అహ్మదాబాద్ మిల్లు కార్మికుల సమ్మె

1. చారిత్రక నేపథ్యం, కారణాలు

ఇరవయ్యవ శతాబ్దపు ప్రారంభం నాటికి అహ్మదాబాద్ ప్రధాన పత్తి వస్త్ర తయారీ కేంద్రంగా అవతరించింది. అక్కడి పారిశ్రామిక ఆర్థిక వ్యవస్థ సంపన్న భారతీయ మిల్లు యజమానులను, పెరుగుతున్న వేతనాధారిత కార్మిక వర్గాన్ని సన్నిహిత సంబంధంలోకి తీసుకువచ్చింది. మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ సమయంలో ధరల పెరుగుదల కారణంగా ఆహారం, ఇతర నిత్యావసరాలపై కార్మికుల వ్యయం పెరిగింది. అందువల్ల వేతన వివాదం కేవలం అదనపు భత్యానికి సంబంధించినది మాత్రమే కాకుండా, కార్మిక కుటుంబాలు తమ జీవన ప్రమాణాలను కొనసాగించగల సామర్థ్యానికి సంబంధించినదిగా మారింది.

ప్లేగు వ్యాప్తి సమయంలో కార్మికులు నగరాన్ని విడిచి వెళ్లకుండా పనిలో కొనసాగేందుకు ప్రోత్సాహకంగా మిల్లు యజమానులు ప్లేగు బోనస్ చెల్లించారు. అంటువ్యాధి తగ్గుముఖం పట్టినప్పుడు ఈ ప్రత్యేక చెల్లింపును నిలిపివేయాలని యజమానులు భావించారు. ఆరోగ్య అత్యవసర పరిస్థితి ముగిసినా యుద్ధకాల ద్రవ్యోల్బణం తొలగిపోలేదు కాబట్టి కార్మికులు దీనిని వ్యతిరేకించారు. వారు తొలుత 50 శాతం వేతన పెంపును డిమాండ్ చేయగా, యజమానులు 20 శాతాన్ని ప్రతిపాదించారు.

అందువల్ల ఈ వివాదంలో తాత్కాలిక బోనస్ ఉపసంహరణపై తక్షణ విభేదంతోపాటు వాస్తవ వేతనాలపై విస్తృత సంఘర్షణ కూడా మిళితమైంది. పరీక్షల దృష్ట్యా దీనిని పారిశ్రామిక కార్మిక పోరాటంగా గుర్తించాలి; రైతాంగ ఉద్యమంగా, భూమిశిస్తుకు వ్యతిరేక నిరసనగా లేదా యూరోపియన్ నీలిమందు తోటల యజమానులకు వ్యతిరేక ఉద్యమంగా భావించకూడదు.

2. నాయకత్వం, డిమాండ్ రూపకల్పన

అప్పటికే అహ్మదాబాద్ కార్మికుల సంక్షేమం, సంఘటితీకరణలో పాలుపంచుకుంటున్న అనసూయ సారాభాయ్, గాంధీకి కార్మికులకు మధ్య ముఖ్యమైన అనుసంధానకర్తగా వ్యవహరించారు. ఆమె సోదరుడు అంబాలాల్ సారాభాయ్ ప్రముఖ మిల్లు యజమాని; గాంధీ ప్రజాసేవా కార్యక్రమాల మద్దతుదారు కూడా. ఈ సంబంధాలు గాంధీకి ఇరుపక్షాలతో సంప్రదింపులు జరిపే అవకాశం కల్పించాయి; అదే సమయంలో వివాదాన్ని వ్యక్తిగతంగా సున్నితమైనదిగా మార్చాయి. నిర్వహణలోనూ, సమాచార వినిమయంలోనూ శంకర్‌లాల్ బ్యాంకర్ సహాయపడ్డారు.

గాంధీ మొదట మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా చర్చలతో పరిష్కారం సాధించేందుకు ప్రయత్నించారు. కార్మికుల ప్రవర్తనపైనా, వారికి గాంధీ సమర్థంగా ప్రాతినిధ్యం వహించగలరా అనే అంశంపైనా విభేదాలు తలెత్తడంతో ప్రారంభ మధ్యవర్తిత్వ ఏర్పాటు విఫలమైంది. మిల్లు యజమానులు లాకౌట్ విధించారు; అనంతరం తమ 20 శాతం పెంపు ప్రతిపాదనను అంగీకరించే కార్మికుల కోసం మిల్లులను తిరిగి తెరవడానికి సిద్ధపడ్డారు. ఆ షరతులపై పనికి తిరిగి వెళ్లకుండా ఐక్యంగా ఉండాలని గాంధీ కార్మికులకు పిలుపునిచ్చారు.

ఆర్థిక పరిస్థితులను, వేతనాల తులనాత్మక వివరాలను పరిశీలించిన తరువాత 35 శాతం పెంపును గాంధీ న్యాయమైన డిమాండ్‌గా భావించారు. తమ అసలు 50 శాతం డిమాండ్ స్థానంలో ఈ శాతాన్ని స్వీకరించేలా కార్మికులను ఒప్పించారు. సాధ్యమైనంత ఎక్కువ రాయితీ పొందేందుకు ఒత్తిడి చేయడం కంటే, సమర్థించదగిన సమస్యపైనా, దానికి తగిన డిమాండ్‌పైనా సత్యాగ్రహం ఆధారపడాలని ఆయన పట్టుబట్టేవారని ఈ సవరణ తెలియజేస్తుంది.

3. సమ్మె క్రమశిక్షణ, నిరాహార దీక్ష, పరిష్కారం

తమ డిమాండ్‌ను అంగీకరించే వరకు లేదా వివాదాన్ని మధ్యవర్తిత్వానికి అప్పగించే వరకు పోరాటం కొనసాగిస్తామని కార్మికులు ప్రతిజ్ఞ చేశారు. గాంధీ సభల్లో ప్రసంగించారు, వివరణాత్మక కరపత్రాలను విడుదల చేశారు, ఐక్యతను నొక్కిచెప్పారు. సమ్మె శాంతియుతంగా కొనసాగాలి: పనికి తిరిగి వెళ్లేవారిని కార్మికులు బెదిరించకూడదు, యజమానులపై దాడి చేయకూడదు. పని నిలిచిపోయిన సమయంలో దాతృత్వ సహాయంపై ఆధారపడకుండా ప్రత్యామ్నాయ ఉపాధిని వెతుక్కోవాలని కూడా ఆయన ప్రోత్సహించారు.

వివాదం కొనసాగుతున్న కొద్దీ ఆకలి, ఆదాయ నష్టం కార్మికుల మనోధైర్యాన్ని దెబ్బతీశాయి. తమ కష్టాలను నాయకులు అర్థం చేసుకున్నారా అని కొందరు కార్మికులు ప్రశ్నించారు. 1918 మార్చి 15న గాంధీ నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు. కార్మికులు చేసిన ప్రతిజ్ఞ పట్ల నిబద్ధతను బలోపేతం చేయడమే ప్రధానంగా తన దీక్ష ఉద్దేశమని ఆయన వివరించారు. భారతదేశంలో ఒక ప్రజా పోరాటంలో ఆయన చేపట్టిన తొలి ప్రధాన నిరాహార దీక్షగా దీనిని సాధారణంగా గుర్తిస్తారు. అయితే ఈ దీక్ష మిల్లు యజమానులపై కూడా నైతిక ఒత్తిడి కలిగించింది; ఈ సంక్లిష్టతను గాంధీ స్వయంగా గుర్తించారు.

మార్చి 18న కుదిరిన ఒప్పందంతో సమ్మె, గాంధీ నిరాహార దీక్ష ముగిశాయి; వేతన వివాదాన్ని మధ్యవర్తిత్వానికి అప్పగించారు. ఆనందశంకర్ ధ్రువ్ తదనంతరం 35 శాతం పెంపును మంజూరు చేస్తూ తీర్పు ఇచ్చారు. మధ్యవర్తిత్వానికి అప్పగించేందుకు కుదిరిన తక్షణ ఒప్పందాన్ని, తరువాత వెలువడిన తీర్పును వేరుగా గుర్తించాలి: దీక్ష ముగిసిన రోజున యజమానులు బేషరతుగా డిమాండ్‌ను అంగీకరించడం వల్లనే వివాదం పరిష్కారమైందని భావించకూడదు.

4. గాంధేయ రాజకీయాలు, కార్మిక సంఘటితీకరణలో ప్రాధాన్యం

పారిశ్రామిక కార్యస్థల వివాదంలో గాంధేయ పద్ధతులు ఎలా పనిచేయగలవో అహ్మదాబాద్ నిరూపించింది. విచారణ, చర్చలు, స్పష్టంగా పేర్కొన్న డిమాండ్, సామూహిక ప్రతిజ్ఞ, అహింసాయుత ప్రతిఘటన ఒకే ఉద్యమంలో మిళితమయ్యాయి. నిరాహార దీక్ష అత్యంత శక్తిమంతమైన, అయితే వివాదాస్పదమైన నైతిక జోక్య సాధనాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. గాంధీ వ్యక్తిగత విశ్వసనీయత ఉద్యమాన్ని నిలబెట్టడానికి సహాయపడగా, కార్మికుల భాగస్వామ్యం దానికి ఆచరణాత్మక బలాన్ని ఇచ్చింది.

పెట్టుబడికి, శ్రమకు మధ్య రాజీపడలేని సంఘర్షణపై ఆధారపడిన విప్లవ కార్యక్రమానికి భిన్నంగా, కార్మికులు, యజమానుల మధ్య సంబంధాలను ధ్వంసం చేయకుండా న్యాయమైన పరిష్కారాన్ని సాధించాలని గాంధీ కోరుకున్నారు. సంఘటితం కావడానికి, అన్యాయమైన షరతులను ప్రతిఘటించడానికి కార్మికులకు ఉన్న హక్కును ఆయన అంగీకరించారు; అదే సమయంలో మధ్యవర్తిత్వాన్ని, పరస్పర బాధ్యతలను సమర్థించారు. ఈ దృక్పథంలో ఆయన తరువాతి కార్మిక తాత్త్వికత, ధర్మకర్తృత్వ భావనల లక్షణాలు ముందుగానే కనిపిస్తాయి. అయితే పూర్తిగా అభివృద్ధి చెందిన ఆ సిద్ధాంతాన్ని 1918లోని ప్రతి చర్యకూ యాంత్రికంగా అన్వయించకూడదు.

ఈ పోరాటం అహ్మదాబాద్‌కు ప్రత్యేకమైన కార్మిక సంస్థల అభివృద్ధికి దోహదపడింది. మజూర్ మహాజన్ సంఘ్ అని కూడా పిలిచే అహ్మదాబాద్ వస్త్ర కార్మిక సంఘం, అనసూయ సారాభాయ్, గాంధీ, ఇతర నిర్వాహకుల భాగస్వామ్యంతో 1920లో స్థాపించబడింది. సంఘ ప్రాతినిధ్యం, చర్చలు, సంక్షేమ కార్యకలాపాల సమ్మేళనం ఈ సంస్థాగత వారసత్వాన్ని ప్రతిబింబించింది. అయితే సమ్మెను అఖిల భారత కార్మిక సమీకరణగా గానీ, అధికారిక కాంగ్రెస్ ఉద్యమంగా గానీ వర్ణించకూడదు.

5. పోలిక, పరీక్షల ప్రాసంగికత

1915లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత గాంధీ తన నాయకత్వాన్ని స్థాపించుకున్న తొలి స్థానిక పోరాటాలలో అహ్మదాబాద్ ఒకటి. 1917 నాటి చంపారన్ పోరాటం నీలిమందు రైతుల సమస్యలకు సంబంధించినది. 1918 నాటి అహ్మదాబాద్ పోరాటం పారిశ్రామిక వేతనాలకు సంబంధించినది. 1918లోనే జరిగిన ఖేడా పోరాటం పంటల వైఫల్యం నేపథ్యంలో భూమిశిస్తు వసూలును నిలిపివేయాలనే డిమాండ్‌కు సంబంధించినది. చివరి రెండు ఉద్యమాలు సమీప కాలంలో జరిగాయి; వాటిని పూర్తిగా వేరువేరుగా, ఒకదాని తరువాత మరొకటి క్రమబద్ధంగా జరిగిన దశలుగా ఊహించకూడదు.

ఎవరికి వ్యతిరేకంగా పోరాటం సాగిందనేదే విశ్లేషణలో కీలకమైన వ్యత్యాసం. అహ్మదాబాద్‌లో తక్షణ వివాదం భారతీయ కార్మికులకు, భారతీయ మిల్లు యజమానులకు మధ్య జరిగింది; నేరుగా ప్రజలకు, వలస ప్రభుత్వానికి మధ్య కాదు. అయినప్పటికీ, గాంధీ తరువాత విస్తృత జాతీయోద్యమాలలో ఉపయోగించిన క్రమశిక్షణ, నాయకత్వ పద్ధతులు, నైతిక భావవ్యక్తీకరణ రూపుదిద్దుకోవడానికి ఈ పోరాట పద్ధతులు దోహదపడ్డాయి.

ప్రిలిమ్స్ కోసం అహ్మదాబాద్‌ను ప్లేగు బోనస్, 35 శాతం వేతన పెంపు డిమాండ్, అనసూయ సారాభాయ్, నిరాహార దీక్ష, మధ్యవర్తిత్వంతో అనుసంధానించండి. ఈ వివాదాన్ని చంపారన్‌లోని తీన్‌కఠియా వ్యవస్థతో లేదా ఖేడాలోని శిస్తు సమస్యతో కలవరపెట్టవద్దు. మెయిన్స్ కోసం విజయాలను, పరిమితులను రెండింటినీ అంచనా వేయండి: ఉద్యమం అనుకూల తీర్పును సాధించి, సంఘటితీకరణను ప్రోత్సహించింది. అయితే వ్యక్తిగత నైతిక అధికారంపై అది ఆధారపడటం, కార్మికుల నాయకత్వంలోని సామూహిక కార్యాచరణ మన్నిక, స్వయంప్రతిపత్తిపై ప్రశ్నలను లేవనెత్తుతుంది.

సాధన ప్రశ్నలు