపురాయి తాప విచ్ఛేదనం వల్ల కార్బన్ డయాక్సైడ్ విడుదలవుతుంది. 2. సిమెంట్ గట్టిపడే ప్రక్రియను నియంత్రించడానికి ప్రధానంగా జిప్సంను కలుపుతారు. 3. కాంక్రీటు, క్లింకర్ ఒకే పదార్థం. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

ఒక స్వతంత్ర సిమెంట్ గ్రైండింగ్ యూనిట్ కింది ఏ అంశాల సముదాయానికి సమీపంలో ఉండటం వల్ల ఎక్కువ ప్రయోజనం పొందే అవకాశం ఉంది?

  • A. రవాణా అనుసంధానాలు లేని సున్నపురాయి గని మాత్రమే
  • B. నిర్మాణ రంగ మార్కెట్, క్లింకర్ రవాణా సౌకర్యాలు, ఫ్లై యాష్ సరఫరాలు
  • C. పత్తి పండించే ప్రాంతం, తేమతో కూడిన వాతావరణం
  • D. క్లింకర్ అందుబాటులో లేని పెట్రోలియం శుద్ధి కర్మాగారం

ప్రశ్న 3

ఏ జత తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. సత్నా–మైహర్: మధ్యప్రదేశ్
  • B. అరియలూరు: తమిళనాడు
  • C. కలబురగి: కర్ణాటక
  • D. నల్గొండ: ఆంధ్రప్రదేశ్
మెయిన్స్: భారతదేశ సిమెంట్ పరిశ్రమను రూపుదిద్దే భౌగోళిక కారకాలను వివరించండి. రవాణా–సరఫరా నిర్వహణ, తక్కువ కర్బన ఉద్గార సాంకేతికతలు దాని సంప్రదాయ స్థానీకరణ విధానాన్ని ఎలా మారుస్తున్నాయి? 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • సున్నపురాయిపై ఆధారపడటం, బరువు తగ్గుదల, అధిక శక్తి వినియోగంతో ప్రారంభించండి.
  • రాజస్థాన్, మధ్య భారతదేశం, దక్షిణ భారతదేశంలోని పరిశ్రమల సమూహాలను ఉదాహరణలుగా పేర్కొనండి.
  • సమీకృత కర్మాగారాలను మార్కెట్ ఆధారిత గ్రైండింగ్ యూనిట్ల నుంచి వేరు చేసి వివరించండి.
  • రైలు, రోడ్డు, తీరప్రాంత నౌకా రవాణా, పారిశ్రామిక ఉప ఉత్పత్తులతో ఉన్న అనుసంధానాలను వివరించండి.
  • మిశ్రిత సిమెంట్, LC3, వ్యర్థ ఉష్ణ పునరుద్ధరణ, ప్రత్యామ్నాయ ఇంధనాల గురించి చర్చించండి.
  • ఉత్పత్తి వ్యవస్థలు మరింత విస్తృతంగా విస్తరిస్తున్నప్పటికీ, సున్నపురాయి ప్రాథమిక ఆధారంగా కొనసాగుతుందని ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Contemporary India II: Manufacturing Industries.
  • Indian Bureau of Mines, Indian Minerals Yearbook: Cement; Limestone and Other Calcareous Materials.
  • Bureau of Energy Efficiency: Cement sector and Perform, Achieve and Trade scheme.
  • Central Pollution Control Board: Cement industry standards and co-processing guidelines.
  • National Council for Cement and Building Materials: Cement technology and sustainability resources.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cement_02_(cropped).jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp