New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · వలస పాలన మరియు ఆర్థిక వ్యవస్థ

వలస వాణిజ్యం

వలస వాణిజ్యం భారతదేశాన్ని తయారైన వస్త్రాలను పెద్ద ఎత్తున ఎగుమతి చేసే దేశం నుంచి వ్యవసాయ సరుకులు, ముడి పదార్థాలను ఎగుమతి చేస్తూ, బ్రిటన్‌లో తయారైన వస్తువులను అంతకంతకూ అధిక పరిమాణాల్లో దిగుమతి చేసుకునే ఆర్థిక వ్యవస్థగా మార్చింది. ఈ పరివర్తనకు కేవలం మార్కెట్ శక్తులే కాకుండా, దండయాత్రల ద్వారా ఆక్రమణ, రెవెన్యూ దోపిడీ, వివక్షాపూరిత వాణిజ్య విధానాలు, బ్రిటన్‌లో పారిశ్రామికీకరణ, రవాణా మరియు విత్త వ్యవస్థలపై సామ్రాజ్య నియంత్రణ కూడా కారణమయ్యాయి. UPSC దృష్ట్యా ప్రధాన అంశాలు: ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ వాణిజ్య ప్రత్యేకాధికారాలు, చార్టర్ చట్టాలు, నిర్పారిశ్రామికీకరణ, వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణ, ఎగుమతి మిగుళ్లు మరియు సంపద తరలింపు మధ్య సంబంధం.

భారతదేశంలోని ముంబై నగరంలో ఉన్న సబర్బన్ రైల్వే కాటన్ గ్రీన్ స్టేషన్

భారతదేశంలోని ముంబై నగరంలో ఉన్న సబర్బన్ రైల్వే కాటన్ గ్రీన్ స్టేషన్

Credit: A.Savin · FAL · source

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: చారిత్రక ప్రావిన్సులు మరియు సంస్థానాలు; ఇవి ప్రస్తుత భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

Map study

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: చారిత్రక ప్రావిన్సులు మరియు సంస్థానాలు; ఇవి ప్రస్తుత భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

  • ప్రాదేశిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పట సంకేత వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపుగా చూపబడ్డాయి; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.

Credit: Edinburgh Geographical Institute; J. G. Bartholomew and Sons · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1800లో వలస సామ్రాజ్యాలు: ఐరోపా విస్తరణకు సంబంధించిన ప్రపంచ నేపథ్యం. ఇది ఒక నిర్దిష్ట తేదీకి సంబంధించిన పటం మాత్రమే; ప్రతి వలస శక్తి సాధించిన గరిష్ఠ ప్రాదేశిక విస్తృతిని చూపేది కాదు.

Map study

1800లో వలస సామ్రాజ్యాలు: ఐరోపా విస్తరణకు సంబంధించిన ప్రపంచ నేపథ్యం. ఇది ఒక నిర్దిష్ట తేదీకి సంబంధించిన పటం మాత్రమే; ప్రతి వలస శక్తి సాధించిన గరిష్ఠ ప్రాదేశిక విస్తృతిని చూపేది కాదు.

  • ప్రాంతీయ నమూనాలను అర్థం చేసుకునే ముందు పట సంకేత వివరణను, పటం సూచించే తేదీని చదవండి.
  • పటాన్ని వ్యాసంలోని అంశంతో అనుసంధానించండి; ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులు లేదా గణాంకాలను విడిగా ధ్రువీకరించుకోండి.

Credit: George Tsiagalakis · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. వాణిజ్య కంపెనీ నుంచి ప్రాదేశిక పాలనాధికార శక్తిగా పరిణామం

బ్రిటిష్ రాజకీయ ఆధిపత్యానికి ముందు, భారతదేశం విస్తృతమైన హిందూ మహాసముద్ర వాణిజ్య మార్గాలు, భూమార్గ వాణిజ్య వ్యవస్థల్లో భాగంగా ఉండేది. గుజరాత్, బెంగాల్, కోరమాండల్ తీరం నూలు వస్త్రాలను సరఫరా చేసేవి; ఇతర ఎగుమతుల్లో పట్టు, నీలిమందు, సురేకారం, సుగంధ ద్రవ్యాలు ఉండేవి. భారతీయ వ్యాపారులు, బ్యాంకర్లు, నౌకా యజమానులు, దళారులు ముఖ్యమైన మధ్యవర్తులుగా వ్యవహరించేవారు. ఐరోపా కంపెనీలు భారతదేశ విదేశీ వాణిజ్యాన్ని కొత్తగా సృష్టించలేదు; అప్పటికే ఉన్న ఈ వాణిజ్య వ్యవస్థల్లోకి ప్రవేశించాయి. ఐరోపా సరుకులకు భారతదేశంలో ఉన్న డిమాండ్ కంటే భారతీయ వస్తువులకు ఐరోపాలో ఉన్న డిమాండ్ ఎక్కువగా ఉండటంతో, ప్రారంభ దశలో కంపెనీ తన కొనుగోళ్లకు తరచుగా దిగుమతి చేసుకున్న వెండి, బంగారంతో చెల్లింపులు చేసేది.

కంపెనీ వాణిజ్య స్థానం భారతీయ పాలకుల నుంచి పొందిన ప్రత్యేకాధికారాలపై క్రమంగా మరింత ఆధారపడింది. 1717లో ఫరూఖ్‌సియర్ జారీ చేసిన ఫర్మానా ముఖ్యంగా బెంగాల్‌లో కీలకమైన రాయితీలను కల్పించింది. దస్తక్‌లు ప్రత్యేకాధికారాలతో కూడిన వాణిజ్యానికి సంబంధించిన అనుమతి పత్రాలు. కంపెనీ ఉద్యోగులు తమ వ్యక్తిగత వాణిజ్యం కోసం ఈ ప్రత్యేకాధికారాలను దుర్వినియోగం చేశారు. దీనివల్ల నవాబు సుంకాల ఆదాయం తగ్గడంతోపాటు, సుంకాలు చెల్లించాల్సిన వ్యాపారులు ప్రతికూల పరిస్థితిని ఎదుర్కొన్నారు. ఈ అసమాన ప్రయోజనాన్ని తొలగించడానికి అంతర్గత సుంకాలను రద్దు చేసిన మీర్ ఖాసిం పాలనలో ఈ వివాదం మరింత తీవ్రమైంది.

1757లో ప్లాసీ యుద్ధం, 1764లో బక్సర్ యుద్ధం అధికార సమతుల్యతను మార్చాయి. 1765లో రెండవ షా ఆలం బెంగాల్, బిహార్, ఒరిస్సాలపై కంపెనీకి దివానీ హక్కులను మంజూరు చేశాడు. దీంతో రెవెన్యూ వసూలు, ఎగుమతి సరుకుల సేకరణ ఒకే అధికారం కిందకు వచ్చాయి. బంగారం, వెండి దిగుమతులపై ప్రధానంగా ఆధారపడటానికి బదులుగా, విదేశాల్లో విక్రయించేందుకు భారతీయ వస్తువులను కొనుగోలు చేయడానికి కంపెనీ భారతీయ పన్ను ఆదాయాన్ని ఉపయోగించుకోగలిగింది. ఈ విధంగా రాజకీయ ఆక్రమణ వాణిజ్యానికి నిధులు సమకూర్చే విధానాన్ని, వాణిజ్య లాభాల పంపిణీని మార్చింది.

  • కంపెనీ వాణిజ్యాన్ని దాని ఉద్యోగుల వ్యక్తిగత వాణిజ్యం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి; రెండూ ముఖ్యమైనవే అయినప్పటికీ, వాటికి ఉన్న చట్టబద్ధమైన ప్రత్యేకాధికారాలు ఒకే విధమైనవి కావు.
  • దివానీ అంటే రెవెన్యూ వసూలు చేసే హక్కు; అది కేవలం సుంకాలకు సంబంధించిన రాయితీ కాదు.

2. గుత్తాధిపత్యం, స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం, మారుతున్న వాణిజ్య సరుకుల స్వరూపం

వలస వాణిజ్యాన్ని సాధారణంగా పరస్పరం అతివ్యాప్తి చెందే మూడు దశలుగా అధ్యయనం చేస్తారు: వాణిజ్యవాద గుత్తాధిపత్యం, పారిశ్రామిక పెట్టుబడిదారీ స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం, విత్త పెట్టుబడి విస్తరణ. ఇవి విశ్లేషణాత్మక వర్గీకరణలే తప్ప, కచ్చితమైన హద్దులతో అన్ని సందర్భాలకూ వర్తించే కాల విభజనలు కావు. తొలి దశలో కంపెనీ ప్రత్యేక హక్కులను పొందేందుకు ప్రయత్నించింది, సరకుల సేకరణను నియంత్రించింది, భారతదేశంలో తయారైన వస్తువులను ఎగుమతి చేసింది. కంపెనీ ప్రతినిధులు లేదా గుమాస్తాలు కొనుగోళ్లను, నేత కార్మికులకు ఇచ్చే ముందస్తు చెల్లింపులను పర్యవేక్షించేవారు. రాజకీయ అధికారపు అండతో ఈ వ్యవస్థ చేతివృత్తులవారు తమ కొనుగోలుదారులను ఎంచుకునే స్వేచ్ఛను పరిమితం చేయగలిగేది; వారికి ప్రతికూలమైన ధరలను, సరకు అందజేత షరతులను విధించగలిగేది.

బ్రిటన్‌లో పారిశ్రామికీకరణ వల్ల భారతీయ వినియోగదారులను, ముడి పదార్థాలను అందుబాటులోకి తెచ్చుకోవాలన్న తయారీదారుల డిమాండ్ పెరిగింది. 1813 చార్టర్ చట్టం భారతదేశంతో వాణిజ్యాన్ని ఇతర బ్రిటిష్ వర్తకులకు అనుమతించింది; అయితే, తేయాకు వ్యాపారంలోనూ, చైనాతో వాణిజ్యంలోనూ కంపెనీ గుత్తాధిపత్యాలను కొనసాగించింది. 1833 చార్టర్ చట్టం కంపెనీకి మిగిలి ఉన్న ఆ వాణిజ్య కార్యకలాపాలను కూడా ముగించింది. 1858లో పాలన బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ అయ్యే వరకు కంపెనీ పాలనా సంస్థగా కొనసాగింది. అందువల్ల, 1813, 1833 వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యానికి సంబంధించినవి కాగా, 1858 సార్వభౌమాధికారానికి, పరిపాలనకు సంబంధించినది.

పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో భారతదేశం ముడి పత్తి, జనపనార, గోధుమలు, బియ్యం, నూనెగింజలు, చర్మాలు, తేయాకు, ఇతర ప్రాథమిక ఉత్పత్తులను అంతకంతకూ ఎక్కువగా ఎగుమతి చేస్తూ, యంత్రాలతో తయారైన పత్తి వస్త్రాలను, ఇతర తయారీ వస్తువులను దిగుమతి చేసుకుంది. నల్లమందు కూడా చైనాకు ఎగుమతి చేసే ప్రధాన వస్తువుగా మారింది. ఈ మార్పు గణనీయమైనదే అయినప్పటికీ సంపూర్ణమైనది కాదు: చేతివృత్తుల ఉత్పత్తి కొనసాగింది; తరువాత భారతీయ పత్తి, జనపనార మిల్లులు కూడా ఎగుమతి మార్కెట్లలో ప్రవేశించాయి. బొంబాయి పత్తి ఎగుమతి, పారిశ్రామిక కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది; కలకత్తా తూర్పు ప్రాంతంలోని ప్రధాన వాణిజ్య, జనపనార శుద్ధి కేంద్రంగా అభివృద్ధి చెందింది; మద్రాసు దక్షిణ ప్రాంతంలోని ముఖ్యమైన ఓడరేవుగా కొనసాగింది.

  • స్వేచ్ఛా వాణిజ్యం అంటే కంపెనీ గుత్తాధిపత్యాన్ని తొలగించడం మాత్రమే; సమానమైన బేరసారాల శక్తి ఉండటం గానీ, వాణిజ్య విధానంపై భారతదేశానికి పూర్తి నియంత్రణ ఉండటం గానీ కాదు.
  • వలస పాలనలోని భారతదేశం కేవలం ముడి పదార్థాలను మాత్రమే ఎగుమతి చేసేదని వర్ణించకూడదు: తయారైన వస్తువుల ఎగుమతులు కొనసాగాయి; ఆధునిక పరిశ్రమలు కూడా ఆవిర్భవించాయి.

3. సుంకాలు, పారిశ్రామిక క్షీణత మరియు రవాణా

బ్రిటన్‌లో యాంత్రిక ఉత్పత్తి పెరగడం వల్ల తయారైన వస్త్రాల వ్యయం తగ్గింది. అయితే, వలస పాలనలో పోటీ తటస్థమైన నిబంధనలపై జరగలేదు. అంతకుముందు ఆసియా పత్తి వస్త్రాలపై బ్రిటన్ విధించిన ఆంక్షలు, వాటిలో భాగమైన 1700, 1721 కాలికో చట్టాలు, దేశీయ ఉత్పత్తిదారులకు రక్షణ కల్పించాయి; నిర్దిష్ట వస్త్రాల వినియోగాన్ని పరిమితం చేశాయి. తరువాత, సామ్రాజ్యవాద ప్రయోజనాల ప్రభావంతో ప్రధానంగా రూపొందిన విధానాల కింద బ్రిటిష్ తయారీ వస్తువులకు భారత మార్కెట్‌లో ప్రవేశావకాశాలు విస్తరించాయి. సుంకాల విధానాలు కాలక్రమేణా మారాయి; వాటిని మార్పులేని ఒకే సుంకం రేటుగా పరిగణించకూడదు.

పంతొమ్మిదవ శతాబ్దం చివరలో, లాంకషైర్ వ్యాపార ప్రయోజన వర్గాల ఒత్తిడి మేరకు దిగుమతి సుంకాలతోపాటు భారతీయ మిల్లులలో ఉత్పత్తి చేసిన పత్తి వస్త్రాలపై ఎక్సైజ్ సుంకాన్ని విధించడం ఇందుకు స్పష్టమైన ఉదాహరణ. ఇది దిగుమతి సుంకం కల్పించే రక్షణ ప్రభావాన్ని తగ్గించింది. ఇటువంటి విధానాలు, సాంకేతిక పోటీతో కలిసి అనేక మంది హస్తకళా ఉత్పత్తిదారులను దెబ్బతీశాయి. పారిశ్రామిక క్షీణత (Deindustrialisation) అంటే సంప్రదాయ పరిశ్రమలు, చేతివృత్తులపై ఆధారపడిన జీవనోపాధులు క్షీణించడం; ఇది తరచుగా వ్యవసాయం వైపు ఉపాధి మళ్లడంతో ముడిపడి ఉంటుంది. దీని కాలవ్యవధి, తీవ్రత ప్రాంతాలు, వృత్తుల మధ్య భిన్నంగా ఉన్నాయి; దీనర్థం చేనేత పూర్తిగా అంతరించిపోయిందని కాదు.

రైల్వేలు, ఆవిరి నౌకలు, టెలిగ్రాఫ్ వ్యవస్థలు, 1869లో సూయజ్ కాలువ ప్రారంభం రవాణా, సమాచార వ్యయాలను తగ్గించి, విదేశీ మార్కెట్లతో సంబంధాలను బలోపేతం చేశాయి. రైల్వే మార్గాలు ఉత్పత్తి జరిగే అంతర్గత ప్రాంతాలను ఓడరేవులతో అనుసంధానించి, ఎగుమతులతోపాటు దిగుమతి చేసుకున్న పారిశ్రామిక ఉత్పత్తుల పంపిణీని సులభతరం చేశాయి. ఈ అనుసంధాన వ్యవస్థలు దేశీయ మార్కెట్ ఏకీకరణను, భారతీయ వ్యాపార కార్యకలాపాలను కూడా ప్రోత్సహించాయి. అందువల్ల, వాటి ఆర్థిక ప్రభావాలు కేవలం వనరుల దోపిడికే పరిమితం కాలేదు; అయితే వాటి నిర్మాణం, ఆర్థిక వనరుల సమీకరణ వలసపాలన వాణిజ్య, వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యాలను ప్రతిబింబించాయి.

  • యంత్రాలతో తయారైన వస్తువుల నుంచి పోటీ, కొన్ని కాలాల్లో బలవంతపు సరకుల సేకరణ, ఆదరణలో మార్పులు, అసమాన వాణిజ్య విధానం చేతివృత్తుల క్షీణతకు కారణాలుగా ఉన్నాయి.
  • బొంబాయి, అహ్మదాబాద్‌లలో ఆధునిక పారిశ్రామిక వృద్ధి జరుగుతున్న సమయంలోనే అనేకమంది సంప్రదాయ ఉత్పత్తిదారులు దుస్థితిని ఎదుర్కొన్నారు.

4. వాణిజ్య వ్యవసాయం మరియు ఆసియా వాణిజ్య వలయాలు

విదేశీ గిరాకీ పత్తి, నీలిమందు, జనపనార, తేయాకు, నల్లమందు, ఇతర వాణిజ్య పంటల సాగును ప్రోత్సహించింది. అధిక భూమిశిస్తును నగదు రూపంలో చెల్లించాల్సిన అవసరం, వ్యాపారుల నుంచి తీసుకున్న ముందస్తు చెల్లింపులు, వడ్డీ వ్యాపారులపై ఆధారపడటం తరచుగా సాగుదారులను మార్కెట్ కోసం ఉత్పత్తి చేసే దిశగా నెట్టాయి. వాణిజ్యీకరణ లాభాలను అందించగలిగినప్పటికీ, అది కుటుంబాలను అంతర్జాతీయ ధరల హెచ్చుతగ్గులు, రుణభారం, బలవంతపు ఒప్పందాల ముప్పునకు కూడా గురిచేసింది. ఎగుమతుల కోసం ఉత్పత్తి చేయడం దానంతటదే కరువుకు కారణం కాలేదు; దాని పర్యవసానాలు కొనుగోలు శక్తి, ఆహారాన్ని పొందగల సామర్థ్యం, స్థానిక పంటల సాగు విధానాలు, ప్రభుత్వం చేపట్టిన సహాయక చర్యలపై ఆధారపడి ఉండేవి.

నల్లమందు భారతదేశంలోని ఉత్పత్తిని, చైనాలోని గిరాకీని, బ్రిటన్ తేయాకు కొనుగోళ్లను అనుసంధానించింది. బెంగాల్, బిహార్‌లలో వలస ప్రభుత్వం కఠిన నియంత్రణలో ఉన్న వ్యవస్థ ద్వారా నల్లమందు ఉత్పత్తిని, సేకరణను నిర్వహించి, ప్రైవేటు వ్యాపారులు ఎగుమతి చేసేందుకు దానిని వేలంపాటల్లో విక్రయించింది. మాల్వా నల్లమందు వ్యాపారం రవాణా సుంకం విధింపుతో కూడిన భిన్నమైన వ్యవస్థ కింద సాగింది. ఈ వ్యాపారం ఆసియాలో బ్రిటన్ వాణిజ్యానికి ఆర్థిక వనరులను సమకూర్చడంలో తోడ్పడటంతోపాటు వలస ప్రభుత్వానికి గణనీయమైన ఆదాయాన్ని అందించింది. అక్రమ నల్లమందు దిగుమతులపై చైనా ప్రతిఘటన 1839–1842 నాటి మొదటి నల్లమందు యుద్ధానికి ముఖ్యమైన నేపథ్యంగా నిలిచింది.

1861–1865 నాటి అమెరికా అంతర్యుద్ధం బ్రిటిష్ మిల్లులకు అమెరికా పత్తి సరఫరాలను అడ్డుకుని, పశ్చిమ భారతదేశం నుంచి పత్తి ఎగుమతులు భారీగా పెరగడానికి దోహదపడింది. పెరుగుతున్న ధరలు కొందరు వ్యాపారులకు, సాగుదారులకు ప్రయోజనం చేకూర్చినప్పటికీ, ఊహాజనిత లాభాల ఆశతో రుణాలు తీసుకోవడాన్ని కూడా ప్రోత్సహించాయి. యుద్ధానంతరం పరిస్థితులు తారుమారు కావడంతో ఉత్పత్తిదారులు రుణభారాన్ని, తగ్గుతున్న రాబడులను ఎదుర్కొన్నారు. వలస ఆర్థిక వ్యవస్థలో అనుసంధానం కారణంగా సుదూర ప్రాంతాల సంఘటనలు భారతీయ వ్యవసాయ ఆదాయాలను, రుణ సంబంధాలను ఎలా ప్రభావితం చేశాయో ఇటువంటి పరిణామాలు తెలియజేస్తాయి.

  • వాణిజ్యీకరణ అంటే ఉత్పత్తి అంతకంతకూ అమ్మకం కోసం జరగడం; ఇది వ్యవసాయ ఆధునికీకరణకు పర్యాయపదం కాదు.
  • అస్సాంలోని తేయాకు తోటలు, బెంగాల్‌లోని నీలిమందు సాగు జిల్లాలు శ్రామికులపై నియంత్రణ, అసమాన ఒప్పందాల ప్రాముఖ్యాన్ని స్పష్టం చేస్తాయి.

5. ఎగుమతి మిగులు, సంపద తరలింపు, జాతీయవాద విమర్శ

వలస పాలనలో భారతదేశం తరచుగా వస్తు ఎగుమతి మిగులును నమోదు చేసింది. ఈ మిగులులో కొంత భాగం భారతదేశానికి సమానమైన ఆర్థిక ప్రతిఫలం లభించకుండానే విదేశాలకు తరలిపోయిందని జాతీయవాద ఆర్థికవేత్తలు వాదించారు. దాదాభాయి నౌరోజీ సంపద తరలింపు సిద్ధాంతాన్ని అభివృద్ధి చేయగా, ఆర్. సి. దత్ రెవెన్యూ విధానం, వాణిజ్యం, ప్రభుత్వ వ్యయం ప్రభావాలను విశ్లేషించారు. పరస్పరం సముచిత ప్రతిఫలం లభించే సాధారణ వాణిజ్యానికి, విదేశీ రాజకీయ ఆధిపత్యం కారణంగా చేయాల్సి వచ్చిన చెల్లింపులకు మధ్య ఉన్న తేడాను వారు ప్రధానంగా నొక్కిచెప్పారు.

హోమ్ చార్జీలలో బ్రిటన్‌లో చెల్లించాల్సిన పింఛన్లు, కొన్ని రుణాలపై వడ్డీ, ఇండియా ఆఫీస్ ఖర్చులు, సామగ్రి కొనుగోళ్లు వంటి వ్యయాలు ఉండేవి. వ్యక్తిగత నగదు పంపకాలు, లాభాలు కూడా సంపద విదేశాలకు తరలిపోయే అదనపు మార్గాలుగా ఉండేవి. కౌన్సిల్ బిల్లులు ఈ లావాదేవీల పరిష్కారానికి తోడ్పడ్డాయి: లండన్‌లో కొనుగోలుదారులు భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శికి స్టెర్లింగ్‌లో చెల్లించి, భారతదేశంలో రూపాయల్లో చెల్లింపులు పొందే హక్కుపత్రాలను అందుకునేవారు. ప్రతి చెల్లింపునూ భౌతికంగా బంగారం లేదా వెండి కడ్డీల రూపంలో రవాణా చేయాల్సిన అవసరం లేకుండానే సామ్రాజ్య సంబంధిత నగదు పంపకాలకు ఈ యంత్రాంగం తోడ్పడింది.

కేవలం వస్తు వాణిజ్య మిగులు ఆధారంగా సంపద తరలింపును కచ్చితంగా కొలవలేం. రవాణా చార్జీలు, బీమా, వడ్డీ, మూలధన కదలికలు, బంగారం–వెండి కడ్డీల ప్రవాహాలను కూడా పరిగణనలోకి తీసుకోవాలి. అయినప్పటికీ, జాతీయవాదుల వాదన ఒక మౌలిక సమస్యను వెలుగులోకి తెచ్చింది: భారతదేశ విదేశీ ఆర్జనలో కొంత భాగాన్ని, భారతీయ ప్రజాప్రాతినిధ్య నియంత్రణకు వెలుపల నిర్ణయించిన చెల్లింపు బాధ్యతలను తీర్చడానికి కేటాయించాల్సి వచ్చేది. ఈ నేపథ్యంలో స్వదేశీ ఉద్యమం, కోశ స్వయంప్రతిపత్తి డిమాండ్లు రాజకీయ స్వపరిపాలనను దేశీయ పారిశ్రామిక అభివృద్ధి, రక్షణాత్మక విధానం, జాతీయ వనరులపై అధిక నియంత్రణతో అనుసంధానించాయి.

  • ప్రిలిమ్స్ కోసం, వస్తు వాణిజ్య శేషాన్ని విస్తృతమైన చెల్లింపుల శేషం నుంచి వేరు చేసి గుర్తించాలి.
  • విశ్లేషణాత్మక సమాధానాల్లో, వాణిజ్య విధానాన్ని ఆదాయ వసూళ్లు, ఉత్పత్తి నిర్మాణాలు, రాజకీయ అధికారంతో అనుసంధానించాలి.

కాలరేఖ

  1. 1600

    ఆంగ్ల ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ రాజ అధికారపత్రాన్ని పొందింది.

  2. 1717

    ఫరూఖ్‌సియర్ ఫర్మానా కంపెనీకి ముఖ్యమైన వాణిజ్య ప్రత్యేకాధికారాలను ధ్రువీకరించింది.

  3. 1765

    కంపెనీ బెంగాల్, బిహార్, ఒరిస్సాలపై దివానీ హక్కులను పొందింది.

  4. 1813

    తేయాకు, చైనాతో వాణిజ్యం మినహా భారత వాణిజ్యంపై కంపెనీ గుత్తాధిపత్యం ముగిసింది.

  5. 1833

    కంపెనీకి మిగిలి ఉన్న వాణిజ్య కార్యకలాపాలు ముగిశాయి.

  6. 1869

    సూయజ్ కాలువ ప్రారంభమై, భారతదేశం–ఐరోపాల మధ్య సముద్ర మార్గ దూరాన్ని తగ్గించింది.

తొలి వలస కాలపు ఎగుమతులకు ప్రాదేశిక రెవెన్యూ ఎలా నిధులు సమకూర్చింది

  1. 1. కంపెనీ భూభాగాలపై రెవెన్యూ వసూలు హక్కులను పొందుతుంది.
  2. 2. భారతీయ ఉత్పత్తిదారులు, భూస్వాముల నుంచి పన్నులు వసూలు చేస్తారు.
  3. 3. ఈ ఆదాయంలో కొంత భాగాన్ని భారతీయ ఎగుమతి సరుకుల కొనుగోలుకు వినియోగిస్తారు.
  4. 4. సరుకులను విదేశీ మార్కెట్లలో విక్రయిస్తారు.
  5. 5. విక్రయాల ద్వారా వచ్చిన ఆదాయం కంపెనీ ఆర్థిక అవసరాలకు, విదేశాలకు నిధుల బదిలీకి ఉపయోగపడుతుంది.
ప్రధాన వలస వాణిజ్య సరుకులు మరియు వాటి ఆర్థిక ప్రాధాన్యం
సరుకుముఖ్యమైన ఉత్పత్తి ప్రాంతంవాణిజ్య ప్రాధాన్యం
నూలు వస్త్రాలుబెంగాల్, గుజరాత్ మరియు కోరమాండల్ తీరంతొలినాళ్లలో ప్రధాన ఎగుమతులు; తరువాత బ్రిటన్‌లో యంత్రాలతో తయారైన వస్త్రాల నుంచి పోటీని ఎదుర్కొన్నాయి.
ముడి పత్తిపశ్చిమ భారతదేశం మరియు దక్కన్విదేశీ మిల్లులకు సరఫరా అయింది; అమెరికా అంతర్యుద్ధ సమయంలో ఎగుమతులు గణనీయంగా పెరిగాయి.
జనపనారబెంగాల్ డెల్టాముడి నార ఎగుమతులకు, కలకత్తా పరిసరాల్లో మిల్లుల వృద్ధికి తోడ్పడింది.
నల్లమందుబిహార్, తూర్పు యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్ మరియు మాల్వాఆదాయాన్ని సమకూర్చింది; భారతీయ ఎగుమతులను చైనా వాణిజ్యంతో అనుసంధానించింది.
తేయాకుఅస్సాం మరియు డార్జిలింగ్వలస పెట్టుబడి, కార్మికుల స్వేచ్ఛను పరిమితం చేసే శ్రమ వ్యవస్థలతో ముడిపడిన తోటల పంట ఎగుమతి.

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

బెంగాల్ నీలిమందు తిరుగుబాటు, 1859–1860

ముందస్తు చెల్లింపులు, బలవంతపు ఒప్పందాల ద్వారా నీలిమందు సాగును రుద్దేందుకు ఐరోపా తోటల యజమానులు చేసిన ప్రయత్నాలను బెంగాల్ రైతులు ప్రతిఘటించారు. నీలిమందు విత్తడానికి వారు నిరాకరించగా, మేధావి వర్గాలు, పత్రికలలోని కొన్ని వర్గాలు వారికి మద్దతు తెలిపాయి. 1860 నాటి నీలిమందు కమిషన్ ఈ దుర్వినియోగాలపై విచారణ జరిపింది. ఎగుమతి డిమాండ్ స్వచ్ఛంద మార్కెట్ మార్పిడి ద్వారా కాకుండా అసమాన వ్యవసాయ సంబంధాల ద్వారా ఎలా పనిచేయగలదో ఈ సంఘటన వివరిస్తుంది.

పశ్చిమ భారతదేశంలో పత్తి వ్యాపార విజృంభణ మరియు గ్రామీణ రుణభారం

అమెరికా అంతర్యుద్ధం భారతీయ పత్తికి డిమాండ్‌ను పెంచి, బొంబాయి ద్వారా జరిగే ఎగుమతుల్లో ఉద్ధృతికి దారితీసింది. యుద్ధం అనంతరం అమెరికా నుంచి సరఫరాలు పునరుద్ధరించబడటం ధరల పతనానికి దోహదపడింది. రెవెన్యూ ఒత్తిళ్లు, దోపిడీతో కూడిన రుణ సంబంధాలతో పాటు రుణగ్రస్తత కూడా 1875 నాటి దక్కన్ అల్లర్ల నేపథ్యంలోని ఒక అంశంగా నిలిచింది. ఈ సంఘటనను కేవలం పత్తి ధరలు పెరుగుదల నుంచి పతనం వైపు మళ్లడం ఆధారంగానే వివరించకూడదు.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. 1813 చార్టర్ చట్టం తేయాకు వాణిజ్యం మరియు చైనాతో వాణిజ్యంపై కంపెనీ గుత్తాధిపత్యాన్ని కొనసాగించింది. 2. 1833 చార్టర్ చట్టం కంపెనీ మిగిలిన వాణిజ్య కార్యకలాపాలను ముగించింది. 3. 1833 చార్టర్ చట్టం భారతదేశ పాలనను బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ చేసింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

1765లో దివానీ హక్కులను పొందడం కంపెనీ వాణిజ్యంలో ఒక మలుపుగా ఎందుకు నిలిచింది?

  • A. ఇది ఆసియాలోని యూరోపియన్ల ప్రైవేటు వాణిజ్యాన్ని పూర్తిగా నిర్మూలించింది.
  • B. ఇది భారతీయ రెవెన్యూ ఆదాయాన్ని ఉపయోగించి ఎగుమతి సరుకుల కొనుగోళ్లకు నిధులు సమకూర్చుకునే అవకాశాన్ని కంపెనీకి కల్పించింది.
  • C. ఇది భారతీయ వస్త్రాల ఎగుమతులను తక్షణమే నిలిపివేసింది.
  • D. ఇది బెంగాల్ అంతటా భూమిశిస్తును రద్దు చేసింది.

ప్రశ్న 3

వలస పాలనలో సరుకుల ఎగుమతి మిగులు ఉన్నంత మాత్రాన భారతదేశ సంపద కూడా అంతే మేరకు పెరిగిందని భావించలేమని ఏ ప్రకటన అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. సరుకుల ఎగుమతులను అంతర్జాతీయ లావాదేవీల ఖాతాల నుంచి మినహాయించారు.
  • B. ఎగుమతుల ద్వారా వచ్చిన ఆదాయమంతటినీ తప్పనిసరిగా భారతీయ కర్మాగారాల్లో పెట్టుబడిగా పెట్టారు.
  • C. ఎగుమతుల ఆదాయాన్ని హోమ్ ఛార్జీలు మరియు విదేశాల్లో ఇతర చెల్లింపుల కోసం వినియోగించవచ్చు.
  • D. దిగుమతులు, ఎగుమతుల ద్రవ్య విలువలు ఎల్లప్పుడూ సమానంగా ఉండేవి.
మెయిన్స్: వలస వాణిజ్యం అసమాన నిబంధనలపై భారతదేశాన్ని ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో అనుసంధానించింది. వాణిజ్య విధానం, వ్యవసాయ ఉత్పత్తి మరియు సంపద తరలింపు అంశాల ఆధారంగా పరిశీలించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • ప్రారంభ దశలో బంగారం, వెండి ఆధారంగా సాగిన వాణిజ్యాన్ని 1765 తరువాత రెవెన్యూ ఆదాయంతో సాగిన సరుకుల కొనుగోళ్లతో పోల్చి, వ్యత్యాసాలను వివరించండి.
  • 1813 మరియు 1833 చార్టర్ చట్టాలను, బ్రిటిష్ పారిశ్రామిక ప్రయోజనాల వైపు జరిగిన మార్పును వివరించండి.
  • వస్త్ర పరిశ్రమలో పోటీ, సుంకాల విధానం మరియు ప్రాంతాలవారీగా అసమానంగా జరిగిన పారిశ్రామిక క్షీణత గురించి చర్చించండి.
  • వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణను, విదేశాలపై ఆధారపడటాన్ని వివరించడానికి పత్తి, నీలిమందు లేదా నల్లమందును ఉదాహరణగా తీసుకోండి.
  • హోమ్ ఛార్జీలను వివరించి, సరుకుల వాణిజ్య మిగులుకు, దేశ సంపద పెరుగుదలకు మధ్య తేడాను తెలియజేయండి.
  • అసమాన రాజకీయ నియంత్రణను అంచనా వేస్తూనే, దేశీయ మార్కెట్ ఏకీకరణను, భారతీయుల పారిశ్రామిక వ్యవస్థాపక కృషిని గుర్తించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts III: Ruling the Countryside; Weavers, Iron Smelters and Factory Owners.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part III: Colonialism and the Countryside.
  • Bipan Chandra, History of Modern India.
  • Dadabhai Naoroji, Poverty and Un-British Rule in India.
  • R. C. Dutt, The Economic History of India.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp