New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారతదేశ భూగోళశాస్త్రం · వనరులు మరియు వ్యవసాయం

కీలక ఖనిజాలు

ఆర్థికాభివృద్ధి, స్వచ్ఛ ఇంధనం, జాతీయ భద్రత, అధునాతన తయారీ రంగాలకు నిరంతర, విశ్వసనీయ సరఫరా అత్యవసరమైనప్పటికీ, ఆ సరఫరాకు అంతరాయం కలిగే ప్రమాదం ఉన్న ఖనిజాలను కీలక ఖనిజాలు అంటారు. భారతదేశ సందర్భంలో, ఈ అంశం వనరుల భౌగోళిక విస్తరణను దిగుమతులపై ఆధారపడటం, పారిశ్రామిక విధానం, పర్యావరణ పాలన, వ్యూహాత్మక భాగస్వామ్యాలతో అనుసంధానిస్తుంది. ప్రిలిమ్స్ సన్నద్ధతలో కీలక ఖనిజాలకు, అరుదైన భూ మూలకాలకు మధ్య; వనరులకు, నిల్వలకు మధ్య; ఖనిజ వెలికితీతకు, శుద్ధీకరణకు మధ్య తేడాలను గుర్తించాలి.

మోనజైట్
ప్రాంతం: మడగాస్కర్ (ప్రాంత వివరాలు mindat.orgలో)
అత్యంత పదునైన అంచులతో, సంపూర్ణంగా ఉన్న అరుదైన మోనజైట్ స్ఫటికం. ఆకృతి నాణ్యత మరియు స్ఫటిక నిర్మాణం పరంగా ఈ ఖనిజ జాతికి ఇది చాలా చక్కని ఉదాహరణ; ఇది… [మూల వాక్యం అసంపూర్ణంగా ఉంది]

మోనజైట్ ప్రాంతం: మడగాస్కర్ (ప్రాంత వివరాలు mindat.orgలో) అత్యంత పదునైన అంచులతో, సంపూర్ణంగా ఉన్న అరుదైన మోనజైట్ స్ఫటికం. ఆకృతి నాణ్యత మరియు స్ఫటిక నిర్మాణం పరంగా ఈ ఖనిజ జాతికి ఇది చాలా చక్కని ఉదాహరణ; ఇది… [మూల వాక్యం అసంపూర్ణంగా ఉంది]

Credit: Robert M. Lavinsky · CC BY-SA 3.0 · source

2012 మూల పటం ప్రకారం థోరియం కలిగిన నిక్షేపాల స్థానాలు. థోరియం అరుదైన భూ మూలకం కాదు; ఇది అన్ని కీలక ఖనిజాల జాబితా గానీ, ప్రస్తుత మొత్తం నిల్వల వివరాలు గానీ కాదు.

Map study

2012 మూల పటం ప్రకారం థోరియం కలిగిన నిక్షేపాల స్థానాలు. థోరియం అరుదైన భూ మూలకం కాదు; ఇది అన్ని కీలక ఖనిజాల జాబితా గానీ, ప్రస్తుత మొత్తం నిల్వల వివరాలు గానీ కాదు.

  • మూల సమాచారం తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి; భూభాగం, ప్రభావం మరియు భౌగోళిక స్థానం మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • చారిత్రక సరిహద్దులు మరియు ప్రస్తావించిన సభ్యత్వ వివరాలు తాజా రాజకీయ లేదా కార్యాచరణ సమాచారం కావు.

Credit: Limulus · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

భారతదేశంలోని ఖనిజ నిక్షేపాలు మరియు ఖనిజ పరిశ్రమలను చూపే USGS సూచన పటం. చారిత్రక స్థల నామాలు మరియు సరిహద్దుల చిత్రణను మూలం నుంచి యథాతథంగా ఉంచారు; ఇది ప్రస్తుత అధికారిక రాజకీయ పటం గానీ, గనుల జాబితా గానీ, ఉత్పత్తి సమాచార సమితి గానీ కాదు.

Map study

భారతదేశంలోని ఖనిజ నిక్షేపాలు మరియు ఖనిజ పరిశ్రమలను చూపే USGS సూచన పటం. చారిత్రక స్థల నామాలు మరియు సరిహద్దుల చిత్రణను మూలం నుంచి యథాతథంగా ఉంచారు; ఇది ప్రస్తుత అధికారిక రాజకీయ పటం గానీ, గనుల జాబితా గానీ, ఉత్పత్తి సమాచార సమితి గానీ కాదు.

  • Fe (ఇనుము), Mn (మాంగనీస్), Al (అల్యూమినియం/బాక్సైట్‌కు సంబంధించినవి) మరియు C (బొగ్గు) సంకేతాలను గుర్తించండి; కింద గీత గీసిన సంకేతాలు పారిశ్రామిక కర్మాగారాలను సూచిస్తాయి, నిక్షేపాలను కాదు.
  • తూర్పు మరియు ద్వీపకల్ప ఖనిజ మండలాలను పోల్చండి. మూల పటంలోని సంకేతాల వివరణ ప్రస్తుత నిల్వలు, ఉత్పత్తి లేదా కార్యకలాపాల స్థితిని నిర్ధారించదు.
  • ప్రస్తుత అధికారిక సరిహద్దుల చిత్రణ మరియు ఖనిజ గణాంకాల కోసం సర్వే ఆఫ్ ఇండియా మరియు ఇండియన్ బ్యూరో ఆఫ్ మైన్స్ ప్రచురణలను సంప్రదించండి.

Credit: United States Geological Survey · Public domain (US federal government work) · sourceConverted to WebP without cropping or changing cartography; original legend retained.

1. అర్థం, కీలకత్వం మరియు సాంకేతిక ప్రాముఖ్యత

కీలక ఖనిజాలను రెండు విస్తృత అంశాల ఆధారంగా గుర్తిస్తారు: వాటి ఆర్థిక లేదా వ్యూహాత్మక ప్రాముఖ్యత, సరఫరాకు అంతరాయం కలిగే ప్రమాదం. ఉత్పత్తి కేంద్రీకరణ, దిగుమతులపై ఆధారపడటం, భౌగోళిక రాజకీయ అస్థిరత, పరిమిత ప్రత్యామ్నాయాలు, తక్కువ పునర్వినియోగ రేట్లు లేదా గనుల అభివృద్ధికి సుదీర్ఘ కాలం పట్టడం వల్ల ఈ ప్రమాదం తలెత్తవచ్చు. భౌగోళికంగా అరుదుగా లభించడం ఒక్కటే కీలకత్వాన్ని నిర్ణయించదు. వాణిజ్యపరంగా లాభదాయకమైన నిక్షేపాలు, ప్రాసెసింగ్ సదుపాయాలు లేదా ప్రత్యేక సాంకేతికతలు కొద్దిపాటి దేశాల నియంత్రణలో ఉన్నప్పుడు, తులనాత్మకంగా సమృద్ధిగా లభించే మూలకం కూడా కీలకంగా మారవచ్చు.

కీలకత్వం దేశానికనుగుణంగా ఉంటుంది; సాంకేతికత, పారిశ్రామిక డిమాండ్, వాణిజ్య పరిస్థితులతో పాటు మారుతుంది. భారతదేశపు 2023 జాబితాలో 30 అంశాలు ఉన్నాయి: యాంటిమనీ, బెరిలియం, బిస్మత్, కోబాల్ట్, రాగి, గాలియం, జెర్మేనియం, గ్రాఫైట్, హాఫ్నియం, ఇండియం, లిథియం, మాలిబ్డినం, నికెల్, నియోబియం, భాస్వరం, పొటాష్, అరుదైన భూ మూలకాలు, రీనియం, సెలీనియం, సిలికాన్, స్ట్రాన్షియం, టాంటలం, టెల్యూరియం, తగరం, టైటానియం, టంగ్‌స్టన్, వెనేడియం, జిర్కోనియం, కాడ్మియం మరియు ప్లాటినం సమూహ మూలకాలు. కొన్ని అంశాలు విడివిడి మూలకాలను కాకుండా సమూహాలను సూచిస్తాయి.

వీటి వినియోగాలు విద్యుత్ వాహనాలకే పరిమితం కావు. రాగి విద్యుత్ నెట్‌వర్క్‌లకు ఉపయోగపడుతుంది; లిథియం, గ్రాఫైట్ ముఖ్యమైన బ్యాటరీ పదార్థాలు; కొన్ని అరుదైన భూ మూలకాలు శక్తిమంతమైన శాశ్వత అయస్కాంతాల తయారీకి తోడ్పడతాయి; గాలియం, జెర్మేనియం ప్రత్యేక ఎలక్ట్రానిక్, కాంతి సంబంధిత అనువర్తనాల్లో ఉపయోగపడతాయి. పొటాష్, ఫాస్ఫరస్ ఎరువుల తయారీకి ముఖ్యమైనవి కావడంతో, ఖనిజ భద్రతకు వ్యవసాయ ఉత్పాదకతతో సంబంధం ఏర్పడుతుంది. వ్యూహాత్మక ఖనిజాలు, కీలక ఖనిజాల వర్గాలు కొంతవరకు ఒకదానితో మరొకటి కలిసిపోతాయి. అయితే, వ్యూహాత్మక ఖనిజాలు అనే పదం ముఖ్యంగా రక్షణ, జాతీయ భద్రత అవసరాలను నొక్కిచెబుతుంది.

  • కీలకమైనది అంటే తప్పనిసరిగా అరుదైనది, రేడియోధార్మికమైనది లేదా లోహమైనది అని అర్థం కాదు.
  • విస్తృతమైన కీలక ఖనిజాల చట్రంలో అరుదైన భూ మూలకాలు ఒక వర్గం మాత్రమే.
  • బ్యాటరీల రసాయన కూర్పులు భిన్నంగా ఉంటాయి: లిథియం ఐరన్ ఫాస్ఫేట్ బ్యాటరీల క్యాథోడ్‌లలో నికెల్ లేదా కోబాల్ట్ అవసరం లేదు.

2. ప్రపంచ వ్యాప్తి మరియు సరఫరా గొలుసుల భౌగోళిక స్వరూపం

ఖనిజ సరఫరా గొలుసుల్లో భౌగోళికంగా వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో జరిగే అనేక దశలు ఉంటాయి: అన్వేషణ, తవ్వకం, ధాతు సాంద్రీకరణ, శుద్ధీకరణ, విడిభాగాల తయారీ, పునశ్చక్రీకరణ. ధాతు సంపద సమృద్ధిగా ఉన్న దేశంలో బ్యాటరీలకు తగిన నాణ్యత గల రసాయనాలు లేదా అధిక స్వచ్ఛత గల లోహాలను ఉత్పత్తి చేసే సదుపాయాలు లేకపోవచ్చు. అందువల్ల, తవ్వకాలు వివిధ ప్రాంతాల్లో జరగడం వల్ల మాత్రమే సరఫరా గొలుసు అంతరాయాలను తట్టుకునే సామర్థ్యాన్ని స్వయంచాలకంగా పొందదు. ముడి పదార్థాలు అనేక ఖండాల నుంచి వస్తున్నప్పటికీ, ప్రాసెసింగ్ కొద్ది ప్రాంతాల్లో కేంద్రీకృతమై ఉండటం ఒక ప్రధాన బలహీనతగా కొనసాగవచ్చు.

ఆస్ట్రేలియా కఠిన శిలల నుంచి లిథియంను ఉత్పత్తి చేసే ప్రధాన దేశం; సాధారణంగా స్పోడ్యుమీన్‌ను కలిగి ఉన్న పెగ్మటైట్‌ల నుంచి దీనిని వెలికితీస్తారు. చిలీ, అర్జెంటీనా దేశాలు ఉప్పు మైదానాల్లోని సాంద్ర లవణ జలాల నుంచి లిథియంను ఉత్పత్తి చేస్తాయి; బొలీవియాతో కలిసి ఈ దేశాలు లిథియం త్రిభుజాన్ని ఏర్పరుస్తాయి. బొలీవియాలో గణనీయమైన లిథియం వనరులు ఉన్నాయి. అయితే, వనరుల పరిమాణాన్ని ఇప్పటికే స్థిరపడిన వాణిజ్య ఉత్పత్తితో సమానంగా భావించకూడదు. గనుల నుంచి వెలికితీసే కోబాల్ట్ సరఫరాలో కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణరాజ్యం ఆధిపత్యం వహిస్తుండగా, ప్రపంచ నికెల్ ఉత్పత్తిలో ఇండోనేషియా కీలక స్థానంలో ఉంది. అరుదైన భూ మూలకాల ప్రాసెసింగ్, గ్రాఫైట్ ప్రాసెసింగ్, అనేక బ్యాటరీ పదార్థాల సరఫరా గొలుసుల్లో చైనా ప్రత్యేకించి బలమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది.

ధాతు లక్షణాలు పారిశ్రామిక కార్యకలాపాల భౌగోళిక విస్తరణను, పర్యావరణంపై ఒత్తిళ్లను రెండింటినీ ప్రభావితం చేస్తాయి. నికెల్ సల్ఫైడ్ నిక్షేపాల్లోనూ, ఉష్ణమండల లాటరైట్‌లలోనూ లభిస్తుంది; వీటికి వేర్వేరు ప్రాసెసింగ్ పద్ధతులు అవసరమవుతాయి. కోబాల్ట్‌ను సాధారణంగా రాగి లేదా నికెల్ తవ్వకాల్లో ఉప ఉత్పత్తిగా వెలికితీస్తారు. కాబట్టి, దాని సరఫరా ఈ ప్రధాన లోహాల మార్కెట్ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా కూడా మారుతుంది. గాలియం, జెర్మేనియంతో సహా స్వల్ప పరిమాణాల్లో లభించే అనేక కీలక ఖనిజాలు ప్రధానంగా ఉప ఉత్పత్తులే. దీనివల్ల డిమాండ్ పెరిగినప్పుడు వాటి ఉత్పత్తిని స్వతంత్రంగా విస్తరించే సామర్థ్యం పరిమితమవుతుంది.

  • పటంలో గుర్తించవలసిన దేశాలు: ఆస్ట్రేలియా, చైనా, ఇండోనేషియా, కాంగో ప్రజాస్వామ్య గణరాజ్యం, చిలీ, అర్జెంటీనా, బొలీవియా.
  • సరఫరా కేంద్రీకరణను తవ్వకం, శుద్ధీకరణ, తయారీ దశలకు విడివిడిగా అంచనా వేయాలి.
  • ఎగుమతి నియంత్రణలు, రవాణాలో అంతరాయాలు, డిమాండ్‌లో వేగవంతమైన పెరుగుదల ఇప్పటికే ఉన్న సరఫరా నష్టభయాలను మరింత పెంచవచ్చు.

3. భారతదేశ వనరుల ప్రాతిపదిక మరియు అన్వేషణలో సవాళ్లు

భారతదేశంలోని వైవిధ్యభరితమైన భౌగోళిక నిర్మాణం అనేక కీలక ఖనిజాల లభ్యతకు అవకాశాలను కల్పిస్తోంది. అయితే, అన్వేషణ, శుద్ధీకరణ సామర్థ్యాలు, వాణిజ్యపరమైన సాధ్యత అన్ని చోట్లా ఒకే స్థాయిలో లేవు. 2023లో భారత భూవైజ్ఞానిక సర్వే సంస్థ, జమ్మూ కాశ్మీర్‌లోని రియాసి జిల్లా సలాల్–హైమానా ప్రాంతంలో 5.9 మిలియన్ టన్నుల అనుమిత లిథియం వనరు ఉన్నట్లు నివేదించింది. ఇది G3-దశలోని వనరుల అంచనా మాత్రమే; నిరూపిత నిల్వ కాదు, లిథియం గని కార్యకలాపాలు సాగుతున్నాయనడానికి ఆధారమూ కాదు. మరింత అన్వేషణ, లోహశాస్త్ర సంబంధిత పరీక్షలు, ఆర్థిక మరియు పర్యావరణ మదింపు అవసరం.

ద్వీపకల్పంలోని పెగ్మటైట్ మండలాల్లో లిథియం, టాంటలం మరియు సంబంధిత ఖనిజాలు లభించే అవకాశాలు ఉన్నాయి. అరుణాచల్ ప్రదేశ్, ఒడిశా, జార్ఖండ్ సహా పలు రాష్ట్రాల్లో గ్రాఫైట్ ఉనికి గుర్తించబడింది. సుకిందాతో సహా ఒడిశాలోని అల్ట్రామాఫిక్ మండలాలు నికెల్ కలిగిన ఖనిజీకరణతో సంబంధం కలిగి ఉన్నాయి. రాగి గనుల తవ్వక కేంద్రాల్లో రాజస్థాన్‌లోని ఖేత్రీ, మధ్యప్రదేశ్‌లోని మలాంజ్‌ఖండ్, జార్ఖండ్‌లోని సింగ్‌భూమ్ మండలం ఉన్నాయి. ఈ ప్రదేశాలను కేవలం విడివిడి స్థానాలుగా కంఠస్థం చేయకుండా, భూవైజ్ఞానిక మండలాలతో అనుసంధానించి అధ్యయనం చేయాలి.

కేరళ, తమిళనాడు, ఒడిశా, ఆంధ్రప్రదేశ్‌లలోని తీరప్రాంత భారీ ఖనిజ ఇసుకల్లో ఇల్మెనైట్, రూటైల్, జిర్కాన్, మోనజైట్ వంటి ఖనిజాలు ఉన్నాయి. మోనజైట్‌లో అరుదైన భూ మూలకాలు, థోరియం ఉంటాయి. దీనివల్ల వనరుల అభివృద్ధి, అణు ఖనిజాల నియంత్రణ పరస్పరం అనుసంధానమవుతాయి. భారతదేశంలోని సముద్రతీర ఇసుకల్లో ఉన్న అరుదైన భూ మూలకాల వనరులను, అయస్కాంతాల తయారీకి తగిన నాణ్యత గల అన్ని అరుదైన భూ మూలకాల భద్రమైన సరఫరాతో స్వయంచాలకంగా సమానంగా పరిగణించలేం: ఖనిజ కూర్పు, వేరుచేసే సాంకేతికత, తదుపరి దశల తయారీ ప్రక్రియలు వాటి ఉపయోగాన్ని నిర్ణయిస్తాయి.

  • అన్వేషణ దశలు G4 స్థూల పరిశీలన నుంచి G3 ప్రాథమిక అన్వేషణ, G2 సాధారణ అన్వేషణ, G1 సవివర అన్వేషణ వరకు క్రమంగా పురోగమిస్తాయి.
  • సంబంధిత సాంకేతిక, ఆర్థిక, చట్టపరమైన, పర్యావరణ అంశాలను పరిగణనలోకి తీసుకున్న తర్వాత, ఆర్థికంగా లాభదాయకమైన రీతిలో తవ్వి వెలికితీయగలదని నిర్ధారించిన భాగాన్ని ఖనిజ నిల్వ (రిజర్వ్) అంటారు.
  • దేశీయంగా ఖనిజం లభిస్తున్నంత మాత్రాన దిగుమతులపై ఆధారపడాల్సిన అవసరం లేదని లేదా వాణిజ్య ఉత్పత్తి జరుగుతోందని అర్థం కాదు.

4. చట్టాలు, సంస్థలు మరియు ఖనిజ భద్రతా కార్యక్రమాలు

గనులు మరియు ఖనిజాల (అభివృద్ధి మరియు నియంత్రణ) చట్టం, 1957 ఖనిజాభివృద్ధికి ప్రధాన చట్టపరమైన చట్రం. దీనికి 2023లో చేసిన సవరణ, నిర్దేశిత కీలక మరియు భూగర్భంలో లోతుగా ఉన్న ఖనిజాల కోసం అన్వేషణ లైసెన్సును ప్రవేశపెట్టింది. మొదటి షెడ్యూల్‌లోని పార్ట్ Dలో పేర్కొన్న 24 కీలక మరియు వ్యూహాత్మక ఖనిజాలకు సంబంధించి మైనింగ్ లీజులు, సంయుక్త లైసెన్సులను వేలం వేసే అధికారాన్ని కూడా కేంద్ర ప్రభుత్వానికి కల్పించింది. రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు నిర్దేశిత ప్రక్రియను అనుసరించి ఖనిజ హక్కులను మంజూరు చేస్తాయి; సంబంధిత ఖనిజ ఆదాయాలను పొందుతాయి.

ఈ సవరణ లిథియం కలిగిన ఖనిజాలతో సహా ఆరు ఖనిజ వర్గాలను చట్టబద్ధమైన అణు ఖనిజాల జాబితా నుంచి తొలగించి, సవరించిన చట్టపరమైన చట్రం కింద భాగస్వామ్య అవకాశాలను విస్తరించింది. దీనివల్ల అరుదైన భూ మూలకాలు లేదా మోనజైట్‌కు సంబంధించిన పరిమితులన్నీ తొలగిపోలేదు. మరో ముఖ్యమైన తేడా ఏమిటంటే, మంత్రిత్వ శాఖ రూపొందించిన 30 కీలక ఖనిజాల విధానపరమైన జాబితా, 24 కీలక మరియు వ్యూహాత్మక ఖనిజాల చట్టబద్ధ జాబితా ఒకే స్వరూపం గల సాధనాలు కావు.

జనవరి 2025లో ఆమోదించిన జాతీయ కీలక ఖనిజాల మిషన్, అన్వేషణ, తవ్వకం, ఖనిజ నాణ్యత పెంపు (బెనిఫిషియేషన్), శుద్ధి ప్రక్రియలు, పునఃచక్రీకరణ, విదేశీ ఖనిజ ఆస్తుల సముపార్జనను బలోపేతం చేయాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. భారత భూవైజ్ఞానిక సర్వే సంస్థ భూవైజ్ఞానిక అన్వేషణను చేపడుతుండగా, భారత గనుల బ్యూరో ఖనిజ రంగ నియంత్రణకు, సమాచారానికి తోడ్పడుతుంది. ఖనిజ్ బిదేశ్ ఇండియా లిమిటెడ్ లేదా KABIL అనేది విదేశీ ఖనిజ ఆస్తుల కోసం NALCO, హిందుస్థాన్ కాపర్, MECL ఏర్పాటు చేసిన సంయుక్త సంస్థ. దేశీయ చర్యలకు అంతర్జాతీయ సహకారాన్ని జోడిస్తూ, భారత్ 2023లో ఖనిజ భద్రతా భాగస్వామ్యంలో చేరింది.

  • ఒక ఖనిజ బ్లాక్‌ను వేలం వేయడం అంటే ఉత్పత్తిని ప్రారంభించినట్లు కాదు; అన్వేషణ, అనుమతులు, నిధుల సమీకరణ, మౌలిక సదుపాయాలు ఇంకా అవసరమే.
  • వనరుల భద్రతకు ఖనిజ నిక్షేపాలను పొందగల అవకాశంతో పాటు శుద్ధీకరణ సాంకేతికత, నైపుణ్యం గల సిబ్బంది కూడా అవసరం.
  • ప్రాజెక్టులు సాంకేతికంగా, వాణిజ్యపరంగా ఆచరణసాధ్యమైనప్పుడే విదేశీ భాగస్వామ్యాలు ఆధారపడటాన్ని తగ్గిస్తాయి.

5. సుస్థిరత, పునఃచక్రీకరణ మరియు పరీక్షా సంబంధాలు

కీలక ఖనిజాలు తక్కువ కర్బన ఉద్గారాల సాంకేతికతలను సాధ్యం చేస్తాయి. అయితే, వాటి వెలికితీత ప్రభావరహితమైనది కాదు. గనుల తవ్వకం వల్ల ఆవాసాల విచ్ఛిన్నం, వ్యర్థాల ఉత్పత్తి, నీటి కాలుష్యం, ప్రజల స్థానభ్రంశం సంభవించవచ్చు. ఉప్పునీటి నుంచి లిథియం వెలికితీత, శుష్క ప్రాంతాల్లోని పరీవాహక ప్రాంతాల జల సమతుల్యతపై ఆందోళనలను రేకెత్తిస్తుంది. నికెల్ లేటరైట్ శుద్ధి ప్రక్రియకు అధిక శక్తి అవసరం కావచ్చు; గణనీయమైన అవశేషాలు కూడా ఉత్పన్నం కావచ్చు. కొన్ని కోబాల్ట్ సరఫరా గొలుసులు కార్మిక హక్కుల విషయంలో ఆందోళనలను రేకెత్తిస్తుండగా, మోనజైట్ శుద్ధి ప్రక్రియలో రేడియోధార్మిక ఘటకాలను సురక్షితంగా నిర్వహించడం అవసరం.

సుస్థిర వ్యూహం బాధ్యతాయుతమైన దేశీయ గనుల తవ్వకం, దిగుమతి వనరుల వైవిధ్యీకరణ, సమర్థవంతమైన పదార్థ వినియోగం, ప్రత్యామ్నాయ పదార్థాల వినియోగం, పునఃచక్రీకరణను మిళితం చేస్తుంది. పట్టణ ఖనిజ వెలికితీత (అర్బన్ మైనింగ్) ద్వారా పారవేసిన ఎలక్ట్రానిక్ పరికరాలు, బ్యాటరీలు, ఇతర ఉత్పత్తుల నుంచి పదార్థాలను తిరిగి పొందుతారు. భారతదేశంలోని బ్యాటరీ వ్యర్థాల నిర్వహణ నియమాలు, 2022 మరియు ఈ-వ్యర్థాల (నిర్వహణ) నియమాలు, 2022 సేకరణ, పునఃచక్రీకరణకు తోడ్పడేందుకు విస్తరిత ఉత్పత్తిదారు బాధ్యతను ఉపయోగిస్తాయి. అయితే, డిమాండ్ పెరుగుతుండటం, అనేక ఉత్పత్తులు ఇంకా వాటి ఉపయోగకర జీవితకాలం ముగింపు దశకు చేరుకోకపోవడం వల్ల పునఃచక్రీకరణ తక్షణమే ప్రాథమిక ఖనిజ తవ్వకానికి ప్రత్యామ్నాయం కాలేదు.

ప్రిలిమ్స్ కోసం ఖనిజం–వినియోగం జతలు, ఉత్పత్తి చేసే దేశాలు, భారతదేశంలోని నిక్షేపాలు, చట్టపరమైన భేదాలు, భూవైజ్ఞానిక పరిభాషపై దృష్టి పెట్టండి. విశ్లేషణాత్మక ప్రశ్నల కోసం ఖనిజ భద్రతను పునరుత్పాదక ఇంధన విస్తరణ, విద్యుత్ ఆధారిత రవాణా, ఎరువుల లభ్యత, పారిశ్రామిక పోటీతత్వం, స్థానిక సమాజాల హక్కులతో అనుసంధానించండి. ప్రత్యామ్నాయ పదార్థాల వినియోగంలోనూ ప్రయోజనాలు–ప్రతికూలతల మధ్య సమతుల్యత అవసరమవుతుంది: ఒక ఖనిజంపై ఆధారపడటాన్ని తగ్గించడం వల్ల మరో ఖనిజం అవసరం పెరగవచ్చు లేదా పనితీరు, వ్యయం, పునఃచక్రీకరణ సాధ్యత మారవచ్చు. అందువల్ల, సవాళ్లను తట్టుకోగల ఖనిజ ఆర్థిక వ్యవస్థకు కేవలం వెలికితీతను గరిష్ఠం చేయాలనే పోటీ కాకుండా, జీవితచక్ర మదింపు అవసరం.

  • సుపరిపాలనలో పారదర్శక పర్యావరణ మదింపు, సమాజ భాగస్వామ్యం, కార్మికుల రక్షణ, గనుల మూసివేత ప్రణాళిక భాగంగా ఉంటాయి.
  • పునఃచక్రీకరణ ద్వారా లభించే పదార్థాల పరిమాణం సేకరణ వ్యవస్థలు, ఉత్పత్తి రూపకల్పన, పదార్థ సాంద్రత, వాణిజ్యపరంగా ఆచరణసాధ్యమైన పదార్థ పునరుద్ధరణ సాంకేతికతలపై ఆధారపడి ఉంటుంది.
  • తక్కువ కర్బన ఉద్గారాల సాంకేతికతలకు పదార్థ వనరుల వినియోగం లేదా పర్యావరణంపై ప్రభావం ఏమాత్రం ఉండదని భావించకూడదు.

కాలరేఖ

  1. 2019

    విదేశీ ఖనిజ ఆస్తుల సముపార్జనకు తోడ్పడేందుకు KABIL సంస్థను స్థాపించారు.

  2. 2023

    భారత్ 30 కీలక ఖనిజాల జాబితాను విడుదల చేసింది, ఖనిజ భద్రతా భాగస్వామ్యంలో చేరింది, MMDR చట్టాన్ని సవరించింది.

  3. January 2024

    అర్జెంటీనాలోని కటమార్కాలో లిథియం అన్వేషణ, అభివృద్ధి కోసం KABIL, CAMYENతో ఒక ఒప్పందంపై సంతకం చేసింది.

  4. January 2025

    కేంద్ర మంత్రివర్గం జాతీయ కీలక ఖనిజాల మిషన్‌ను ఆమోదించింది.

ఖనిజ నిక్షేపం నుంచి వినియోగయోగ్యమైన పారిశ్రామిక పదార్థం వరకు

  1. 1. భూగర్భశాస్త్ర పటాల రూపకల్పన మరియు ప్రాథమిక సర్వేక్షణ
  2. 2. అన్వేషణ మరియు వనరుల అంచనా
  3. 3. సాధ్యాసాధ్యాల మదింపు, ఖనిజ నిల్వల మూల్యాంకనం మరియు అనుమతులు
  4. 4. ఖనిజ తవ్వకం మరియు ధాతు శుద్ధీకరణ
  5. 5. పరిశుద్ధీకరణ మరియు పారిశ్రామిక ప్రమాణాల పదార్థాల ఉత్పత్తి
  6. 6. విడిభాగాల తయారీ మరియు వినియోగం
  7. 7. సేకరణ, పునశ్చక్రీకరణ మరియు మిగిలిన వ్యర్థాల సురక్షిత పారవేత
ఎంపిక చేసిన ఖనిజాలు: వినియోగాలు మరియు భౌగోళిక సంబంధాలు
ఖనిజంప్రధాన వినియోగంముఖ్యమైన భౌగోళిక సంబంధంప్రిలిమ్స్ పరీక్షకు గమనిక
లిథియంపునఃఛార్జ్ చేయగల బ్యాటరీలుఆస్ట్రేలియాలోని కఠిన శిలా నిక్షేపాలు; దక్షిణ అమెరికాలోని ఉప్పు మైదానాలు (సలార్లు)వనరులు అనేవి నిల్వలకు లేదా ఉత్పత్తికి సమానం కావు
కోబాల్ట్కొన్ని రకాల బ్యాటరీ కాథోడ్‌లు; సూపర్ మిశ్రలోహాలుడెమొక్రాటిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ది కాంగోతరచుగా రాగి లేదా నికెల్ ఉత్పత్తిలో ఉప ఉత్పత్తిగా లభిస్తుంది
నికెల్తుప్పు పట్టని ఉక్కు; కొన్ని రకాల బ్యాటరీ కాథోడ్‌లుఇండోనేషియాప్రతి రకమైన లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీ రసాయన కూర్పులోనూ ఇది అవసరం లేదు
గ్రాఫైట్బ్యాటరీ ఆనోడ్‌లు; అధిక ఉష్ణనిరోధక పదార్థాలుచైనా; భారతదేశంలోని అరుణాచల్ ప్రదేశ్ మరియు ఒడిశాలో లభ్యతసహజ గ్రాఫైట్ మరియు కృత్రిమ గ్రాఫైట్ వేర్వేరు సరఫరా మార్గాల ద్వారా లభిస్తాయి
అరుదైన భూ మూలకాలుఅయస్కాంతాలు, ఉత్ప్రేరకాలు మరియు ఇతర ప్రత్యేక వినియోగాలుచైనా; భారతదేశంలోని మోనజైట్ కలిగిన సముద్ర తీర ఇసుకలుఅరుదైన భూ మూలకాలన్నింటినీ శాశ్వత అయస్కాంతాలలో ఉపయోగించరు
పొటాష్పొటాషియం ఎరువులుకెనడా, రష్యా మరియు బెలారస్కీలక ఖనిజాల సరఫరా భద్రత వ్యవసాయానికి కూడా సంబంధించినది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

అర్జెంటీనాలో KABIL లిథియం ఒప్పందం

జనవరి 2024లో, KABIL కటమార్కా ప్రావిన్స్‌లో సుమారు 15,703 హెక్టార్ల విస్తీర్ణంలో ఉన్న ఐదు లిథియం లవణజల బ్లాకులకు సంబంధించి కటమార్కా మినేరా వై ఎనెర్హెటికా సోసియెదాద్ దెల్ ఎస్తాదో, లేదా CAMYENతో ఒక ఒప్పందం కుదుర్చుకుంది. ఈ చొరవ విదేశీ వనరుల వైవిధ్యీకరణకు ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది. అయితే, అన్వేషణ హక్కులు లభించినంత మాత్రాన తక్షణ ఉత్పత్తికి లేదా భారతీయ బ్యాటరీ కర్మాగారాలకు సరఫరాలకు హామీ ఉండదు.

రియాసి లిథియం: ఒక వనరు ఆవిష్కరణను సరిగ్గా అర్థం చేసుకోవడం

సలాల్–హైమానాలో అనుమానిత స్థాయి లిథియం వనరు ఉన్నట్లు 2023లో చేసిన ప్రకటన, బ్యాటరీ ముడిపదార్థాల విషయంలో భారతదేశం ఇతర దేశాలపై ఆధారపడుతున్న నేపథ్యంలో దృష్టిని ఆకర్షించింది. భౌగోళిక వనరుల సంభావ్యతకు, వాణిజ్యపరమైన లభ్యతకు మధ్య తేడాను గుర్తించడం పరీక్షల దృష్ట్యా దీనిలోని ప్రధాన పాఠం. ఉత్పత్తి సాధ్యమవుతుందని భావించే ముందు వనరు అంచనాల విశ్వసనీయత, వెలికితీత సాంకేతికత, ప్రాజెక్టు ఆర్థిక సాధ్యత, హిమాలయ ప్రాంత పర్యావరణ పరిస్థితులను మూల్యాంకనం చేయాలి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కీలక ఖనిజాలకు సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఒక ఖనిజాన్ని కీలకమైనదిగా వర్గీకరించడానికి అది భౌగోళికంగా అరుదుగా లభించడం తప్పనిసరి షరతు. 2. తవ్వకాలు భౌగోళికంగా విభిన్న ప్రాంతాల్లో జరుగుతున్నప్పటికీ, శుద్ధీకరణ సామర్థ్యం కేంద్రీకృతమై ఉండటం సరఫరా ప్రమాదాన్ని సృష్టించవచ్చు. 3. సాంకేతిక పరిణామాలకు అనుగుణంగా ఒక దేశపు కీలక ఖనిజాల జాబితా మారవచ్చు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. లిథియం త్రిభుజం — అర్జెంటీనా, బొలీవియా మరియు చిలీ 2. ప్రధాన కోబాల్ట్ తవ్వకాల కేంద్రం — డెమోక్రటిక్ రిపబ్లిక్ ఆఫ్ ద కాంగో 3. సలాల్–హైమానా లిథియం ఉనికి — రాజస్థాన్. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు

ప్రశ్న 3

కింది ప్రకటనలలో ఏది సరైనది?

  • A. అనుమానిత స్థాయి ఖనిజ వనరు తప్పనిసరిగా ఆర్థికంగా తవ్వి వెలికితీయదగిన నిల్వ అవుతుంది.
  • B. అన్ని లిథియం-అయాన్ బ్యాటరీల కాథోడ్‌లలో కోబాల్ట్ అవసరం.
  • C. మోనజైట్‌లో అరుదైన భూ మూలకాలు, థోరియం రెండూ ఉండవచ్చు.
  • D. ఖనిజ నిక్షేపాలపై యాజమాన్యం బ్యాటరీ-స్థాయి రసాయనాలను ఉత్పత్తి చేసే సామర్థ్యానికి హామీ ఇస్తుంది.
మెయిన్స్: భారతదేశ కీలక ఖనిజాల భద్రతకు దేశీయ నిక్షేపాలను కనుగొనడం మాత్రమే సరిపోదు. సరఫరా గొలుసుల భౌగోళిక విస్తరణ, సాంకేతిక సామర్థ్యం, పర్యావరణ పరిపాలనలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ఆర్థిక ప్రాముఖ్యత, సరఫరా ప్రమాదం ఆధారంగా కీలకత్వాన్ని నిర్వచించండి.
  • వనరుల ఆవిష్కరణ, ఆర్థికంగా వెలికితీయగల నిల్వల నిర్ధారణ, వాణిజ్య ఉత్పత్తి మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • కోబాల్ట్, నికెల్, గ్రాఫైట్, అరుదైన భూ మూలకాలను ఉదాహరణలుగా తీసుకొని, తవ్వకం మరియు శుద్ధీకరణలో భౌగోళిక కేంద్రీకరణను వివరించండి.
  • దేశీయ అన్వేషణ, MMDR సవరణ, జాతీయ కీలక ఖనిజాల మిషన్, విదేశీ భాగస్వామ్యాలను మదింపు చేయండి.
  • ఖనిజ నాణ్యతాభివృద్ధి, శుద్ధీకరణ, పరిశోధన, నైపుణ్యం కలిగిన సిబ్బంది, విడిభాగాల తయారీ ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పండి.
  • స్థానిక సముదాయాల హక్కులు, నీటి వనరులపై ఒత్తిడి, వ్యర్థాల నిర్వహణ, బాధ్యతాయుతంగా గనులను మూసివేయడం వంటి అంశాలను చర్చించండి.
  • వైవిధ్యీకరణ, ప్రత్యామ్నాయ పదార్థాల వినియోగం, పునశ్చక్రీకరణ, జీవితచక్ర ఆధారిత ప్రణాళికను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • Ministry of Mines: Critical Minerals for India, Report of the Committee on Identification of Critical Minerals, June 2023.
  • India Code: Mines and Minerals (Development and Regulation) Act, 1957, as amended.
  • Press Information Bureau: Cabinet approval of the National Critical Mineral Mission, 29 January 2025.
  • Geological Survey of India: Official publications on mineral exploration and critical minerals.
  • Indian Bureau of Mines: Indian Minerals Yearbook.
  • NCERT: India: People and Economy, Class XII, chapter on Mineral and Energy Resources.
  • International Energy Agency: Global Critical Minerals Outlook.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp