New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · భారతదేశ భూగోళశాస్త్రం · నదీ వ్యవస్థ మరియు జలాలు

కరవులు

ఒక ప్రాంతంలోని సాధారణ పరిస్థితులు, అవసరాలతో పోల్చినప్పుడు సుదీర్ఘకాలం నీటి కొరత కొనసాగడాన్ని కరవు అంటారు. భారతదేశంలో కరవు సంభవించడం రుతుపవనాల వైవిధ్యం, అధిక బాష్పీభవన అవసరం, నేల పరిస్థితులు మరియు నీటి వినియోగ ఒత్తిళ్లను ప్రతిబింబిస్తుంది. UPSC కోసం వాతావరణ సంబంధ, వ్యవసాయ మరియు జలసంబంధ కరవుల మధ్య తేడాలను గుర్తించాలి; ప్రాంతాలవారీగా కరవుకు లోనయ్యే అవకాశాన్ని అర్థం చేసుకోవాలి; ముందస్తు హెచ్చరికలను సుస్థిర వ్యవసాయం, భూగర్భజల నిర్వహణ మరియు విపత్తు పాలనతో అనుసంధానించాలి.

మరాఠ్వాడాలో కరవు

మరాఠ్వాడాలో కరవు

Credit: Suhasajgaonkar · CC BY-SA 4.0 · source

వార్షిక వర్షపాత పంపిణీ: పశ్చిమ తీరాన్ని, ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని పొడి వాయవ్య ప్రాంతంతో, వర్షచ్ఛాయలోని అంతర్భాగాలతో పోల్చండి. ఇది గతకాల శీతోష్ణస్థితికి సంబంధించిన ప్రామాణిక సమాచారం; ప్రస్తుత సంవత్సరపు ముందస్తు అంచనా కాదు.

Map study

వార్షిక వర్షపాత పంపిణీ: పశ్చిమ తీరాన్ని, ఈశాన్య ప్రాంతాన్ని పొడి వాయవ్య ప్రాంతంతో, వర్షచ్ఛాయలోని అంతర్భాగాలతో పోల్చండి. ఇది గతకాల శీతోష్ణస్థితికి సంబంధించిన ప్రామాణిక సమాచారం; ప్రస్తుత సంవత్సరపు ముందస్తు అంచనా కాదు.

  • ప్రాంతాలను పోల్చే ముందు మూల పటంలోని సంకేత సూచిక, మాపకం మరియు సమాచారానికి సంబంధించిన కాలవ్యవధిని చదవండి.
  • ప్రాదేశిక పంపిణీ నమూనాలను ఈ అంశంలో చర్చించిన ప్రక్రియలతో అనుసంధానించండి; ఈ పటం అధ్యయనానికి ఉపయోగపడే సూచన మాత్రమే, కార్యాచరణ కోసం అందించే ప్రత్యక్ష తాజా సమాచారం కాదు.

Credit: Planemad · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. అర్థం, రకాలు మరియు నిర్ధారణ సూచికలు

ఒక ప్రాంతంలోని సాధారణ పర్యావరణ, మానవ అవసరాలకు సరిపడా వర్షపాతం, నీటి లభ్యత లేకపోవడం కొనసాగినప్పుడు నెమ్మదిగా ఏర్పడే విపత్తు ముప్పును కరువు అంటారు. వరదకు భిన్నంగా, కరువుకు స్పష్టమైన ప్రారంభం లేదా సరిహద్దు ఉండటం అరుదు. దీని తీవ్రత నీటి కొరత పరిమాణం, వ్యవధి, అది సంభవించే సమయంతోపాటు, ముప్పునకు గురయ్యే స్థితి, దుర్బలత్వంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. తాగునీటి జలాశయాల్లో తగినంత నీరు ఉన్నప్పటికీ, స్వల్పకాలిక వర్షరహిత పరిస్థితి కూడా వర్షాధార పంటలను తీవ్రంగా దెబ్బతీయవచ్చు.

నిర్దిష్ట కాలవ్యవధిలో, నిర్దిష్ట ప్రాంతంలో అసాధారణంగా వర్షపాత లోటు ఏర్పడటాన్ని వాతావరణ కరువు అంటారు. పంట ఒక నిర్దిష్ట పెరుగుదల దశలో ఉన్నప్పుడు, దాని వేర్లు విస్తరించిన నేల పొరలోని తేమ పంట అవసరాలను తీర్చలేకపోతే వ్యవసాయ కరువు సంభవిస్తుంది. జలప్రవాహాలు, జలాశయ నిల్వలు లేదా భూగర్భజలాల్లో నిరంతర లోటు ఏర్పడటాన్ని జలసంబంధ కరువు అంటారు. నీటి లభ్యత తగ్గడం వల్ల ఆహారం, విద్యుత్, తాగునీరు సహా వస్తువులు, సేవల సరఫరాకు అంతరాయం కలిగినప్పుడు సామాజిక–ఆర్థిక కరువు ఏర్పడుతుంది.

ప్రామాణీకృత వర్షపాత సూచిక (SPI) వివిధ కాలవ్యవధుల్లో వర్షపాతం సాధారణ స్థాయి నుంచి ఎంత మేరకు వ్యత్యాసం చెందిందో తెలియజేస్తుంది; రుణాత్మక విలువలు సాధారణం కంటే అధిక పొడి పరిస్థితులను సూచిస్తాయి. ప్రామాణీకృత వర్షపాత–బాష్పీభవనోత్సేక సూచిక (SPEI) వాతావరణ బాష్పీభవన అవసరాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది. ఈ సూచికలు నేల తేమ, వృక్షసంపద స్థితి, నదీ ప్రవాహ పరిమాణం, భూగర్భజలాల పరిశీలనలకు పూరకంగా ఉంటాయే తప్ప, వాటిని భర్తీ చేయవు. కరువును ఎడారీకరణ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. ఎడారీకరణ అంటే వాతావరణ వైవిధ్యాలు, మానవ కార్యకలాపాల ఫలితంగా శుష్క, అర్ధశుష్క, పొడి ఉపతేమ ప్రాంతాల్లో సంభవించే భూక్షీణత.

  • వర్షపాత కొరతకు అధిక ఉష్ణోగ్రతలు, తీవ్రమైన బాష్పీభవన అవసరం తోడైనప్పుడు ఆకస్మిక కరవు (Flash drought) అసాధారణ వేగంతో ఏర్పడుతుంది.
  • జలసంబంధ కరవు కంటే ముందే వ్యవసాయ కరవు ఏర్పడవచ్చు; వర్షపాతం తిరిగి సాధారణ స్థాయికి వచ్చిన తరువాత కూడా భూగర్భజలాలు, జలాశయాల నిల్వల్లో లోటు కొనసాగవచ్చు.

2. భారతదేశంలో కారణాలు, భౌగోళిక విస్తరణ

భారతదేశంలో కరువు ముప్పు నైరుతి రుతుపవనాలతో సన్నిహితంగా ముడిపడి ఉంది. రుతుపవనాల రాక ఆలస్యం కావడం, సుదీర్ఘ విరామాలు, ముందస్తు ఉపసంహరణ, వర్షపాతం అసమానంగా విస్తరించడం వల్ల నేలలో తేమ పునరుద్ధరణకు అంతరాయం కలగవచ్చు. అందువల్ల, అఖిల భారత స్థాయిలో రుతుపవన కాలపు సగటు వర్షపాతం జిల్లా స్థాయిలోని తీవ్రమైన నీటి కొరతను మరుగుపరచవచ్చు. కొద్దిసార్లు మాత్రమే కేంద్రీకృతమై కురిసే తీవ్ర వర్షాలు గణనీయమైన ఉపరితల ప్రవాహాన్ని సృష్టించవచ్చు; అయితే, అవి పంట కాలమంతా పంటలకు అందుబాటులో ఉండే తేమను నిలిపి ఉంచలేకపోవచ్చు.

మధ్య, తూర్పు భూమధ్యరేఖా పసిఫిక్ మహాసముద్ర జలాలు వేడెక్కే ఎల్ నినో పరిస్థితి, భారత వేసవి రుతుపవనాలు బలహీనపడే సంభావ్యతను తరచుగా పెంచుతుంది. అయితే, ఈ సంబంధం నిర్దిష్ట ఫలితాన్ని తప్పనిసరిగా కలిగించేది కాదు: ప్రతి ఎల్ నినో కరువుకు దారితీయదు; ఎల్ నినో లేకపోయినా కరువు సంభవించవచ్చు. హిందూ మహాసముద్ర ద్విధ్రువం, రుతువు అంతర్గత డోలనాలు, ప్రాంతీయ వాయు ప్రసరణ కూడా వర్షపాతాన్ని ప్రభావితం చేస్తాయి. పెరుగుతున్న ఉష్ణోగ్రతలు బాష్పీభవనాన్ని, మొక్కల నీటి అవసరాన్ని పెంచడం ద్వారా కరువు ప్రభావాలను తీవ్రతరం చేయవచ్చు.

పశ్చిమ రాజస్థాన్, కచ్‌తోపాటు గుజరాత్‌లోని ఇతర ప్రాంతాలు, మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, తెలంగాణ, ఆంధ్రప్రదేశ్, తమిళనాడులోని వర్షచ్ఛాయా అంతర్భాగాలు నిరంతరం కరువుకు దుర్బలంగా ఉంటాయి. మరాఠ్వాడా, రాయలసీమ, బుందేల్‌ఖండ్ ప్రాంతాలు తరచుగా అనిశ్చిత వర్షపాతం, నేలలో పరిమిత నీటి నిల్వ, జీవనోపాధి కోసం వ్యవసాయంపై ఆధారపడటం వంటి పరిస్థితుల సమ్మిళిత ప్రభావాలను ఎదుర్కొంటాయి. తమిళనాడు అక్టోబర్–డిసెంబర్ ఈశాన్య రుతుపవనాలపై గణనీయంగా ఆధారపడటం వల్ల, అక్కడ కరువు సంభవించే కాలక్రమం భారతదేశంలోని అధిక భాగంతో పోలిస్తే భిన్నంగా ఉంటుంది.

భౌతిక పరిస్థితులు మాత్రమే నష్టాలను నిర్ణయించవు. తక్కువ లోతు గల నేలలు, క్షీణించిన పరీవాహక ప్రాంతాలు, పరిమిత భూగర్భజల నిల్వలు వర్షరహిత కాలాల ప్రభావానికి లోనయ్యే అవకాశాన్ని పెంచుతాయి. కఠిన శిలలతో కూడిన ద్వీపకల్ప ప్రాంతాల్లో భూగర్భజలం ప్రధానంగా శైథిల్యం చెందిన, పగుళ్లు గల శిలా మండలాల్లో లభిస్తుంది; వీటి నుంచి లభించే నీటి పరిమాణం అసమానంగా ఉంటుంది. అధికంగా భూగర్భజలాన్ని తోడటం, ఎక్కువ నీరు అవసరమయ్యే పంటలు సాగు చేయడం, చెరువులు కనుమరుగవడం, సరైన నిర్వహణ లేని పట్టణ విస్తరణ వల్ల వర్షపాత లోటు తీవ్రమైన నీటి సంక్షోభంగా మారవచ్చు.

3. వ్యవసాయం, సమాజం, పర్యావరణ వ్యవస్థలపై ప్రభావాలు

విత్తడం ఆలస్యం కావడం, సాగు విస్తీర్ణం తగ్గడం, విత్తనాల మొలకశాతం తగ్గడం, పంటలు విఫలమవడం, దిగుబడులు తగ్గడం వ్యవసాయంపై పడే ప్రభావాల్లో ఉన్నాయి. పుష్పించే దశలో, గింజ నిండే దశలో నీటి కొరత వల్ల కలిగే ఒత్తిడి ముఖ్యంగా అధిక నష్టాన్ని కలిగిస్తుంది. వర్షాధార రైతులు కరువు ప్రభావానికి నేరుగా గురవుతారు. అయితే, జలాశయాలు నిండకపోయినా, బావుల్లో నీటిమట్టాలు తగ్గినా నీటిపారుదల ఆధారిత వ్యవసాయం కూడా దెబ్బతింటుంది. పశుగ్రాస కొరత, తాగునీటి లభ్యత తగ్గడం వల్ల పశువుల ఆరోగ్యం క్షీణిస్తుంది. ఇది పశుపోషకులను, పంటల సాగు–పశుపోషణ రెండింటిపైనా ఆధారపడే కుటుంబాలను ప్రభావితం చేస్తుంది.

కరువు వ్యవసాయ ఉపాధిని, గ్రామీణ కొనుగోలు శక్తిని తగ్గిస్తుంది. దీనివల్ల రుణభారం, దుస్థితి కారణంగా జరిగే వలసలు పెరగవచ్చు. మహిళలు, పిల్లలు నీటిని సేకరించడానికి ఎక్కువ సమయం వెచ్చించాల్సి రావచ్చు; ఇది ఆరోగ్యం, విద్యపై ప్రభావం చూపుతుంది. పేద కుటుంబాలకు ఆస్తులు తక్కువగా ఉండటం, నీటిపారుదల సౌకర్యాల ప్రాప్యత బలహీనంగా ఉండటం, ఆర్థిక ఇబ్బందులను ఎదుర్కొనే నిల్వలు పరిమితంగా ఉండటం వల్ల వారు ఎక్కువ ముప్పును ఎదుర్కొంటారు. ప్రజలు అసురక్షిత నీటి వనరులపై లేదా కరిగిన పదార్థాల సాంద్రత అధికంగా ఉన్న మిగిలిన నీటి వనరులపై ఆధారపడటం వల్ల తాగునీటి నాణ్యత కూడా క్షీణించవచ్చు.

చిత్తడి నేలల విస్తీర్ణం తగ్గడం, నదుల ఆధార ప్రవాహం తగ్గడం, వృక్షసంపద ఒత్తిడికి గురవడం, ఆవాసాలు క్షీణించడం, మండేందుకు అనువైన ఎండిన పదార్థాలు ఉన్నచోట దావానల ముప్పు పెరగడం పర్యావరణ పరిణామాల్లో ఉన్నాయి. జలప్రవాహం తక్కువగా ఉండటం వల్ల కాలుష్యకారకాల పలుచబడే సామర్థ్యం తగ్గుతుంది. జలవిద్యుత్ ఉత్పత్తికి, నీటిపై ఆధారపడే పరిశ్రమలకు అంతరాయం కలగవచ్చు. అదే సమయంలో ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాలు శీతలీకరణకు అవసరమైన నీటి కొరతను ఎదుర్కోవచ్చు. కరువు నిర్వహణకు వ్యవసాయ శాఖ పరిధిని మించి ఇతర శాఖలతో సమన్వయం ఎందుకు అవసరమో ఈ ప్రభావాలు స్పష్టం చేస్తాయి.

  • కరువు–వడగాడ్పులు కలసి సంభవించే ఘటన పంటలపై ఒత్తిడిని, విద్యుత్ డిమాండ్‌ను, ఆరోగ్య ముప్పులను ఏకకాలంలో తీవ్రతరం చేయవచ్చు.
  • పదేపదే సంభవించే కరువు భూక్షీణతకు దోహదపడవచ్చు. అయితే, కరువు, ఎడారీకరణ పదాలను ఒకదానికొకటి పర్యాయపదాలుగా ఉపయోగించకూడదు.

4. పర్యవేక్షణ, ప్రకటన, సంస్థాగత ప్రతిస్పందన

వర్షపాతం ఒక్కటే వ్యవసాయ లేదా జలసంబంధ ఒత్తిడిని పూర్తిగా ప్రతిబింబించలేదు కాబట్టి, భారతదేశంలో కరువు మదింపునకు బహుళ సూచికలను ఉపయోగిస్తారు. భారత వాతావరణ శాఖ సాధారణ వర్షపాతం నుంచి వ్యత్యాసాలను, వర్షరహిత కాలాలను, కరువు సూచికలను పర్యవేక్షిస్తుంది. జాతీయ దూరసంవేదన కేంద్రంతో సహా వివిధ సంస్థలు చేపట్టే ఉపగ్రహ ఆధారిత మదింపులు వృక్షసంపదలో, ఉపరితల తేమలో అసాధారణ మార్పులను గుర్తించడంలో సహాయపడతాయి. కేంద్ర జల సంఘం ప్రధాన జలాశయాల్లోని నీటి నిల్వలను పర్యవేక్షిస్తుండగా, కేంద్ర భూగర్భజల మండలి భూగర్భజల పరిస్థితులను మదింపు చేస్తుంది.

కరువు నిర్వహణ మాన్యువల్, 2016, తదనంతర అధికారిక సవరణలు కరువు అంచనాకు కేంద్ర స్థాయి ప్రాథమిక చట్రాన్ని అందిస్తాయి. ఇందులో వర్షపాత సంబంధిత సూచికలతోపాటు పంటల విత్తనం, వృక్షావరణ స్థితి, నేల తేమ, జలసంబంధ పరిస్థితులు వంటి ఆధారాలను సమన్వయం చేస్తారు. అవసరమైన చోట ఆ తరువాత క్షేత్రస్థాయి పరిశీలన నిర్వహిస్తారు. కార్యాచరణ క్రమంలో ముందుగా కరువు అంచనా ప్రక్రియను ప్రారంభించేందుకు దారితీసే సంకేతాన్ని గుర్తించడం, ప్రభావ సూచికలను మదింపు చేయడం, వాస్తవ నష్టాన్ని పరిశీలించడం ఉంటాయి. వర్తించే విధానాల ప్రకారం రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కరువును ప్రకటిస్తాయి.

విపత్తు నిర్వహణ చట్టం, 2005, సంబంధిత జాతీయ, రాష్ట్ర స్థాయి వ్యవస్థల పరిధిలో విపత్తు పాలన సాగుతుంది. అర్హత, నష్ట అంచనాకు లోబడి, వర్తించే రాష్ట్ర విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి, జాతీయ విపత్తు ప్రతిస్పందన నిధి నిబంధనల ప్రకారం సహాయాన్ని అందిస్తారు. ఇటువంటి సహాయం నిర్దేశిత ఉపశమన అవసరాల కోసం ఉద్దేశించినదే తప్ప, ప్రతి నష్టానికీ పూర్తి పరిహారం అందించేందుకు కాదు. సమర్థవంతమైన జోక్యానికి కచ్చితమైన స్థానిక సమాచారం, సకాలంలో కరువు ప్రకటనలు అత్యవసరం.

  • IMD వర్షపాత లోటు వర్గాన్ని చట్టపరమైన లేదా పరిపాలనాపరమైన కరువు ప్రకటనతో సమానంగా భావించవద్దు.
  • జిల్లా లేదా ఉపజిల్లా స్థాయి ఆధారాలను ఉపయోగించండి: జాతీయ వర్షపాత సగటుల ఆధారంగా స్థానిక కరువు తీవ్రతను నిర్ధారించలేము.

5. తీవ్రత తగ్గింపు మరియు కరువును తట్టుకోగల అభివృద్ధి

సమర్థవంతమైన నిర్వహణలో అత్యవసర ఉపశమనం నుంచి ముందస్తు సన్నద్ధత వైపు దృష్టి మారుతుంది. పరీవాహక ప్రాంత సంరక్షణ చర్యలు, సమోన్నత రేఖల వెంట గట్లు నిర్మించడం, వృక్ష సంబంధ అవరోధాలు ఏర్పాటు చేయడం, చెరువుల పునరుద్ధరణ, భూగర్భజల పునర్భరణ ప్రాంతాల పరిరక్షణ వల్ల నీరు భూమిలోకి ఇంకడం మెరుగుపడి, నేల కోత తగ్గుతుంది. పునర్భరణ నిర్మాణాలు స్థానిక భౌగోళిక నిర్మాణానికి అనుగుణంగా ఉండాలి; దిగువ ప్రాంతాలకు అవసరమైన నీటి ప్రవాహాలను అడ్డుకోకూడదు. భూగర్భజల బడ్జెట్లలో పునర్భరణతోపాటు నీటి వెలికితీతను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి; కేవలం మరిన్ని నీటి నిల్వ నిర్మాణాలను నిర్మించడం వల్ల జల భద్రతకు హామీ లభించదు.

వ్యవసాయ అనుకూలనలో స్థానిక పరిస్థితులకు అనువైన స్వల్పకాలిక పంట రకాలు, వైవిధ్యభరిత వ్యవసాయం, అనుకూలమైన చోట చిరుధాన్యాలు, పప్పుధాన్యాల సాగు, నేలపై ఆచ్ఛాదన కల్పించడం, ఆకస్మిక ప్రతికూల పరిస్థితుల కోసం ప్రత్యామ్నాయ పంట ప్రణాళికలు ఉంటాయి. సూక్ష్మ సేద్యం ద్వారా పంటలకు నీటిని అందించే సామర్థ్యం మెరుగుపడవచ్చు. అయితే రైతులు నీటిపారుదల విస్తీర్ణాన్ని పెంచినా లేదా ఎక్కువ నీరు అవసరమయ్యే పంటలకు మారినా, నదీ పరీవాహక ప్రాంతం మొత్తంలో నీటి పొదుపు దానంతటదే సాధ్యం కాదు. అటల్ భూజల్ యోజన ఎంపిక చేసిన నీటి ఒత్తిడి ప్రాంతాల్లో భూగర్భజల నిర్వహణలో సామాజిక భాగస్వామ్యాన్ని ప్రోత్సహిస్తుంది. అదే సమయంలో, అర్హత కలిగిన జల సంరక్షణ, కరువు నిరోధక పనులకు MGNREGA తోడ్పాటును అందించగలదు.

ముందస్తు సన్నద్ధతకు రక్షిత తాగునీటి వనరులు, పశుగ్రాస నిల్వలు, విశ్వసనీయ సూచనలు, సామాజిక రక్షణ కూడా అవసరం. ప్రధాన మంత్రి ఫసల్ బీమా యోజన కింద పంటల బీమా అర్హత పరిధిలోకి వచ్చే ఆర్థిక నష్టాలను తగ్గించగలదు. అయితే అది పర్యావరణ అనుకూలనకు ప్రత్యామ్నాయం కాలేదు. దీర్ఘకాలికంగా కరువును తట్టుకునే సామర్థ్యం అనేది నమ్మదగిన నీటి లభ్యతకు అనుగుణంగా పంటల సరళిని, పట్టణ నీటి డిమాండ్‌ను సమన్వయం చేయడం, నీటి వెలికితీతను పర్యవేక్షించడం, కొరత సమయాల్లో అందరికీ సమన్యాయంగా నీరు అందుబాటులో ఉండేలా చూడడంపై ఆధారపడి ఉంటుంది.

పర్యవేక్షణ నుంచి కరవు ప్రతిస్పందన వరకు

  1. 1. వర్షపాతం, వర్షరహిత కాలాలు మరియు ముందస్తు అంచనాలను పర్యవేక్షించండి
  2. 2. తేమ మరియు నీటి నిల్వల్లో ఏర్పడుతున్న లోటులను గుర్తించండి
  3. 3. పంటలు, వృక్షసంపద, జలాశయాలు మరియు భూగర్భజలాల స్థితిని అంచనా వేయండి
  4. 4. స్థానిక ప్రభావాలను నిర్ధారించి, కరవు ప్రకటన విధానాలను అనుసరించండి
  5. 5. అవసరమైన ప్రాంతాలు, వర్గాలను లక్ష్యంగా చేసుకొని తాగునీరు, జీవనోపాధి మరియు వ్యవసాయ ఉపశమన సహాయాన్ని అందించండి
  6. 6. ఫలితాలను సమీక్షించి, దీర్ఘకాలిక కరవు తట్టుకునే సామర్థ్యాన్ని బలోపేతం చేయండి
కరవు ప్రధాన రూపాల మధ్య తేడాలను గుర్తించడం
రకంప్రధాన లోటుఉపయోగకరమైన ఆధారాలుపరిగణనలోకి తీసుకోవలసిన ముఖ్యమైన అంశం
వాతావరణ సంబంధ కరవుసాధారణ స్థాయి కంటే తక్కువ వర్షపాతంసాధారణ స్థాయి నుంచి వర్షపాత వ్యత్యాసాలు; SPIప్రాంతీయ శీతోష్ణస్థితి మరియు కాలవ్యవధికి సంబంధించి నిర్వచిస్తారు
వ్యవసాయ కరవువేరు మండలంలో తగినంత తేమ లేకపోవడంనేల తేమ; పంట స్థితి; విత్తనాలు విత్తడంలో పురోగతిపంట దశ, నేల మరియు నీటిపారుదలపై ఆధారపడి ఉంటుంది
జలసంబంధ కరవుఉపరితల జలాలు లేదా భూగర్భజలాల లభ్యత తగ్గడంజలప్రవాహం; జలాశయాల్లో నీటి నిల్వ; భూగర్భజల మట్టాలుసాధారణంగా నెమ్మదిగా ఏర్పడుతుంది; దాని నుంచి కోలుకోవడమూ నెమ్మదిగానే జరుగుతుంది
సామాజిక-ఆర్థిక కరవునీటిపై ఆధారపడిన సరఫరా డిమాండ్‌ను తీర్చలేకపోవడంతాగునీటి సరఫరాలో అంతరాయం; ఉత్పత్తి నష్టాలుకరవు ప్రభావానికి గురయ్యే స్థాయి మరియు నిర్వహణపై ఎక్కువగా ఆధారపడి ఉంటుంది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

మరాఠ్వాడా, లాతూర్, 2015–2016

వరుసగా తక్కువ వర్షపాతం నమోదవడం వల్ల మరాఠ్వాడాలో వ్యవసాయానికి, తాగునీటి సరఫరాకు తీవ్ర సంక్షోభం ఏర్పడింది. 2016లో ప్రత్యేక రైళ్లు మిరాజ్ నుంచి లాతూర్‌కు నీటిని తరలించాయి. వర్షపాత లోపం, పరిమిత నీటి నిల్వ సామర్థ్యం, భూగర్భజలాల క్షీణత, వివిధ అవసరాల మధ్య నీటి కోసం పోటీ పరస్పరం ఎలా ప్రభావితం చేసుకుంటాయో ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది. అత్యవసర నీటి సరఫరాతోపాటు నీటి డిమాండ్ నిర్వహణ కూడా ఎందుకు అవసరమో ఇది వివరిస్తుంది.

చెన్నై నీటి సంక్షోభం, 2019

వర్షపాత లోపం కారణంగా 2019లో చెన్నై ప్రధాన జలాశయాల్లో నీటి మట్టాలు అత్యంత తక్కువ స్థాయికి పడిపోయాయి. ట్యాంకర్లు, భూగర్భజలాలు, అనుబంధ నీటి సరఫరాలు డిమాండ్‌ను తీర్చడంలో సహాయపడ్డాయి. రుతుపవనాల వైవిధ్యం, చిత్తడి నేలల పరిరక్షణ, నీటి సరఫరా వనరుల వైవిధ్యీకరణ, వ్యర్థజలాల పునర్వినియోగం, భూగర్భజలాల వెలికితీత నియంత్రణలను సమగ్రంగా పరిగణించాల్సిన ప్రాముఖ్యతను ఈ సంక్షోభం స్పష్టం చేసింది.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

2020 · GS-I: ఎడారీకరణ ప్రక్రియకు వాతావరణ సరిహద్దులు లేవు. ఉదాహరణలతో సమర్థించండి.

  • కరువు, శుష్కత, ఎడారీకరణ మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • అటవీ నిర్మూలన, అతిమేత, అనుచిత నీటిపారుదలతోపాటు వాతావరణపరమైన ఒత్తిడిని చర్చించండి.
  • ఎడారీకరణకు సంబంధించిన శుష్క భూముల అధికారిక నిర్వచనాన్ని యథాతథంగా ఉంచుతూ, భూక్షీణత ప్రక్రియలు ప్రస్తుతం ఉన్న ఎడారుల పరిధిని దాటి ఎలా విస్తరిస్తాయో వివరించండి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. కాలానుగుణ వర్షపాతం సాధారణ స్థాయికి దగ్గరగా ఉన్నప్పటికీ వ్యవసాయ సంబంధ కరువు సంభవించవచ్చు. 2. వర్షపాతం తిరిగి సాధారణ స్థాయికి చేరుకున్న వెంటనే జల సంబంధ కరువు ఎల్లప్పుడూ ముగుస్తుంది. 3. శుష్కత అనేది దీర్ఘకాలిక శీతోష్ణస్థితి లక్షణం. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

SPI, SPEI మధ్య తేడాను ఏ వాక్యం అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?

  • A. SPI భూగర్భజలాలను మాత్రమే కొలుస్తుంది; SPEI జలాశయాలను కొలుస్తుంది.
  • B. SPI అవపాతంలోని సాధారణ స్థాయి నుంచి వ్యత్యాసాలను ఉపయోగిస్తుంది; SPEI బాష్పీభవన డిమాండ్‌ను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుంటుంది.
  • C. SPI ఎడారులకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది; SPEI ఆర్ద్ర ప్రాంతాలకు మాత్రమే వర్తిస్తుంది.
  • D. SPI పంటల దిగుబడులను కొలుస్తుంది; SPEI నదీ ప్రవాహ పరిమాణాన్ని కొలుస్తుంది.

ప్రశ్న 3

భారతదేశంలో కరువుకు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ప్రతి ఎల్ నినో తప్పనిసరిగా భారతదేశంలో రుతుపవన సంబంధ కరువుకు దారితీస్తుంది. 2. వర్తించే విధివిధానాల ప్రకారం రాష్ట్ర ప్రభుత్వాలు కరువును ప్రకటిస్తాయి. 3. సాగునీటి విస్తీర్ణం పెరిగినప్పటికీ సూక్ష్మ సేద్యం తప్పనిసరిగా మొత్తం భూగర్భజలాల వెలికితీతను తగ్గిస్తుంది. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1 మరియు 3 మాత్రమే
మెయిన్స్: భారతదేశంలో కరువు అనేది వర్షపాత లోపానికి సంబంధించిన సమస్య ఎంతగా ఉందో, జల పాలనకు సంబంధించిన సమస్య కూడా అంతగానే ఉంది. ప్రాంతీయ ఉదాహరణలతో చర్చించి, కరువును తట్టుకునే సామర్థ్యాన్ని పెంపొందించేందుకు చర్యలను సూచించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • కరువును నిర్వచించి, వాతావరణ సంబంధ, వ్యవసాయ సంబంధ, జల సంబంధ కరువుల మధ్య తేడాలను వివరించండి.
  • రుతుపవనాల వైవిధ్యం, వర్షరహిత కాలవ్యవధులు, బాష్పీభవన డిమాండ్‌ను వివరించండి.
  • నిర్వహణ సంబంధిత దుర్బలత్వాన్ని మరాఠ్వాడా, చెన్నై ఉదాహరణలతో వివరించండి.
  • భూగర్భజల బడ్జెట్లు, పంటల వైవిధ్యీకరణ, పరీవాహక ప్రాంతాల పునరుద్ధరణ, పట్టణాల్లో నీటి పునర్వినియోగం గురించి చర్చించండి.
  • ముందస్తు హెచ్చరికలు, సమన్యాయ కేటాయింపు, సంస్థల మధ్య సమన్వయాన్ని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India: Physical Environment, Class XI: Climate; Natural Hazards and Disasters.
  • Department of Agriculture, Cooperation and Farmers Welfare, Manual for Drought Management, 2016, with subsequent official amendments.
  • National Disaster Management Authority, National Disaster Management Guidelines: Management of Drought, 2010.
  • India Meteorological Department: rainfall monitoring and drought information.
  • Central Water Commission: reservoir storage bulletins.
  • Central Ground Water Board: groundwater yearbooks and dynamic groundwater resource assessments.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp