New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · జాతీయోద్యమం

క్యాబినెట్ మిషన్

చర్చల ద్వారా రాజ్యాంగపరమైన పరిష్కారాన్ని సాధించి, అవిభాజ్య భారతదేశానికి అధికారాన్ని బదిలీ చేయడానికి బ్రిటన్ చేసిన చివరి ప్రధాన ప్రయత్నమే 1946 నాటి క్యాబినెట్ మిషన్. ఇది సార్వభౌమ పాకిస్తాన్ ఏర్పాటును తిరస్కరించి, పరిమిత అధికారాలు గల యూనియన్, ప్రావిన్సుల సమూహాలు, స్వయంప్రతిపత్తి గల ప్రావిన్సులతో కూడిన మూడంచెల వ్యవస్థను ప్రతిపాదించింది. దాని రాజీ ప్రయత్నం విఫలమైనప్పటికీ, అది నిర్దేశించిన చట్రం కింద ఏర్పడిన రాజ్యాంగ సభ భారత రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించిన సంస్థగా నిలిచింది.

ఛాయాచిత్రం మెటాడేటా ప్రకారం, 1946లో ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాతో సమావేశమైన క్యాబినెట్ మిషన్.

ఛాయాచిత్రం మెటాడేటా ప్రకారం, 1946లో ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాతో సమావేశమైన క్యాబినెట్ మిషన్.

Credit: Unknown authorUnknown author, British government photograph · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. చారిత్రక నేపథ్యం, మిషన్‌కు నిర్దేశించిన బాధ్యతలు

1946 నాటికి బ్రిటిష్ పాలన తన పాలనాధికారానికి గల సమర్థనీయత, పాలనా సామర్థ్యం పరంగా సంక్షోభాన్ని ఎదుర్కొంది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధం బ్రిటన్‌ను ఆర్థికంగా బలహీనపరచగా, భారత జాతీయ సైన్యం విచారణలు, కార్మిక అశాంతి, రాయల్ ఇండియన్ నేవీ తిరుగుబాటు ద్వారా భారత జాతీయోద్యమం మళ్లీ ఊపందుకుంది. 1945 జూలైలో ఎన్నికైన క్లెమెంట్ అట్లీ నేతృత్వంలోని లేబర్ ప్రభుత్వం చర్చల ద్వారా అధికార బదిలీని సాధించాలని ప్రయత్నించింది. అయితే, భారతదేశం తరఫున ఎవరు ప్రాతినిధ్యం వహించాలి, స్వాతంత్ర్యం ఏ రూపంలో ఉండాలి అనే అంశాలపై ఏకాభిప్రాయం కుదరలేదు.

1945–46 ఎన్నికలు రాజకీయ విభేదాలను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి. సాధారణ నియోజకవర్గాల్లో కాంగ్రెస్ ఆధిపత్యం సాధించగా, కేంద్ర శాసనసభలోని ముస్లిం స్థానాలన్నింటినీ, ప్రావిన్సుల శాసనసభల్లోని ముస్లిం స్థానాల్లో అత్యధిక భాగాన్ని ముస్లిం లీగ్ గెలుచుకుంది. తాము యావత్ జాతికి ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నామని కాంగ్రెస్ ప్రకటించింది; భారతదేశంలోని ముస్లింలకు లీగ్ మాత్రమే ప్రాతినిధ్యం వహిస్తుందని ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా వాదించారు. తాత్కాలిక కార్యనిర్వాహక మండలిలో ప్రాతినిధ్య సమస్యను పరిష్కరించడం ఎంత క్లిష్టమో 1945లో సిమ్లా సమావేశం వైఫల్యం అప్పటికే స్పష్టం చేసింది.

ముగ్గురు సభ్యులతో కూడిన క్యాబినెట్ మిషన్ 1946 మార్చి 24న భారతదేశానికి వచ్చింది. మిషన్‌లో సభ్యుడు కాని వైస్రాయ్ లార్డ్ వేవెల్‌తో కలిసి అది పనిచేసింది. రాజ్యాంగ రచనకు అవసరమైన యంత్రాంగంపై ఏకాభిప్రాయాన్ని సాధించడం, భారతీయుల విస్తృత భాగస్వామ్యంతో తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయడం దానికి అప్పగించిన బాధ్యతలు. తన రాజ్యాంగ ప్రకటనను విడుదల చేయడానికి ముందు అది కాంగ్రెస్, లీగ్, సిక్కు ప్రతినిధులు, స్వదేశీ సంస్థానాలతో విస్తృత సంప్రదింపులు జరిపింది.

2. పాకిస్తాన్ ప్రతిపాదన తిరస్కరణ మరియు ప్రతిపాదిత రాజ్యాంగ నిర్మాణం

మే 16 ప్రకటన సంపూర్ణ సార్వభౌమాధికారం గల పాకిస్తాన్ కావాలన్న లీగ్ డిమాండ్‌ను తిరస్కరించింది. విభజన వల్ల అల్పసంఖ్యాక వర్గాల సమస్య పరిష్కారం కాదని మిషన్ వాదించింది: ప్రతిపాదిత పాకిస్తాన్‌లో ముస్లిమేతర జనాభా గణనీయమైన సంఖ్యలో మిగిలిపోతారు; అదే సమయంలో అనేక మంది ముస్లింలు మిగిలిన భారతదేశంలోనే ఉంటారు. పంజాబ్, బెంగాల్‌లను విభజించడం, వాయవ్య మరియు ఈశాన్య ప్రాంతాల్లోని ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాలను వేరుచేయడంలో ఎదురయ్యే పరిపాలనా, ఆర్థిక, వ్యూహాత్మక సమస్యలను కూడా అది నొక్కిచెప్పింది.

దానికి బదులుగా, బ్రిటిష్ ఇండియా, స్వదేశీ సంస్థానాలతో కూడిన యూనియన్‌ను ప్రతిపాదించింది. యూనియన్‌కు విదేశీ వ్యవహారాలు, రక్షణ, సమాచార ప్రసారాలపై మాత్రమే నియంత్రణ ఉంటుంది; ఈ బాధ్యతల నిర్వహణకు అవసరమైన ఆర్థిక వనరులను సమకూర్చుకునే అధికారం కూడా ఉంటుంది. మిగిలిన అన్ని అంశాలు, అవశిష్ట అధికారాలు ప్రావిన్సులకు చెందుతాయి. యూనియన్‌కు అప్పగించని అంశాలు, అధికారాలను స్వదేశీ సంస్థానాలు తమ వద్దనే ఉంచుకుంటాయి. ఇది చివరకు 1950 రాజ్యాంగం ద్వారా ఏర్పాటైన బలమైన కేంద్రం గల సమాఖ్యకు స్పష్టంగా భిన్నమైనది.

యూనియన్‌కు, ప్రావిన్సులకు మధ్య, సొంత కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థలు, శాసనసభలు కలిగిన ప్రావిన్సుల సమూహాలను ఈ ప్రణాళిక ప్రతిపాదించింది. ప్రావిన్సులకు చెందిన ఏ అంశాలను ఉమ్మడిగా నిర్వహించాలో ఒక సమూహం నిర్ణయించుకోవచ్చు. అందువల్ల, ఈ పథకాన్ని సాధారణంగా మూడంచెల రాజ్యాంగ వ్యవస్థగా పేర్కొంటారు. యూనియన్ శాసనసభలో ప్రధాన మతసముదాయ సంబంధిత అంశాలపై నిర్ణయాలకు, హాజరై ఓటు వేసిన రెండు ప్రధాన మతసముదాయాల ప్రతినిధుల్లో ప్రతి సముదాయానికి చెందిన ప్రతినిధుల మెజారిటీ మద్దతుతోపాటు, హాజరై ఓటు వేసిన మొత్తం సభ్యుల మెజారిటీ మద్దతు కూడా అవసరం.

అధికార బదిలీ అనంతరం సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధిక్యతను బ్రిటిష్ రాజమకుటం కొనసాగించడం గానీ, దానిని వారస ప్రభుత్వానికి యథాతథంగా బదిలీ చేయడం గానీ సాధ్యం కాదని కూడా మిషన్ పేర్కొంది. అందువల్ల, కొత్త రాజ్యాంగ వ్యవస్థతో సంస్థానాల భవిష్యత్ సంబంధాన్ని చర్చల ద్వారా నిర్ణయించాల్సి ఉంది. ఈ ప్రతిపాదన చర్చల ఆధారంగా రూపొందిన ఒక కార్యచట్రం మాత్రమే; పూర్తిస్థాయి రాజ్యాంగం గానీ, సార్వభౌమాధికారాన్ని తక్షణమే బదిలీ చేసే చట్టం గానీ కాదు.

3. ప్రావిన్సుల సమూహీకరణ మరియు రాజ్యాంగ నిర్మాణ యంత్రాంగం

ప్రావిన్సులను మూడు విభాగాలుగా కేటాయించారు. విభాగం Aలో మద్రాసు, బొంబాయి, సంయుక్త ప్రావిన్సులు, బిహార్, మధ్య ప్రావిన్సులు మరియు బేరార్, ఒరిస్సా ఉన్నాయి. విభాగం Bలో పంజాబ్, వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్సు, సింధ్ ఉన్నాయి. విభాగం Cలో బెంగాల్, అస్సాం ఉన్నాయి. ఈ విభాగాలు ప్రావిన్సుల రాజ్యాంగాలను రూపొందించడంతోపాటు, సమూహ రాజ్యాంగాలను, ఉమ్మడిగా నిర్వహించాల్సిన అంశాల పరిధిని నిర్ణయించాల్సి ఉంది.

నిర్దేశించిన విభాగాలలో ప్రావిన్సులు తొలుత పాల్గొనాలని, అనంతరం కొత్త రాజ్యాంగ ఏర్పాట్లు అమలులోకి వచ్చి, తొలి సాధారణ ఎన్నికలు జరిగిన తరువాత సమూహం నుంచి వైదొలగేందుకు ప్రతి ప్రావిన్సుకు అవకాశం ఉండాలని మిషన్ భావించింది. ప్రారంభ పది సంవత్సరాల కాలం ముగిసిన తరువాత, ఆపై ప్రతి పది సంవత్సరాలకు రాజ్యాంగ నిబంధనలను పునఃపరిశీలించే అవకాశాన్ని కూడా కల్పించింది. కాంగ్రెస్ ప్రావిన్సుల ఎంపిక స్వేచ్ఛను నొక్కిచెప్పగా, లీగ్ మాత్రం ప్రారంభ సమూహీకరణ ఏర్పాటు తప్పనిసరిగా పాటించాల్సినదని, పరిష్కారానికి అత్యావశ్యకమని భావించింది.

ప్రతిపాదిత రాజ్యాంగ పరిషత్తులో 389 స్థానాలు ఉన్నాయి. బ్రిటిష్ భారత ప్రావిన్సులకు 292 స్థానాలు, ప్రధాన కమిషనర్ల ప్రావిన్సులకు నాలుగు, సంస్థానాలకు 93 స్థానాలు కేటాయించారు. ప్రావిన్సులకు స్థానాల కేటాయింపులో స్థూలంగా ప్రతి పది లక్షల జనాభాకు ఒక స్థానం అనే నిష్పత్తిని అనుసరించారు. ప్రావిన్సులలో సాధారణ, ముస్లిం, సిక్కు వర్గాలకు వాటి జనాభా నిష్పత్తిలో స్థానాలు పంపిణీ చేశారు. ప్రావిన్సుల శాసనసభల సభ్యులు తమ తమ వర్గాల ప్రతినిధులను ఏక బదిలీ ఓటు ద్వారా దామాషా ప్రాతినిధ్య పద్ధతిలో ఎన్నుకున్నారు.

అందువల్ల రాజ్యాంగ పరిషత్తు పరోక్షంగా ఎన్నికైంది; సార్వత్రిక వయోజన ఓటు హక్కు ద్వారా ఎంపిక కాలేదు. ప్రావిన్సుల శాసనసభలు సైతం భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 కింద అమలులో ఉన్న పరిమిత ఓటు హక్కు ప్రాతిపదికనే ఏర్పడ్డాయి. సంస్థానాల ప్రతినిధుల ఎంపిక విధానాన్ని ప్రావిన్సుల ఎన్నికల యంత్రాంగం ద్వారా కాకుండా, సంప్రదింపుల ద్వారా నిర్ణయించాల్సి ఉంది. రాజ్యాంగ పరిషత్తు ప్రాతినిధ్య స్వభావాన్ని, దాని చారిత్రక పరిమితులను అంచనా వేసేటప్పుడు ఈ పరిమితులను పరిగణనలోకి తీసుకోవడం ముఖ్యం.

4. అంగీకారం, భిన్నాభిప్రాయాలు మరియు విఫలం

వాయవ్య, ఈశాన్య ప్రాంతాల సమూహాలకు గణనీయమైన స్వయంప్రతిపత్తి లభిస్తుందని, కాంగ్రెస్ ఆధిపత్యంలోని యూనియన్‌కు ఎదురుగా ముస్లింల రాజకీయ అధికారాన్ని అవి కాపాడగలవని భావించినందున లీగ్ తొలుత జూన్ 1946లో ఈ ప్రణాళికను అంగీకరించింది. కాంగ్రెస్ రాజ్యాంగ పరిషత్తులో పాల్గొనడానికి అంగీకరించింది. అయితే, ప్రావిన్సుల సమూహీకరణను తప్పనిసరి చేసేవిగా లేదా పరిషత్తు రాజ్యాంగ నిర్మాణ అధికారాన్ని శాశ్వతంగా పరిమితం చేసేవిగా ఉన్న వ్యాఖ్యానాలను వ్యతిరేకించింది. పర్యవసానంగా, పైకి కనిపించిన అంగీకారం వెనుక అవే నిబంధనలపై పరస్పరం పొసగని అంచనాలు దాగి ఉన్నాయి.

16 జూన్‌న ప్రకటించిన తాత్కాలిక ప్రభుత్వ ప్రతిపాదనల చుట్టూ ప్రత్యేక వివాదాలు తలెత్తాయి. ముస్లిం సభ్యులను నామినేట్ చేసే అధికారం తనకు మాత్రమే ఉండాలని లీగ్ పట్టుబట్టగా, ముస్లింలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే తన హక్కును నిరాకరించే ఏ ఏర్పాటునైనా కాంగ్రెస్ వ్యతిరేకించింది. రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించడంలో రాజ్యాంగ పరిషత్తుకు ఉన్న స్వేచ్ఛను నొక్కిచెబుతూ 10 జూలైన జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ నిర్వహించిన పత్రికా సమావేశం లీగ్ అపనమ్మకాన్ని మరింత తీవ్రతరం చేసింది. ఇది తక్షణ పరిణామాలకు దారితీసిన ముఖ్యమైన ప్రేరక ఘటన అయినప్పటికీ, భిన్నమైన రాజ్యాంగ లక్ష్యాలు, అల్పసంఖ్యాక వర్గాల ఆందోళనలు, ప్రావిన్సులను సమూహాలుగా ఏర్పాటు చేయడంపై విభేదాలు దీని వెనుక ఉన్న లోతైన కారణాలు.

29 జూలైన లీగ్ తన అంగీకారాన్ని ఉపసంహరించుకొని ప్రత్యక్ష చర్యకు పిలుపునిచ్చింది. 16 ఆగస్టున జరిగిన ప్రత్యక్ష చర్య దినం అనంతరం కలకత్తాలో విధ్వంసకరమైన మతహింస చెలరేగింది; ఇతర ప్రాంతాల్లోనూ మరింత హింస చోటుచేసుకుంది. వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలి ఉపాధ్యక్షుడిగా నెహ్రూ నేతృత్వంలోని తాత్కాలిక ప్రభుత్వం 2 సెప్టెంబరున బాధ్యతలు స్వీకరించింది. అక్టోబరులో లీగ్ ఈ ప్రభుత్వంలో చేరినప్పటికీ, పరస్పర సహకారం కష్టతరంగానే కొనసాగింది. 9 డిసెంబరున జరిగిన రాజ్యాంగ పరిషత్తు తొలి సమావేశాన్ని లీగ్ బహిష్కరించింది. దీంతో పరస్పర అంగీకారంతో అఖిల భారత స్థాయిలో పరిష్కారం సాధించాలన్న మిషన్ దృక్పథానికి విఘాతం కలిగింది.

5. చారిత్రక ప్రాధాన్యం మరియు పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన తేడాలు

భౌగోళిక విభజనకు అంగీకరించకుండా, భారత ఐక్యతను ముస్లింల రాజకీయ స్వయంప్రతిపత్తి కోసం లీగ్ చేసిన డిమాండ్‌తో సమన్వయం చేసేందుకు జరిగిన చివరి ప్రధాన ప్రయత్నం ఈ మిషన్. కాంగ్రెస్ సమర్థవంతమైన జాతీయ ప్రభుత్వాన్ని కోరుకోగా, లీగ్ బలమైన ప్రావిన్సుల సమూహాలను అనివార్యమైన రక్షణలుగా, భవిష్యత్తులో సార్వభౌమత్వానికి సాధ్యమైన ప్రాతిపదికగా భావించడం దీని మౌలిక బలహీనత. అస్పష్టత ప్రారంభ అంగీకారాన్ని పొందేందుకు దోహదపడినప్పటికీ, ఉమ్మడి రాజ్యాంగ నిర్మాణ ప్రయత్నాన్ని నిలబెట్టలేకపోయింది.

అయినప్పటికీ, దాని సంస్థాగత వారసత్వం కొనసాగింది. విభజన వల్ల రాజ్యాంగ పరిషత్తు సభ్యత్వ కూర్పు మారి, ప్రతిపాదిత ప్రావిన్సుల సమూహాల వ్యవస్థ తొలగిపోయినప్పటికీ, రాజ్యాంగ పరిషత్తు తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది. క్యాబినెట్ మిషన్ పథకానికి భిన్నంగా, తుది రాజ్యాంగం అవశిష్ట అధికారాలను కేంద్రానికి అప్పగించింది. పరివర్తన దశలో కేంద్ర ప్రభుత్వ పరిపాలనను నిర్వహించడంలో భారత నాయకులకు తాత్కాలిక ప్రభుత్వం కూడా అనుభవాన్ని అందించింది.

ప్రిలిమ్స్ కోసం, క్యాబినెట్ మిషన్‌ను 1942 నాటి క్రిప్స్ ప్రతిపాదనల నుంచి, 3 జూన్ 1947 నాటి మౌంట్‌బాటన్ ప్రణాళిక నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. ప్రావిన్సులు భారత యూనియన్‌లో చేరకుండా ఉండేందుకు వీలు కల్పించే నిబంధనతో యుద్ధానంతర రాజ్యాంగ పరిష్కారాన్ని క్రిప్స్ ప్రతిపాదించారు; పరిమిత అధికారాలు గల యూనియన్, ప్రావిన్సుల సమూహాల ద్వారా ఐక్యతను సాధించాలని క్యాబినెట్ మిషన్ ప్రయత్నించింది; మౌంట్‌బాటన్ ప్రణాళిక విభజనను అంగీకరించింది. క్యాబినెట్ మిషన్ రెండు డొమినియన్లను సృష్టించలేదు; రాజ్యాంగంలోని తుది అధికారాల పంపిణీని కూడా రూపొందించలేదు.

క్యాబినెట్ మిషన్: పరిమిత అధికారాల సమాఖ్య ద్వారా ఐక్యత కోసం చర్చలు

క్యాబినెట్ మిషన్‌లో లార్డ్ పెథిక్-లారెన్స్, సర్ స్టాఫర్డ్ క్రిప్స్, ఎ. వి. అలెగ్జాండర్ సభ్యులుగా ఉన్నారు. బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం 1946లో పంపిన ఈ మిషన్, రాజ్యాంగ రూపకల్పన, తాత్కాలిక ప్రభుత్వ ఏర్పాటుపై అంగీకారం సాధించేందుకు ప్రయత్నించింది. అందించిన మెటాడేటా ఈ ఛాయాచిత్రాన్ని ముహమ్మద్ అలీ జిన్నాతో జరిగిన సమావేశానికి చెందినదిగా గుర్తిస్తోంది. అందువల్ల ఇది ముస్లిం లీగ్‌తో జరిగిన చర్చలకు నేరుగా సంబంధించినది. ఇది చర్చల కోసం జరిగిన సమావేశాన్ని నమోదు చేస్తుందే తప్ప, చివరికి కుదిరిన పరిష్కారంపై అంగీకారాన్ని గానీ, పాల్గొన్నవారిలో ఎవరి ఉద్దేశాలకు సంబంధించిన ఆధారాన్ని గానీ చూపదు.

మిషన్ సార్వభౌమాధికార పాకిస్తాన్ ప్రతిపాదనను తిరస్కరించి, విదేశీ వ్యవహారాలు, రక్షణ, సమాచార ప్రసారాలు–రవాణా సంబంధాలను నిర్వహించే సమాఖ్యను ప్రతిపాదించింది. ఈ అంశాల కోసం ఆర్థిక వనరులను సమీకరించే అధికారాలు కూడా సమాఖ్యకు ఉండాలని సూచించింది. ఇతర అంశాలు, అవశిష్ట అధికారాలు ప్రావిన్సుల వద్దే ఉండాలి; ప్రావిన్సుల సమూహాలు పరస్పర అంగీకారం కుదిరిన ఉమ్మడి అంశాలను నిర్వహించవచ్చు. రాజ్యాంగ రూపకల్పన కోసం A, B, C విభాగాల్లో వరుసగా ప్రధానంగా హిందూ మెజారిటీ ఉన్న ప్రావిన్సులను, వాయవ్య ప్రాంతంలోని ముస్లిం మెజారిటీ ప్రావిన్సులను, బెంగాల్‌తో పాటు అస్సాంను చేర్చారు. ప్రావిన్సులను సమూహాలుగా ఏర్పాటు చేయడం, వాటి నుంచి వైదొలగే స్వేచ్ఛ ప్రావిన్సులకు ఉండటం అనే అంశాలపై కాంగ్రెస్, లీగ్ మధ్య తీవ్ర విభేదాలు ఏర్పడ్డాయి. ఈ వివాదాలు రాజీ ప్రయత్నాన్ని దెబ్బతీశాయి. అయితే, మిషన్ రూపొందించిన చట్రం కింద ఏర్పడిన రాజ్యాంగ సభ తన కార్యకలాపాలను కొనసాగించి, చివరికి మిషన్ ప్రతిపాదించిన బలహీన సమాఖ్య నమూనాకు గణనీయంగా భిన్నమైన రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించింది.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన తేడా: మిషన్ తక్షణ విభజనను గానీ, తరువాత భారత రాజ్యాంగం ఏర్పాటు చేసిన బలమైన కేంద్రాన్ని గానీ ప్రతిపాదించలేదు.
  • ప్రాతినిధ్యంలో తేడా: రాజ్యాంగ పరిషత్తులో ప్రావిన్సుల ప్రతినిధులు ప్రావిన్సుల శాసనసభల ద్వారా పరోక్షంగా ఎన్నికయ్యారు; సంస్థానాల ప్రాతినిధ్యం ప్రత్యేక ప్రక్రియను అనుసరించింది, సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కును కాదు.
  • మెయిన్స్‌లో ప్రధానాంశం: ప్రావిన్సులను సమూహాలుగా ఏర్పాటు చేయడం ద్వారా భారత ఐక్యతను ముస్లిం లీగ్ డిమాండ్లతో సమన్వయం చేసేందుకు ప్రయత్నించారు. అయితే, పరస్పర విరుద్ధమైన వ్యాఖ్యానాలు రాజ్యాంగపరమైన రక్షణలనే ఘర్షణకు మూలంగా మార్చాయి.

కాలరేఖ

  1. 24 March 1946

    క్యాబినెట్ మిషన్ భారతదేశానికి చేరుకుంది.

  2. 16 May 1946

    సార్వభౌమాధికార పాకిస్తాన్ ప్రతిపాదనను తిరస్కరిస్తూ మిషన్ తన ప్రధాన రాజ్యాంగ ప్రణాళికను విడుదల చేసింది.

  3. 16 June 1946

    తాత్కాలిక ప్రభుత్వ ఏర్పాటుకు సంబంధించిన ప్రతిపాదనలు ప్రకటించబడ్డాయి.

  4. 29 July 1946

    ముస్లిం లీగ్ ఈ ప్రణాళికకు తెలిపిన అంగీకారాన్ని ఉపసంహరించుకుని, ప్రత్యక్ష చర్యకు తీర్మానించింది.

  5. 2 September 1946

    కాంగ్రెస్ నేతృత్వంలోని తాత్కాలిక ప్రభుత్వం పదవీ బాధ్యతలు చేపట్టింది.

  6. 9 December 1946

    రాజ్యాంగ సభ తొలిసారిగా సమావేశమైంది; ముస్లిం లీగ్ దానిని బహిష్కరించింది.

  7. 3 June 1947

    మౌంట్‌బాటన్ ప్రణాళిక విభజనను అంగీకరించి, మిషన్ ప్రతిపాదించిన సమైక్య భారతదేశ చట్రాన్ని స్థానభ్రంశం చేసింది.

ప్రతిపాదిత రాజ్యాంగ నిర్మాణ క్రమం

  1. 1. జనాభా, మత సముదాయ వర్గాల ఆధారంగా ప్రావిన్సులకు స్థానాలను కేటాయించడం
  2. 2. శాసనసభల ద్వారా ప్రావిన్సుల ప్రతినిధులను పరోక్షంగా ఎన్నుకోవడం
  3. 3. రాజ్యాంగ సభ కార్యకలాపాలను క్రమబద్ధీకరించేందుకు ప్రాథమిక సమావేశం నిర్వహించడం
  4. 4. ప్రావిన్సుల, ప్రావిన్సుల సమూహాల వ్యవస్థలను రూపొందించేందుకు A, B, C విభాగాలుగా సమావేశమవడం
  5. 5. సంస్థానాల ప్రతినిధులతో కలిసి యూనియన్ రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించేందుకు తిరిగి సమావేశమవడం
  6. 6. కొత్త ఏర్పాట్ల కింద మొదటి ఎన్నికలు జరిగిన తరువాత సమూహాల నుంచి వైదొలగడంపై ప్రావిన్సులు నిర్ణయాలు తీసుకునేందుకు అనుమతించడం
భారత రాజ్యాంగంతో క్యాబినెట్ మిషన్ ప్రతిపాదనల పోలిక
అంశంక్యాబినెట్ మిషన్, 1946భారత రాజ్యాంగం, 1950
మౌలిక నిర్మాణంయూనియన్, ప్రావిన్సుల సమూహాలు, ప్రావిన్సులుయూనియన్, రాష్ట్రాలు; ప్రావిన్సుల సమూహాలకు సమానమైన మధ్యంతర స్థాయి లేదు
కేంద్ర పరిధిలోని అంశాలువిదేశీ వ్యవహారాలు, రక్షణ, సమాచార ప్రసారాలు; వీటికి అవసరమైన ఆర్థిక వనరులువిస్తృతమైన కేంద్ర జాబితా, కేంద్ర–రాష్ట్రాల ఉమ్మడి పరిధిలోని ఉమ్మడి జాబితా
అవశిష్ట అధికారాలుప్రావిన్సులుయూనియన్
మత సముదాయాల రక్షణలుప్రధాన మత సముదాయ సంబంధిత అంశాలపై సంబంధిత సముదాయ ప్రతినిధుల ప్రత్యేక మెజారిటీ అవసరంపార్లమెంటులో మత సముదాయాలకు అటువంటి వీటో అధికారం లేదు
సంస్థానాలుచర్చల ద్వారా భాగస్వామ్యం; బదలాయించని అధికారాలను తమ వద్దే ఉంచుకోవడంరాజ్యాంగబద్ధమైన యూనియన్‌లో ఏకీకరణ

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

అస్సాం మరియు ప్రావిన్సుల సమూహీకరణ వివాదం

అస్సాంలో ముస్లిమేతర జనాభా మెజారిటీగా ఉన్నప్పటికీ, దానిని బెంగాల్‌తో కలిపి C విభాగంలో చేర్చారు. బెంగాల్‌కు ఉన్న సంఖ్యాపరమైన ఆధిక్యం వల్ల అస్సాం ప్రయోజనాలు అణగదొక్కబడతాయని అస్సాం కాంగ్రెస్ నాయకులు, ముఖ్యంగా గోపీనాథ్ బోర్దోలోయ్, ఆందోళన చెందారు. ప్రధానంగా కాంగ్రెస్, లీగ్ మధ్య చర్చల ద్వారా కుదిరే పరిష్కారంతో ప్రావిన్సుల స్వయంప్రతిపత్తి ఎందుకు విభేదించవచ్చో ఈ వివాదం తెలియజేస్తుంది.

పంజాబ్‌లో సిక్కుల ఆందోళనలు

పంజాబ్‌ను B విభాగంలో చేర్చడం వల్ల ముస్లిం మెజారిటీ సమూహంలో తాము శాశ్వతంగా మైనారిటీలుగా మిగిలిపోతామనే భయాలు సిక్కుల్లో తలెత్తాయి. తమ రాజకీయ, ప్రాదేశిక ప్రయోజనాలకు తగిన రక్షణ కల్పించడం లేదని భావించిన ఏర్పాట్లను సిక్కు ప్రతినిధులు వ్యతిరేకించారు. రాజ్యాంగపరమైన విభజన లేదా సమూహీకరణ వల్ల మైనారిటీ సమస్యలు వాటంతట అవే పరిష్కారం కావని మిషన్ స్వయంగా చేసిన హెచ్చరికకు వారి అభ్యంతరాలు నిదర్శనంగా నిలుస్తాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

క్యాబినెట్ మిషన్ ప్రణాళిక ప్రకారం, ప్రతిపాదిత యూనియన్‌కు ఏ అంశాలు కేటాయించారు? 1. రక్షణ 2. విదేశీ వ్యవహారాలు 3. సమాచార ప్రసారాలు 4. వ్యవసాయం

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1, 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2, 3 మరియు 4 మాత్రమే
  • D. 1, 2, 3 మరియు 4

ప్రశ్న 2

ప్రతిపాదిత రాజ్యాంగ పరిషత్‌కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. ఇందులో 389 మంది సభ్యులు ఉండాలని ప్రతిపాదించారు. 2. ప్రావిన్సుల ప్రతినిధులను సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు ద్వారా ప్రత్యక్షంగా ఎన్నుకోవాలని ప్రతిపాదించారు. 3. స్వదేశీ సంస్థానాలకు తొంభై మూడు స్థానాలను కేటాయించారు. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

క్యాబినెట్ మిషన్ ప్రణాళిక ప్రకారం కింది ప్రావిన్స్–విభాగం జతలలో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. ఒరిస్సా — విభాగం A
  • B. సింధ్ — విభాగం B
  • C. అస్సాం — విభాగం C
  • D. వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్స్ — విభాగం A
మెయిన్స్: కేంద్ర అధికారాన్ని పరిమితం చేయడం ద్వారా భారత ఐక్యతను కాపాడేందుకు క్యాబినెట్ మిషన్ ప్రణాళిక ప్రయత్నించింది. దాని రాజ్యాంగ నిర్మాణ రూపకల్పనను వివరించి, ఈ రాజీ ఎందుకు విఫలమైందో పరిశీలించండి. 250 పదాల్లో రాయండి.
  • బ్రిటిష్ నిష్క్రమణ, కాంగ్రెస్–లీగ్‌ల పరస్పర పోటీ ప్రజాతీర్పుల నేపథ్యాన్ని పరిచయం చేయండి.
  • పరిమిత అధికారాల సమాఖ్య, ప్రావిన్సుల అవశిష్ట అధికారాలు, మధ్యస్థ స్థాయిలోని ప్రావిన్సుల సమూహాలను వివరించండి.
  • రాజ్యాంగ సభకు జరిగిన పరోక్ష ఎన్నికలు, మతవర్గాలకు కల్పించిన రక్షణల గురించి చర్చించండి.
  • నిర్బంధ సమూహీకరణ, రాజ్యాంగ సభ సార్వభౌమాధికారం గురించి పరస్పర విరుద్ధ వ్యాఖ్యానాలను విశ్లేషించండి.
  • తాత్కాలిక ప్రభుత్వానికి సంబంధించిన వివాదాలు, మైనారిటీల ఆందోళనలు, తీవ్రమవుతున్న మతహింసను చేర్చండి.
  • ప్రణాళిక రాజకీయ వైఫల్యాన్ని, రాజ్యాంగ పరిషత్ మిగిల్చిన చిరస్థాయి సంస్థాగత వారసత్వాన్ని వేరుచేసి చూపుతూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part III: Framing the Constitution.
  • Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence: chapters on the final phase of the national movement.
  • Statement by the Cabinet Mission and the Viceroy, 16 May 1946.
  • Constituent Assembly Debates, Volume I, December 1946, available through Parliament’s digital collections.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cabinet_mission_to_india1946.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp