New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · బ్రిటిష్ విస్తరణ

రాజ్య సంక్రమణ విధానాలు

భారతదేశంలో బ్రిటిష్ భూభాగ విస్తరణలో సైనిక విజయాలు, అసమాన ఒప్పందాలు, సైన్య సహకార ఒప్పందాలు, వారసత్వ వ్యవహారాల్లో జోక్యం, దుష్పరిపాలన ఆరోపణల ప్రాతిపదికన రాజ్యాల విలీనం కలిసి భాగమయ్యాయి. ఇవి వేర్వేరు సాధనాలు: కొన్ని తక్షణమే భూభాగాన్ని ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీకి బదిలీ చేయగా, మరికొన్ని భారత పాలకులను కంపెనీపై ఆధారపడే మిత్రుల స్థాయికి దిగజార్చాయి. ప్రిలిమ్స్ దృష్ట్యా, సైన్య సహకార పద్ధతికి, రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతానికి మధ్య తేడాను గుర్తించడం, నిర్దిష్ట రాజ్యాలను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి వాస్తవంగా ఉపయోగించిన కారణాలను గుర్తించడం ప్రధాన కర్తవ్యం.

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఝాన్సీలో రాణి లక్ష్మీబాయి ఝాన్సీ కోట లోపలి దృశ్యం

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఝాన్సీలో రాణి లక్ష్మీబాయి ఝాన్సీ కోట లోపలి దృశ్యం

Credit: Pinakpani · CC BY-SA 4.0 · source

2014లో అలైన్ ఆర్. ట్రూంగ్ తెలిపిన ప్రకారం, లక్నోలోని రాజకుమార్తెలను జార్జ్ డంకన్ బీచీ చిత్రించిన చిత్రాల్లో ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్న కొద్ది చిత్రాలలో ఇది ఒకటి; ఇది సుమారు 1840 నాటిదిగా గుర్తించబడింది. బీచీ అధికారిక ఆస్థాన చిత్రకా…

2014లో అలైన్ ఆర్. ట్రూంగ్ తెలిపిన ప్రకారం, లక్నోలోని రాజకుమార్తెలను జార్జ్ డంకన్ బీచీ చిత్రించిన చిత్రాల్లో ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్న కొద్ది చిత్రాలలో ఇది ఒకటి; ఇది సుమారు 1840 నాటిదిగా గుర్తించబడింది. బీచీ అధికారిక ఆస్థాన చిత్రకా…

Credit: George Duncan Beechey, 1798–1852 · Public domain · source

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: చారిత్రక ప్రావిన్సులు, సంస్థానాలు; ఇవి సమకాలీన భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

Map study

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: చారిత్రక ప్రావిన్సులు, సంస్థానాలు; ఇవి సమకాలీన భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

  • భౌగోళిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు సుమారుగా సూచించబడినవి; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.

Credit: Edinburgh Geographical Institute; J. G. Bartholomew and Sons · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. బ్రిటిష్ విస్తరణ స్వరూపం

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఒక వాణిజ్య సంస్థ నుంచి భూభాగాలపై ఆధిపత్యం కలిగిన శక్తిగా పరివర్తన చెందడం ఏకరీతిగా జరగలేదు; అలాగే, అది ఒకే రాజ్యవిలీన విధానం ఆధారంగా కూడా సాగలేదు. సైనిక విజయాలు, రెవెన్యూపై హక్కుల ప్రకటనలు, ఒప్పందాల ద్వారా ఏర్పడిన బాధ్యతలు, వారసత్వ వ్యవహారాల్లో జోక్యం క్రమక్రమంగా దాని అధికారాన్ని విస్తరించాయి. 1765లో బెంగాల్, బీహార్, ఒరిస్సాల దివానీ హక్కుల మంజూరు కంపెనీకి రెవెన్యూ వసూలు హక్కులను కల్పించింది; దీనిని అప్పటికే ఉన్న ప్రతి సంస్థనూ తక్షణమే రద్దు చేసిన సాధారణ రాజ్యవిలీనంగా పొరబడకూడదు.

బ్రిటిష్ విస్తరణ ప్రత్యక్ష, పరోక్ష పాలనల ద్వారా సాగింది. ప్రత్యక్ష పాలనలో కంపెనీ అధికారులు స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగాలను పరిపాలిస్తూ రెవెన్యూ వసూలు చేసేవారు. పరోక్ష పాలనలో భారతీయ పాలకుడు అధికారికంగా తన స్థానంలో కొనసాగినప్పటికీ, దౌత్యం, రక్షణ లేదా వారసత్వ వ్యవహారాల్లో గణనీయమైన స్వేచ్ఛను కోల్పోయేవాడు. అందువల్ల, ఒక రాజ్యంలో బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ లేదా అనుబంధ సైన్యం ఉన్నంత మాత్రాన ఆ రాజ్యం అప్పటికే విలీనం చేయబడిందని భావించకూడదు.

సంధులు తరచుగా సైనిక పరాజయం అనంతరం కుదిరేవి లేదా తీవ్రమైన ఒత్తిడి మధ్య సంప్రదింపుల ద్వారా ఏర్పడేవి. వాటి ప్రకారం భూభాగాలను అప్పగించడం, సైన్య నిర్వహణకు ఆర్థిక సహాయం చెల్లించడం లేదా బ్రిటిష్ పర్యవేక్షణను అంగీకరించడం అవసరమయ్యేది. క్రమంగా ముందుకు వచ్చిన బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధిక్యత వాదన, ఆచరణాత్మక రాజకీయ సంబంధాల్లో కంపెనీని భారతీయ రాజ్యాల కంటే పైస్థానంలో నిలిపింది. అయితే, కంపెనీ ప్రకటించుకున్న నిర్దిష్ట హక్కులు ఆయా సంధులు, కాలాలను బట్టి మారుతూ ఉండేవి; సార్వభౌమాధిక్యత అనేది ఒకే విధంగా, స్థిరంగా నిర్వచించిన రాజ్యాంగ నియమావళి కాదు.

  • యుద్ధం ద్వారా ఆక్రమణ: యుద్ధానంతరం స్వాధీనం చేసుకున్న భూభాగం.
  • భూభాగ దత్తత: సంధి లేదా ఒప్పందం ద్వారా అప్పగించిన భూభాగం.
  • రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం: నిర్దిష్ట పరిస్థితుల్లో పాలనాధికార వారసత్వాన్ని గుర్తించడానికి నిరాకరించడం.
  • దుష్పరిపాలన: జోక్యం లేదా రాజ్యవిలీనాన్ని సమర్థించుకోవడానికి పాలనా వైఫల్యం జరిగిందనే ఆరోపణను ఉపయోగించడం.

2. సైన్య సహకార పద్ధతి: విలీనానికి ముందే పరాధీనత

లార్డ్ వెల్లస్లీ ప్రవేశపెట్టిన సైన్య సహకార పద్ధతి, భారతీయ రాజాస్థానాల నుంచి ప్రత్యర్థి ఐరోపా శక్తుల ప్రభావాన్ని, ముఖ్యంగా ఫ్రెంచ్ ప్రభావాన్ని తొలగిస్తూ, బ్రిటిష్ వ్యూహాత్మక ఆధిపత్యాన్ని స్థాపించడానికి ఉద్దేశించబడింది. అంతకుముందటి ఏర్పాట్లలో కూడా ఇటువంటి లక్షణాలు ఉన్నప్పటికీ, వెల్లస్లీ ఈ పద్ధతిని విస్తరణకు ప్రధాన సాధనంగా అభివృద్ధి చేశాడు. 1798లో హైదరాబాద్‌తో కుదిరిన ఒప్పందం ఈ పద్ధతి అమలులో ఒక ముఖ్యమైన మైలురాయిగా పరిగణించబడుతుంది.

ఈ పద్ధతిని అంగీకరించిన పాలకుడు తన రాజ్యంలో లేదా దానికి సమీపంలో బ్రిటిష్ నియంత్రణలోని అనుబంధ సైన్యాన్ని ఉంచి, దాని నిర్వహణ వ్యయాన్ని భరించేవాడు. ఈ చెల్లింపు వార్షిక ఆర్థిక సహాయం రూపంలో గానీ, రెవెన్యూ సమకూర్చే భూభాగాన్ని అప్పగించడం ద్వారా గానీ ఉండవచ్చు. పాలకుడు స్వతంత్రంగా దౌత్య వ్యవహారాలు నిర్వహించడం, యుద్ధాలు చేయడంపై ఆంక్షలను అంగీకరించేవాడు; సాధారణంగా బ్రిటిష్ అనుమతి లేకుండా ఐరోపావాసులను తన సేవలో నియమించుకోలేకపోయేవాడు. సాధారణంగా బ్రిటిష్ రెసిడెంట్ రాజాస్థానంలో ప్రభావశీల వ్యక్తిగా మారేవాడు.

ప్రతిఫలంగా, బాహ్య శత్రువుల నుంచి, సంబంధిత ఒప్పందాల్లో అంతర్గత సవాళ్ల నుంచి కూడా రక్షణ కల్పిస్తామని కంపెనీ హామీ ఇచ్చింది. అంతర్గత పరిపాలనలో జోక్యం చేసుకోబోమని ఒప్పందాలు పేర్కొన్నప్పటికీ, సైనికంగా కంపెనీపై ఆధారపడటం, రెసిడెంట్ ప్రభావం వల్ల స్వయంప్రతిపత్తి గణనీయంగా బలహీనపడింది. సైన్య సహకార దళాల నిర్వహణ వ్యయం సంస్థాన ఆర్థిక వ్యవస్థపై భారం మోపగలిగేది. అదే సమయంలో, పాలకుడు బ్రిటిష్ రక్షణపై ఆధారపడటం వల్ల స్థానిక రాజకీయ వర్గాల పట్ల అతని జవాబుదారీతనం తగ్గింది.

ఈ విధానం ద్వారా భూభాగ విస్తరణ ఎలా జరిగిందో 1801 నాటి అవధ్ ఒప్పందం స్పష్టం చేస్తుంది: కంపెనీ సైనిక వ్యవస్థ నిర్వహణకు తోడ్పడేందుకు నవాబు సాదత్ అలీ ఖాన్ విస్తారమైన భూభాగాలను అప్పగించాడు. 1802 నాటి బస్సేన్ ఒప్పందం ద్వారా పీష్వా బాజీరావు II సైన్య సహకార పద్ధతిలో చేరాడు; ఈ ఒప్పందం రెండవ ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం చెలరేగడానికి దోహదపడింది. ఈ రెండు ఒప్పందాల్లో దేనినీ రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం అమలుగా పేర్కొనకూడదు.

  • ముఖ్యమైన వ్యత్యాసం: సైన్య సహకార ఒప్పందంలో భాగస్వామిగా ఉన్న రాజ్యం తన రాజవంశాన్ని, అంతర్గత పరిపాలనను కొనసాగించగలిగేది.
  • మొత్తం రాజ్యాన్ని తక్షణమే విలీనం చేయకుండానే, మైత్రి ఒప్పందంతోపాటు కొంత భూభాగాన్ని అప్పగించడం జరగవచ్చు.

3. రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం: రాజ్య విస్తరణ సాధనంగా వారసత్వం

గుర్తింపు పొందిన సహజ వారసుడు లేకుండా ఒక పాలకుడు మరణిస్తే, కొన్ని ఆధీన సంస్థానాలపై సార్వభౌమాధికారం సర్వోన్నత అధికార శక్తికి తిరిగి సంక్రమించవచ్చనే కంపెనీ వాదనపై రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం ఆధారపడింది. భూభాగాలను విలీనం చేసుకోవడానికి డల్హౌసీ ఈ వాదనను దూకుడుగా ఉపయోగించాడు. స్వతంత్రంగా పరిగణించిన రాజ్యాలకు, ఆధీనంలో ఉన్నవిగా లేదా బ్రిటిష్ అధికారం ద్వారా ఏర్పడినవిగా పరిగణించిన సంస్థానాలకు మధ్య అతని వాదన భేదం చూపింది. అయితే, ఈ వర్గీకరణలే వివాదాస్పదం కావచ్చు.

హిందూ ధర్మశాస్త్రంలోనూ, రాజవంశ సంప్రదాయాల్లోనూ దత్తతకు గుర్తింపు ఉంది. బ్రిటిష్ వారి కీలక జోక్యం అనేది కుమారుడిని దత్తత తీసుకోవడంపై సంపూర్ణ నిషేధం విధించడం కాదు. బదులుగా, వ్యక్తిగత ఆస్తిని వారసత్వంగా పొందే దత్తపుత్రుడి హక్కు, రాజకీయ పాలనాధికారాన్ని వారసత్వంగా పొందే హక్కును దానంతట అదే కల్పించదని కంపెనీ ప్రకటించింది. ఈ విధంగా, వారసత్వ గుర్తింపును బ్రిటిష్ ఆమోదంపై ఆధారపడేలా చేసింది.

ఈ సిద్ధాంతంతో సంబంధం ఉన్న ప్రధాన విలీనాల్లో 1848లో సతారా, 1849లో జైత్‌పూర్, సంబల్‌పూర్, 1854లో ఝాన్సీ, నాగపూర్ ఉన్నాయి. ఝాన్సీలో రాజా గంగాధరరావు 1853లో తన మరణానికి ముందు ఒక కుమారుడిని దత్తత తీసుకున్నాడు. కానీ, ఆ బాలుడి రాజ్య వారసత్వాన్ని గుర్తించడానికి కంపెనీ నిరాకరించింది. నాగపూర్ పాలకుడు రఘూజీ III 1853లో మరణించాడు; ఆ తరువాత 1854లో విలీనం జరిగింది.

పరీక్షల దృష్ట్యా, భూభాగ విలీనాన్ని బిరుదులు లేదా పింఛన్ల నిరాకరణ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. నానా సాహెబ్ దత్తత తండ్రి, మాజీ పీష్వా బాజీరావు II, 1851లో మరణించిన తరువాత ఆయన పింఛనును కొనసాగించడానికి కంపెనీ నిరాకరించడం వల్ల నానా సాహెబ్‌లో అసంతృప్తి తలెత్తింది. ఇది బ్రిటిష్ వారసత్వ విధానానికి సంబంధించినదే అయినప్పటికీ, నానా సాహెబ్ రాజ్యం అనే పాలనలో ఉన్న రాజ్యాన్ని విలీనం చేసుకోవడం మాత్రం కాదు.

  • రాజ్య విస్తరణ కోసం ఈ సిద్ధాంతాన్ని అమలు చేసినవారిలో డల్హౌసీ అత్యంత ప్రముఖుడు; అయితే, భారత రాజకీయాల్లో దత్తత వివాదాలకు అతడు ఆద్యుడు కాదు.
  • ఝాన్సీ విలీనం జరిగిన సంవత్సరం 1854; దాని పాలకుడి మరణం, దత్తత వివాదం ప్రారంభం 1853లో జరిగాయి.

4. దుష్పరిపాలన, సైనిక విజయం మరియు ఇతర మార్గాలు

డల్హౌసీ పాలనలో జరిగిన ప్రతి రాజ్య విలీనాన్నీ రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతానికి ఆపాదించలేమని అవధ్ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది. అక్కడి పాలక వంశానికి వారసులు ఉన్నారు; వారసత్వం సమస్యగా పేర్కొనబడలేదు. 1856లో కంపెనీ వాజిద్ అలీ షాను పదవీచ్యుతుడిని చేసి, దుష్పరిపాలన జరుగుతోందనే ఆరోపణలపై ఆ రాజ్యాన్ని విలీనం చేసుకుంది. అవధ్‌కు వ్యూహాత్మకంగానూ, రెవెన్యూ పరంగానూ ఎంతో ప్రాధాన్యం ఉన్నప్పటికీ, బ్రిటిష్‌వారు తమ జోక్యాన్ని పరిపాలనాపరమైన, నైతిక బాధ్యతగా చూపించారు.

సైనిక దండయాత్రల ద్వారా ఆక్రమణ కూడా రాజ్య విస్తరణకు మరో నిర్ణయాత్మక మార్గంగా కొనసాగింది. లార్డ్ ఎలెన్‌బరో గవర్నర్ జనరల్‌గా ఉన్న కాలంలో చార్లెస్ నేపియర్ నేతృత్వంలో జరిగిన సైనిక దండయాత్రల అనంతరం 1843లో సింధ్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు. డల్హౌసీ పదవీకాలంలో, రెండో ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం అనంతరం 1849లో పంజాబ్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు. మొదటి ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం వల్ల అప్పటికే లాహోర్ రాజ్యం భూభాగాలను కోల్పోవడంతోపాటు బ్రిటిష్ నియంత్రణ పెరిగింది; అయితే ఆ యుద్ధం ముగిసిన వెంటనే లాహోర్ రాజ్యం అంతరించిపోలేదు.

పరిపాలనను స్వాధీనం చేసుకోవడాన్ని వివరించేటప్పుడు కూడా పదజాలాన్ని జాగ్రత్తగా ఉపయోగించాలి. 1853లో హైదరాబాద్ కంటింజెంట్ పోషణ కోసం నిజాం బీరార్‌ను బ్రిటిష్ పరిపాలనకు అప్పగించాడు. ఇది రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని అమలు చేయడం కాదు; నిజాం మొత్తం రాజ్యంపై ఆయన సార్వభౌమాధికారాన్ని పూర్తిగా రద్దు చేయడమూ కాదు. విలీనం, అప్పగింత, ఆక్రమణ, ఒప్పందాల ఆధారిత పరాధీనత మధ్య ఉన్న ఇటువంటి తేడాలను ప్రిలిమ్స్ ప్రశ్నలు తరచూ పరీక్షిస్తాయి.

  • ఒకే గవర్నర్-జనరల్ హయాంలో జరిగాయన్నంత మాత్రాన, విలీనాలన్నింటికీ ఒకే విధానాన్ని అనుసరించారని అర్థం కాదు.
  • పేర్కొన్న కారణాన్ని, తక్షణ సంఘటనను, చట్టపరమైన-రాజకీయ పరిణామాన్ని విడివిడిగా గుర్తించండి.

5. పర్యవసానాలు మరియు 1857 అనంతర వ్యవస్థీకరణ

రాజ్య విలీనాల వల్ల పాలకులు, రాజాస్థాన అధికారులు, సైనికులు, చేతివృత్తులవారు, రాజపోషణపై ఆధారపడిన వర్గాలు తమ స్థానాలను, జీవనాధారాలను కోల్పోయాయి. కొత్త రెవెన్యూ ఏర్పాట్లు, పరిపాలనా సంస్థలు అప్పటికే స్థిరపడిన హక్కులను, స్థానిక అధికార సమతుల్యతలను దెబ్బతీయగలిగాయి. వాటి ప్రభావాలు ప్రాంతానికీ ప్రాంతానికీ భిన్నంగా ఉన్నాయి: విలీనం ప్రతిచోటా ఒకే విధమైన అసంతృప్తులను సృష్టించలేదు; ప్రభావితమైన ప్రతి వర్గమూ ప్రతిఘటనలో పాల్గొనలేదు.

అవధ్‌లో రాజును పదవీచ్యుతుడిని చేయడం, ప్రారంభంలో అనేకమంది తాలూక్‌దార్ల పట్ల అనుసరించిన వైఖరి రాజకీయంగానూ, భూస్వామ్య వర్గాల్లోనూ అసంతృప్తిని తీవ్రతరం చేశాయి. ఈ ప్రాంతం నుంచి పెద్ద సంఖ్యలో సైనికులు బెంగాల్ సైన్యంలో చేరారు; దీంతో వారి స్వస్థలాల్లో జరిగిన మార్పులు సిపాయిల ఆందోళనలతో ముడిపడ్డాయి. ఝాన్సీలో బ్రిటిష్ అధికారంతో రాణి లక్ష్మీబాయికి ఏర్పడిన ఘర్షణలో వారసత్వ వివాదం ప్రధానాంశమైంది. సైనిక, ఆర్థిక, మతపరమైన ఆందోళనలతోపాటు ఈ పరిణామాలు కూడా 1857 తిరుగుబాటుకు దోహదపడ్డాయి.

నిరంతరాయంగా భూభాగాలను విలీనం చేసుకోవడంలోని ప్రమాదాలను ఈ తిరుగుబాటు వెల్లడించింది. 1 నవంబర్ 1858 నాటి విక్టోరియా రాణి ప్రకటన, ఒప్పందాలను, భారతీయ సంస్థానాధీశుల హక్కులను, గౌరవమర్యాదలను గౌరవిస్తామని హామీ ఇచ్చింది; అదే సమయంలో బ్రిటిష్ అధీనంలోని భూభాగాలను విస్తరించాలనే కోరిక లేదని ప్రకటించింది. లార్డ్ కానింగ్ పాలనలో, ఆ తరువాత జారీ చేసిన దత్తత సనదులు అనేకమంది పాలకులకు వంశపారంపర్య వారసత్వం విషయంలో భరోసా కల్పించాయి.

ఈ మార్పు సమాన సార్వభౌమాధికారాన్ని పునరుద్ధరించలేదు. సంస్థానాధీశులు బ్రిటిష్ సర్వోన్నతాధికారానికి లోబడే ఉన్నారు; వారి పాలనలో జోక్యం చేసుకోవడం లేదా వారిని పదవీచ్యుతులను చేయడం కూడా సాధ్యంగానే ఉండేది. అయినప్పటికీ, విధేయంగా ఉన్న సంస్థానాలను పరిరక్షించడం సామ్రాజ్య పాలనకు ప్రధాన ఆధారంగా మారింది. క్రమబద్ధమైన విస్తరణవాద విధానంగా రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని విడిచిపెట్టగా, పరోక్ష పాలన బ్రిటిష్ భారతదేశంలో స్థిరమైన లక్షణంగా మారింది.

  • 1858 సామ్రాజ్యవాద వ్యూహంలో మార్పును సూచించింది; బ్రిటిష్ ఆధిపత్యానికి ముగింపును కాదు.
  • రాజ్య విలీన విధానాలు భౌగోళిక విస్తరణ చరిత్రలోనూ, 1857 తిరుగుబాటు నేపథ్యంలోనూ భాగంగా ఉన్నాయి.

కాలరేఖ

  1. 1798

    వెల్లస్లీ హయాంలో హైదరాబాద్ ఒక ముఖ్యమైన సైన్య సహకార ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకుంది.

  2. 1801–1802

    అవధ్ 1801లో భూభాగాలను అప్పగించింది; పీష్వా 1802లో బస్సేన్ ఒప్పందంపై సంతకం చేశాడు.

  3. 1843

    బ్రిటిష్ సైనిక విజయాల అనంతరం సింధ్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు.

  4. 1848–1849

    1848లో రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం ద్వారా సతారాను; 1849లో సైనిక దండయాత్ర ద్వారా పంజాబ్‌ను, రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం ద్వారా సంబల్‌పూర్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు.

  5. 1854

    ఝాన్సీ, నాగ్‌పూర్‌లను రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం కింద విలీనం చేసుకున్నారు.

  6. 1856

    దుష్పరిపాలన జరుగుతోందనే ఆరోపణ ఆధారంగా అవధ్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు.

  7. 1858

    బ్రిటిష్ రాజప్రకటన తమకు లోబడి ఉన్న సంస్థానాల పాలక వంశాలను పరిరక్షించే విధానాన్ని సూచించింది.

రాజ్య సంక్రమణ ద్వారా విలీనానికి సాధారణంగా అనుసరించిన తర్కం

  1. 1. గుర్తింపు పొందిన సహజ వారసుడు లేకుండా ఒక పాలకుడు మరణించాడు.
  2. 2. తనపై ఆధారపడిన రాజ్యంలో వారసత్వ నిర్ణయంపై కంపెనీ తన అధికారాన్ని ప్రకటించింది.
  3. 3. దత్తత వారసుడి రాజ్యాధికార హక్కును తిరస్కరించారు లేదా ఇతర విధంగా వారసత్వాన్ని నిరాకరించారు.
  4. 4. ఆ రాజ్యం సార్వభౌమాధికార శక్తికి సంక్రమించినట్లు ప్రకటించారు.
  5. 5. రాజవంశ పాలన స్థానంలో కంపెనీ పరిపాలన ప్రవేశించింది.
విస్తరణకు ఉపయోగించిన ప్రధాన సాధనాల మధ్య తేడాలను గుర్తించడం
సాధనంప్రాతిపదికఉదాహరణఫలితం
సైన్య సహకార పద్ధతిఒప్పందం ఆధారంగా సైనికంగా ఆధారపడటంహైదరాబాద్, 1798పాలకుడు కొనసాగాడు; బాహ్య వ్యవహారాల్లో స్వయంప్రతిపత్తి పరిమితమైంది
భూభాగ బదలాయింపుఒప్పందం ద్వారా భూభాగాన్ని అప్పగించడంఅవధ్, 1801నిర్దిష్ట భూభాగాలు బదిలీ అయ్యాయి
రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతంరాజ్యాధికార వారసత్వాన్ని గుర్తించకపోవడంసతారా, 1848రాజ్యం కంపెనీ భూభాగంలో విలీనమైంది
దుష్పరిపాలనపరిపాలనా వైఫల్యం జరిగిందనే ఆరోపణఅవధ్, 1856పాలకుడిని పదవీచ్యుతుడిని చేసి రాజ్యాన్ని విలీనం చేసుకున్నారు
యుద్ధ విజయంసైనిక పరాజయంపంజాబ్, 1849రాజ్య ఉనికిని రద్దు చేసి భూభాగాన్ని విలీనం చేసుకున్నారు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఝాన్సీ: దత్తతకు, రాజకీయ వారసత్వానికి మధ్య వ్యత్యాసం

గంగాధర్ రావు దామోదర్ రావును దత్తత తీసుకున్నప్పటికీ, ఆ బాలుడి పాలనాధికారానికి బ్రిటిష్ గుర్తింపు లభించలేదు. 1854లో జరిగిన విలీనం, వ్యక్తిగత ఆస్తి వారసత్వానికి, సార్వభౌమాధికారానికి మధ్య కంపెనీ విధించిన వ్యత్యాసాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది. దీనివల్ల ఏర్పడిన అసంతృప్తి 1857–1858 నాటి ప్రతిఘటనలో రాణి లక్ష్మీబాయి పాత్రను రూపుదిద్దడంలో దోహదపడింది.

అవధ్: విస్తరణలో రెండు దశలు

1801 ఒప్పందం ద్వారా అవధ్ విస్తారమైన భూభాగాన్ని కోల్పోయినప్పటికీ, దాని పాలక వంశం కొనసాగింది. 1856లో దుష్పరిపాలన జరుగుతోందనే ఆరోపణను సంపూర్ణ విలీనానికి సమర్థనగా ఉపయోగించారు. అందువల్ల, ఒప్పందం ఆధారంగా భూభాగాలను అప్పగించడానికి, ఆ తరువాత వేరొక కారణంతో విలీనం చేయడానికి ఒకే రాజ్యం ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది రాజ్యాలలో వేటిని రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం కింద విలీనం చేసుకున్నారు? 1. సతారా 2. అవధ్ 3. ఝాన్సీ 4. పంజాబ్

  • A. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • B. 1, 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 4 మాత్రమే
  • D. 1, 3 మరియు 4 మాత్రమే

ప్రశ్న 2

సైన్య సహకార పద్ధతికి సంబంధించిన కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది మిత్రపక్ష పాలకుడి వంశపాలనను తప్పనిసరిగా రద్దు చేసేది. 2. భూభాగాన్ని అప్పగించడం ద్వారా అనుబంధ సైన్యాన్ని పోషించవచ్చు. 3. ఇది పాలకుడి స్వతంత్ర విదేశీ సంబంధాలను పరిమితం చేసేది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతంలో ఉపయోగించిన వారసత్వ సూత్రాన్ని ఏ ప్రకటన అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. బ్రిటిష్ భారతదేశమంతటా దత్తతను నిషేధించారు.
  • B. ప్రతి సంస్థానం తన పాలకుడిని ఎన్నుకోవడం తప్పనిసరి చేశారు.
  • C. దత్తపుత్రుడికి ఉన్న ఆస్తి వారసత్వ హక్కులు, బ్రిటిష్ వారు గుర్తించిన పాలనాధికారాన్ని స్వయంచాలకంగా కల్పించేవి కావు.
  • D. సహజ సంతానంగా కుమారుడు ఉన్న ప్రతి పాలకుడికి బ్రిటిష్ జోక్యం నుంచి మినహాయింపు ఉండేది.
మెయిన్స్: భారతదేశంలో బ్రిటిష్ విస్తరణ సైనిక ఆక్రమణపై ఎంతగా ఆధారపడిందో, అంతే స్థాయిలో రాజకీయ పరాధీనతపై, చట్టపరమైన హక్కు వాదనలపై కూడా ఆధారపడింది. విలీన విధానాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ప్రత్యక్ష విలీనానికి, పరోక్ష నియంత్రణకు మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • సైన్య సహకార పద్ధతి, సైన్య నిర్వహణకు చెల్లించే రుసుములు, భూభాగాల అప్పగింతలను వివరించండి.
  • సతారా, ఝాన్సీ ఉదాహరణల ద్వారా రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని విశ్లేషించండి.
  • అవధ్ విలీనాన్ని పంజాబ్, సింధ్‌ల సైనిక ఆక్రమణతో పోల్చి, వ్యత్యాసాలను వివరించండి.
  • రాజ్యాధికారాలను కోల్పోవడాన్ని, 1857 తిరుగుబాటుకు దోహదపడిన అసంతృప్తులతో అనుసంధానించండి.
  • 1858 తరువాత బ్రిటిష్ సర్వోన్నతాధికారం కింద సంస్థానాధీశులను కొనసాగించిన విధానాన్ని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–III, chapter From Trade to Territory: The Company Establishes Power.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part III, chapter Rebels and the Raj.
  • Bipan Chandra, History of Modern India.
  • Queen Victoria's Proclamation, 1 November 1858, text available through the British Library and historical document collections.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp