New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · జాతీయోద్యమం

శాసనోల్లంఘన

మహాత్మా గాంధీ 1930లో దండి యాత్ర ద్వారా ప్రారంభించిన శాసనోల్లంఘనోద్యమం, సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్య డిమాండ్‌ను వలస చట్టాలను ఉద్దేశపూర్వకంగా, అహింసాయుతంగా ధిక్కరించే దేశవ్యాప్త ఉద్యమంగా మార్చింది. దీని ప్రధాన దశలు 1930–1931 మరియు 1932–1934. ఉప్పు చట్ట ఉల్లంఘన, బహిష్కరణలు, శిస్తు నిరాకరణ, అటవీ సత్యాగ్రహాలు ప్రజల భాగస్వామ్యాన్ని విస్తరించాయి. అణచివేత, చర్చలు, సామాజిక వర్గాల నుంచి అసమానంగా లభించిన మద్దతు ఈ ఉద్యమ గమనాన్ని ప్రభావితం చేశాయి.

ఉప్పు యాత్రలో గాంధీ, మార్చి 1930.

ఉప్పు యాత్రలో గాంధీ, మార్చి 1930.

Credit: Yann (talk) · Public domain · source

సబర్మతి ఆశ్రమం నుంచి దండి వరకు సాగిన 1930 ఉప్పు యాత్రలో మధ్యలోని జనావాసాలను, నదులను దాటిన ప్రదేశాలను చూపే భారత తపాలా శాఖ స్మారక మార్గపటం. ఇది చారిత్రక మార్గాన్ని సూచనాత్మకంగా చూపే పటం మాత్రమే; ప్రయాణ మార్గదర్శకం కాదు.

Map study

సబర్మతి ఆశ్రమం నుంచి దండి వరకు సాగిన 1930 ఉప్పు యాత్రలో మధ్యలోని జనావాసాలను, నదులను దాటిన ప్రదేశాలను చూపే భారత తపాలా శాఖ స్మారక మార్గపటం. ఇది చారిత్రక మార్గాన్ని సూచనాత్మకంగా చూపే పటం మాత్రమే; ప్రయాణ మార్గదర్శకం కాదు.

  • సబర్మతి నుంచి దక్షిణ దిశగా నడియాద్, ఆనంద్, బోర్సద్, భరూచ్, సూరత్, నవసారీ మీదుగా దండి వరకు మార్గాన్ని అనుసరించి చూడండి.
  • మహి, నర్మదా, తాపీ నదీ వ్యవస్థల సమీపంలో నదులను దాటిన ప్రదేశాలను గమనించండి. ఈ యాత్ర 12 మార్చి 1930న ప్రారంభమైంది; గాంధీ 6 ఏప్రిల్‌న దండిలో ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు.
  • మూల చిత్రం స్మారక పటం నుంచి తీసుకున్న సన్నని భాగం; అందులోని జనావాసాల పేర్లను పరిశీలించడానికి దానిని పెద్దదిగా చేసి చూడండి.

Credit: India Post, Government of India · Government Open Data License – India · sourceConverted source extract to WebP without further cropping or altering labels.

నేపథ్యం: రాజ్యాంగపరమైన నిరాశ నుంచి పూర్ణ స్వరాజ్యం వైపు

1920ల చివరినాటి రాజకీయ ప్రతిష్టంభన నుంచి శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం ఆవిర్భవించింది. 1927లో నియమితమై, 1928లో భారతదేశానికి వచ్చిన సైమన్ కమిషన్‌లో సభ్యులందరూ బ్రిటిష్‌వారే కావడం, భారతీయులకు ప్రాతినిధ్యం లేకపోవడం దేశవ్యాప్తంగా నిరసనలకు దారితీసింది. 1928 నాటి నెహ్రూ నివేదిక అధినివేశ ప్రతిపత్తిని (డొమినియన్ హోదా) ప్రతిపాదించింది. అయితే, రాజ్యాంగ చర్చలు ప్రధాన రాజకీయ వర్గాల మధ్య ఏకాభిప్రాయాన్ని సాధించడంలోనూ, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుంచి సంతృప్తికరమైన హామీని పొందడంలోనూ విఫలమయ్యాయి. డిసెంబర్ 1928లో జరిగిన కలకత్తా కాంగ్రెస్ సమావేశం అధినివేశ ప్రతిపత్తిని అంగీకరించేందుకు ప్రభుత్వానికి ఒక సంవత్సరం గడువు ఇచ్చింది. అలా అంగీకరించని పక్షంలో కాంగ్రెస్ స్వాతంత్ర్య సాధనకు కృషి చేస్తుందని ప్రకటించింది.

డిసెంబర్ 1929లో లాహోర్‌లో జరిగిన సమావేశంలో కాంగ్రెస్ పూర్ణ స్వరాజ్య తీర్మానాన్ని ఆమోదించి, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని చేపట్టేందుకు అనుమతించింది. 26 జనవరి 1930న భారతదేశవ్యాప్తంగా ప్రజలు స్వాతంత్ర్య ప్రతిజ్ఞ చేశారు. మహా ఆర్థిక మాంద్యం రాజకీయ అసంతృప్తిని మరింత తీవ్రతరం చేసింది: వ్యవసాయ ఉత్పత్తుల ధరలు పడిపోవడం, భూమిశిస్తు చెల్లించాలనే డిమాండ్లు కొనసాగడం సాగుదారులపై భారాన్ని మోపగా, ఆర్థిక అభద్రత వాణిజ్యాన్ని, ఉపాధిని దెబ్బతీసింది. అయినప్పటికీ, ఉద్యమంలో పాల్గొన్నవారు భిన్నమైన ఆకాంక్షలతో ముందుకు వచ్చారు. జాతీయ స్వాతంత్ర్యం నుంచి పన్నుల భారం, స్థానిక దోపిడీ నుంచి ఉపశమనం వరకు వారి ఆకాంక్షలు విస్తరించాయి.

ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించడానికి ముందు, గాంధీ ఆర్థిక, రాజకీయ అంశాలకు సంబంధించిన పదకొండు డిమాండ్లను సమర్పించారు. వాటిలో ఉప్పు పన్ను రద్దు, భూమిశిస్తు మరియు సైనిక వ్యయం తగ్గింపు, మద్యనిషేధం, భారతీయ వస్త్రాలకు రక్షణ, రాజకీయ ఖైదీల విడుదల ఉన్నాయి. 2 మార్చి 1930న వైస్రాయ్ లార్డ్ ఇర్విన్‌కు రాసిన లేఖలో ఆయన శాసనోల్లంఘన చేపడతామని హెచ్చరించారు. ఉప్పు నిత్యావసర వస్తువు కావడం, దానిపై పన్ను విధించడం సాధారణ ప్రజల దైనందిన జీవితంలో వలస పాలకుల జోక్యానికి ప్రతీకగా నిలవడం వల్ల, ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించేందుకు అది ప్రత్యేకంగా ప్రభావవంతమైన అంశమైంది.

దండి మరియు శాసనోల్లంఘన పోరాట రూపాలు

12 మార్చి 1930న గాంధీ ఎంపిక చేసిన 78 మంది స్వచ్ఛంద సేవకులతో సబర్మతి ఆశ్రమం నుంచి బయలుదేరారు. గుజరాత్ మీదుగా సుమారు 240 మైళ్లు, అంటే 385 కిలోమీటర్లు నడిచిన అనంతరం, ఆయన 5 ఏప్రిల్‌న దండి చేరుకుని, 6 ఏప్రిల్‌న ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు. మార్గమధ్యంలో జరిగిన సభలు ఉద్యమాన్ని గ్రామీణ సమాజంతో అనుసంధానించాయి. ఈ చర్య ఉప్పుపై వలస ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యాన్ని సవాలు చేసింది; ఇతర ప్రాంతాల్లోని ప్రజలను చట్టవిరుద్ధంగా ఉప్పు తయారు చేయడానికి, సేకరించడానికి లేదా విక్రయించడానికి ప్రోత్సహించింది.

అన్యాయమైనవిగా భావించిన నిర్దిష్ట చట్టాలను బహిరంగంగా, అహింసాయుతంగా ఉల్లంఘించి, వాటి పర్యవసానాలను స్వీకరించడమే శాసనోల్లంఘన. వలస పాలనా సంస్థల నుంచి వైదొలగడాన్ని ప్రధానంగా నొక్కిచెప్పిన 1920–1922 నాటి సహాయ నిరాకరణోద్యమానికి, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమ ప్రధాన పద్ధతికి మధ్య ఇదే తేడా. అయితే, 1930లోనూ బహిష్కరణలు, సహాయ నిరాకరణ కొనసాగాయి. ఉప్పు సత్యాగ్రహంతో పాటు విదేశీ వస్త్రాల బహిష్కరణ, మద్యం దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్, గ్రామాధికారుల రాజీనామాలు, కొన్ని నిర్దిష్ట పన్నుల చెల్లింపునకు నిరాకరణ వంటి చర్యలు చేపట్టారు. భూమిశిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణను అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే విధంగా చేపట్టలేదు.

ఈ ఉద్యమం తీరప్రాంతాల్లో ఉప్పు తయారీకి మాత్రమే పరిమితం కాకుండా విస్తరించింది. గుజరాత్‌లో రైతులు భూమిశిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణలో పాల్గొన్నారు; మధ్య పరగణాలు, ఇతర ప్రాంతాల్లో అటవీ సత్యాగ్రహాలు అటవీ వనరుల వినియోగంపై విధించిన ఆంక్షలను సవాలు చేశాయి. మహిళలు పికెటింగ్ నిర్వహించారు, ఉప్పు తయారు చేశారు, స్వచ్ఛందంగా అరెస్టులకు సిద్ధపడ్డారు. ప్రభుత్వం అరెస్టులు, ఆర్డినెన్సులు, సెన్సార్‌షిప్, ఆస్తుల జప్తు, పోలీసు హింస ద్వారా స్పందించింది. ధరసానా ఉప్పు తయారీ కేంద్రాల్లో చేపట్టాలని ప్రణాళిక రూపొందించిన కార్యక్రమానికి ముందే, 1930 మే ప్రారంభంలో గాంధీని అరెస్టు చేశారు.

ప్రాంతీయ విస్తరణ, భాగస్వామ్యం, పరిమితులు

ప్రాంతీయ నాయకత్వం జాతీయ కార్యక్రమాన్ని స్థానిక పరిస్థితులకు అనుగుణంగా మలచింది. 1930 ఏప్రిల్‌లో మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలో సి. రాజగోపాలాచారి వేదారణ్యం ఉప్పు యాత్రకు నాయకత్వం వహించారు. మలబార్‌లోని పయ్యనూరులో కె. కేలప్పన్ ఉప్పు సత్యాగ్రహానికి నాయకత్వం వహించారు. వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్సులో ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్‌కు చెందిన ఖుదాయ్ ఖిద్మత్‌గార్లు సామాజిక సంస్కరణను క్రమశిక్షణతో కూడిన అహింసాయుత ప్రజాసమీకరణతో మేళవించారు. పెషావర్ అశాంతి సమయంలో గఢ్వాల్ రైఫిల్స్ సైనికులు ప్రదర్శనకారులపై కాల్పులు జరపాలన్న ఆదేశాలను తిరస్కరించారు. ఈ ఘటన వలస పాలన అణచివేత యంత్రాంగంలోని అంతర్గత వైరుధ్యాలను బహిర్గతం చేసింది.

ఉద్యమంలో భాగస్వామ్యం విస్తృతంగా ఉన్నప్పటికీ, సామాజిక వర్గాల మధ్య అసమానంగా ఉండేది. భూమిశిస్తు తగ్గించాలనే డిమాండ్లు సంపన్న రైతులను ఆకర్షించాయి. కాగా, పేద రైతులు, కౌలుదారులు తరచుగా కౌలు భారంలో ఉపశమనం కోరుకున్నారు; అయితే కాంగ్రెస్ ఈ డిమాండ్‌కు నిరంతరంగా మద్దతు ఇవ్వలేదు. వ్యాపార వర్గాలు బహిష్కరణలకు, మరింత ఆర్థిక స్వయంప్రతిపత్తికి మద్దతిచ్చాయి. అయితే, దీర్ఘకాలిక అంతరాయాలు, ఉద్యమం మరింత తీవ్ర ధోరణులను సంతరించుకోవడంపై కొన్ని వ్యాపార వర్గాలు ఆందోళన చెందాయి. నిర్దిష్ట కేంద్రాల్లో కార్మికులు పాల్గొన్నప్పటికీ, పారిశ్రామిక కార్మికవర్గ సమీకరణ కాంగ్రెస్ ఉద్యమంలో అన్ని చోట్లా ఒకే విధంగా సమన్వయం కాలేదు.

సరోజినీ నాయుడు, కమలాదేవి చటోపాధ్యాయతో పాటు స్థానికంగా సంఘటితమైన అనేకమంది మహిళా స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు గణనీయమైన సంఖ్యలో బహిరంగ నిరసనల్లో పాల్గొన్నారు. అయితే, ఈ భాగస్వామ్యం జాతీయవాద రాజకీయాల్లోని పితృస్వామ్య పరిమితులను తక్షణమే తొలగించలేదు. ముస్లింల భాగస్వామ్యంలో గణనీయమైన వ్యత్యాసాలు కనిపించాయి: సరిహద్దు ప్రాంతంలో బలమైన ప్రజాసమీకరణ జరగగా, అనేక ఇతర ప్రాంతాల్లో వారి భాగస్వామ్యం బలహీనంగా ఉండేది. దళితుల రాజకీయ ఆకాంక్షలను కూడా కాంగ్రెస్ జాతీయవాదంలో సులభంగా ఇమిడ్చలేము; బి. ఆర్. అంబేడ్కర్ స్వతంత్ర రక్షణ ఏర్పాట్లు, రాజకీయ ప్రాతినిధ్యంపై దృష్టి సారించారు. ప్రజలు భారీ సంఖ్యలో పాల్గొన్నంత మాత్రాన వారి ప్రయోజనాలన్నీ ఒకేలా ఉన్నాయని ఎందుకు భావించకూడదో ఈ భేదాలు తెలియజేస్తాయి.

సంధి, రాజ్యాంగ చర్చలు, రెండవ దశ

1930 నవంబర్ నుంచి 1931 జనవరి వరకు లండన్‌లో జరిగిన మొదటి రౌండ్ టేబుల్ సమావేశానికి కాంగ్రెస్ హాజరు కాలేదు. గాంధీ విడుదల అనంతరం జరిగిన చర్చల ఫలితంగా 5 మార్చి 1931న గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందం కుదిరింది. శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని నిలిపివేసి, తదుపరి సమావేశంలో పాల్గొనేందుకు కాంగ్రెస్ అంగీకరించింది. హింసతో సంబంధం లేని నేరాల కారణంగా నిర్బంధించిన ఖైదీలను విడుదల చేయడానికి, జప్తు చేసిన ఆస్తుల్లో అప్పటికే విక్రయించని లేదా ఇతరులకు బదలాయించని వాటిని తిరిగి అప్పగించడానికి, శాంతియుత పికెటింగ్‌కు అనుమతించడానికి, తీరప్రాంత నివాసులు పరిమితంగా ఉప్పు సేకరించడానికి లేదా తయారు చేయడానికి అనుమతించేందుకు ప్రభుత్వం అంగీకరించింది.

ఈ ఒప్పందం స్వాతంత్ర్యాన్ని అంగీకరించలేదు; ఉప్పు పన్నును కూడా రద్దు చేయలేదు. 23 మార్చి 1931న ఉరితీయబడిన భగత్ సింగ్, రాజ్‌గురు, సుఖ్‌దేవ్‌ల శిక్షలను తగ్గించడంలోనూ ఇది సఫలం కాలేదు. అదే నెలలో తరువాత జరిగిన కరాచీ కాంగ్రెస్ సమావేశం ఈ ఒప్పందాన్ని ఆమోదించి, ప్రాథమిక హక్కులు, జాతీయ ఆర్థిక కార్యక్రమంపై తీర్మానాలను స్వీకరించింది. 1931 సెప్టెంబర్ నుంచి డిసెంబర్ వరకు జరిగిన రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశానికి గాంధీ ఏకైక కాంగ్రెస్ ప్రతినిధిగా హాజరయ్యారు. అయితే, ఆమోదయోగ్యమైన పరిష్కారాన్ని సాధించడంలో చర్చలు విఫలమయ్యాయి.

వైస్రాయ్ లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ పాలనలో 1932 జనవరిలో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం తిరిగి ప్రారంభమైంది. ఆయన ప్రభుత్వం అరెస్టులు, నిషేధాలు, ఆస్తుల జప్తు ద్వారా కాంగ్రెస్‌పై వేగంగా చర్యలు చేపట్టింది. నాయకత్వంలోని అధిక భాగం అందుబాటులో లేకపోవడంతో ఉద్యమం ఇబ్బందులను ఎదుర్కొంది. 1932 నాటి కమ్యూనల్ అవార్డు, పూనా ఒప్పందం ప్రాతినిధ్యంపై సాగిన ఒక ముఖ్యమైన సమాంతర చర్చలో భాగమే తప్ప, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమానికి చర్చల ద్వారా కుదిరిన పరిష్కారం కాదు. వ్యక్తిగత శాసనోల్లంఘనకు ప్రయత్నించిన 1933లో సామూహిక ఉద్యమ కార్యాచరణ బలహీనపడింది. 1934 ఏప్రిల్‌లో గాంధీ ఉద్యమాన్ని అధికారికంగా ఉపసంహరించారు.

చారిత్రక ప్రాధాన్యం, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించవలసిన భేదాలు

ఈ ఉద్యమం తక్షణమే స్వాతంత్ర్యాన్ని గానీ, మౌలిక రాజ్యాంగ మార్పును గానీ సాధించలేదు. ప్రజా రాజకీయాల ఆచరణను విస్తరించడం, వలస చట్టాల చట్టబద్ధతను ప్రశ్నించడం, క్రమశిక్షణతో కూడిన ప్రతీకాత్మక కార్యాచరణ శక్తిని ప్రదర్శించడంలో దీని ప్రాధాన్యం ఉంది. ఉప్పు అనే అంశం అమూర్తమైన రాజ్యాంగపరమైన డిమాండ్‌ను ప్రతి ఇంటి దైనందిన అనుభవంతో అనుసంధానించింది. ధరాసణ వంటి ప్రదేశాల్లో జరిగిన అణచివేత అంతర్జాతీయ దృష్టిని ఆకర్షించింది. మరోవైపు, గాంధీ, వైస్రాయ్‌ల మధ్య జరిగిన చర్చలు, రాజకీయ చర్చల్లో తప్పనిసరిగా భాగస్వామ్యం కల్పించవలసిన పక్షంగా కాంగ్రెస్ స్థానాన్ని బలోపేతం చేశాయి.

పరీక్షల దృష్ట్యా లాహోర్ తీర్మానం, జనవరిలో చేసిన స్వాతంత్ర్య ప్రతిజ్ఞ, ఏప్రిల్‌లో జరిగిన ఉప్పు చట్ట ఉల్లంఘన మధ్య భేదాలను గుర్తించాలి. అలాగే, 1931లో గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందం కింద ఉద్యమాన్ని తాత్కాలికంగా నిలిపివేయడాన్ని, 1934లో తుది ఉపసంహరణను వేర్వేరుగా గుర్తించాలి. శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం కేవలం దండి యాత్రకే పరిమితం కాలేదు. ప్రాంతీయ స్థాయిలో సాగిన పన్నుల నిరాకరణ, అటవీ చట్టాల ఉల్లంఘన, బహిష్కరణ కార్యక్రమాలు దాని దేశవ్యాప్త విస్తృతిని వివరిస్తాయి. అదే సమయంలో, భిన్న వర్గ ప్రయోజనాలు, ప్రాంతాల మధ్య అసమాన ప్రజా సమీకరణ, పరిష్కారం కాని మైనారిటీలు, దళితుల ప్రాతినిధ్య సమస్యలను దృష్టిలో ఉంచుకుని, ఈ ఉద్యమం భారతీయులందరినీ సమానంగా ఏకం చేసిందనే వాదనను పరిమితులతోనే అంగీకరించాలి.

కాలరేఖ

  1. December 1929

    లాహోర్ కాంగ్రెస్ పూర్ణ స్వరాజ్యాన్ని తన లక్ష్యంగా స్వీకరించింది.

  2. 26 January 1930

    సమావేశాలు, ప్రతిజ్ఞల ద్వారా స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని నిర్వహించారు.

  3. 12 March–6 April 1930

    గాంధీ ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించడంతో దండి యాత్ర ముగిసింది.

  4. 21 May 1930

    ధరాసణ ఉప్పు తయారీ కేంద్రంలో అహింసాయుత స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు పోలీసుల హింసను ఎదుర్కొన్నారు.

  5. 5 March 1931

    గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందంతో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం తాత్కాలికంగా నిలిచిపోయింది.

  6. September–December 1931

    గాంధీ రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశానికి హాజరయ్యారు.

  7. January 1932–April 1934

    ఉద్యమం తిరిగి ప్రారంభమై, తీవ్రమైన అణచివేతను ఎదుర్కొని, చివరకు ఉపసంహరించబడింది.

ప్రజాసమీకరణ సాధనంగా ఉప్పు ఎలా మారింది

  1. 1. వలస పాలకుల పన్నుల ప్రభావానికి లోనైన నిత్యావసర వస్తువును ఎంచుకోవడం
  2. 2. డిమాండ్లను విస్తృతంగా ప్రచారం చేసి, అహింసాయుత ప్రతిఘటనను ప్రకటించడం
  3. 3. దండి యాత్ర ద్వారా గ్రామీణ ప్రజలను సమీకరించడం
  4. 4. ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించి, ప్రాంతీయ స్థాయిలోనూ ఇదే చర్యను చేపట్టేలా ప్రోత్సహించడం
  5. 5. బహిష్కరణలు, ఎంపిక చేసిన శిస్తు నిరాకరణ మరియు అటవీ చట్టాల వ్యతిరేక ఉద్యమాల ద్వారా నిరసనను విస్తరించడం
  6. 6. అణచివేతను, ప్రజల దృష్టిని రాజకీయ ఒత్తిడిగా మలచడం
సహాయ నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాలు: ముఖ్యమైన తేడాలు
అంశంసహాయ నిరాకరణోద్యమంశాసనోల్లంఘనోద్యమం
ప్రధాన కాలం1920–19221930–1934, మధ్యలో 1931లో తాత్కాలిక నిలుపుదల
తక్షణ నేపథ్యంపంజాబ్‌లో జరిగిన అన్యాయాలు, ఖిలాఫత్ సమస్య, స్వరాజ్య డిమాండ్పూర్ణ స్వరాజ్య తీర్మానం, రాజ్యాంగపరమైన చర్చల వైఫల్యం
ప్రధాన పద్ధతివలస పాలనా సంస్థల నుంచి వైదొలగడం, బహిష్కరణబహిష్కరణతోపాటు ఎంపిక చేసిన చట్టాలను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడం
ప్రధాన ప్రతీకబిరుదులను త్యజించడం, సంస్థలను మరియు విదేశీ వస్త్రాలను బహిష్కరించడంఉప్పు చట్ట ఉల్లంఘన
ముగింపుఫిబ్రవరి 1922లో చౌరీ చౌరా ఘటన అనంతరం నిలిపివేయబడింది1931లో ఒప్పందం ద్వారా నిలిపివేయబడింది; 1932లో పునఃప్రారంభమైంది; 1934లో ఉపసంహరించబడింది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ధరాసణ: అణచివేతలోనూ అహింస

గాంధీ అరెస్టు తరువాత, ప్రణాళికాబద్ధమైన ధరాసణ కార్యక్రమానికి మొదట అబ్బాస్ త్యాబ్జీ నాయకత్వం చేపట్టారు. ఆయన అరెస్టు తరువాత, సరోజినీ నాయుడు తదితరుల నాయకత్వంలో స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు 21 మే 1930న ఉప్పు తయారీ కేంద్రం వైపు ముందుకు సాగారు. ప్రతిఘటించని నిరసనకారులపై జరిగిన తీవ్రమైన లాఠీదాడులను పాత్రికేయుడు వెబ్ మిల్లర్ నివేదించారు. అంతర్జాతీయ వార్తా కథనాలు సత్యాగ్రహానికి, వలస పాలకుల బలప్రయోగానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని స్పష్టంగా చాటాయి.

వేదారణ్యం: ప్రాంతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా అనుసరణ

సి. రాజగోపాలాచారి ఏప్రిల్ 1930లో తిరుచిరాపల్లి నుంచి తమిళ తీరంలోని వేదారణ్యం వరకు స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలకు నాయకత్వం వహించారు. అధికారుల ఒత్తిడి ఉన్నప్పటికీ స్థానిక సంఘటిత వర్గాలు మద్దతు అందించాయి; పాల్గొన్నవారు ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు. ప్రాంతీయ నాయకులు కేవలం అసలు దండి యాత్రలో చేరడానికే పరిమితం కాకుండా, గాంధీ వ్యూహాన్ని తమ ప్రాంతాల్లో ఎలా అమలు చేశారో ఈ యాత్ర తెలియజేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది సంఘటనలను పరిశీలించండి: 1. గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందం 2. లాహోర్ కాంగ్రెస్‌లో పూర్ణ స్వరాజ్య తీర్మాన ఆమోదం 3. రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలో గాంధీ పాల్గొనడం 4. దండిలో ఉప్పు చట్ట ఉల్లంఘన. వీటి సరైన కాలక్రమం ఏమిటి?

  • A. 2–4–1–3
  • B. 4–2–1–3
  • C. 2–1–4–3
  • D. 2–4–3–1

ప్రశ్న 2

కిందివాటిలో ఏవి గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందంలో భాగంగా ఉన్నాయి? 1. హింసతో సంబంధంలేని నేరాలకు పాల్పడిన రాజకీయ ఖైదీల విడుదల 2. ఉప్పు పన్నును పూర్తిగా రద్దు చేయడం 3. రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలో కాంగ్రెస్ పాల్గొనడం. సరైన సమాధానాన్ని ఎంచుకోండి.

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

ఏ జత తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. సి. రాజగోపాలాచారి — వేదారణ్యం ఉప్పు యాత్ర
  • B. కె. కేలప్పన్ — పయ్యనూరు ఉప్పు సత్యాగ్రహం
  • C. ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్ — ఖుదాయి ఖిద్మత్‌గార్లు
  • D. లార్డ్ విల్లింగ్‌డన్ — మార్చి 1931లో గాంధీతో ఒప్పందంపై సంతకం చేసిన వ్యక్తి
మెయిన్స్: శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం పూర్ణ స్వరాజ్య డిమాండ్‌ను ప్రజా రాజకీయాలుగా ఎలా మలిచింది? దాని పద్ధతులు, సామాజిక విస్తృతి, పరిమితులను చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • లాహోర్ తీర్మానాన్ని, స్వాతంత్ర్య ప్రతిజ్ఞను ఉద్యమ అంశంగా ఉప్పును ఎంచుకోవడంతో అనుసంధానించండి.
  • అహింసాయుత చట్ట ఉల్లంఘన, బహిష్కరణ, భూమిశిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణ, అటవీ సత్యాగ్రహాన్ని వివరించండి.
  • వేదారణ్యం, పయ్యనూరు, వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్స్ ఉదాహరణలతో ప్రాంతీయ పరిస్థితులకు అనుగుణంగా ఉద్యమాన్ని అనుసరించిన తీరును వివరించండి.
  • మహిళలు, రైతులు, వ్యాపార వర్గాల భాగస్వామ్యాన్ని, కార్మికుల భాగస్వామ్యంలో ఉన్న అసమానతలను చర్చించండి.
  • అణచివేత, భిన్నమైన సామాజిక ప్రయోజనాలు, మైనారిటీలు మరియు దళితుల ప్రాతినిధ్యానికి సంబంధించిన ప్రశ్నలను మదింపు చేయండి.
  • తక్షణమే స్వాతంత్ర్యం లభించనప్పటికీ, రాజకీయ సమీకరణ విస్తరించిందని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India and the Contemporary World–II, chapter: Nationalism in India.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part III, chapter: Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement.
  • Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence.
  • Collected Works of Mahatma Gandhi, especially the letter to Lord Irwin dated 2 March 1930; Gandhi Heritage Portal.
  • National Archives of India, records and digital collections on the freedom struggle.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp