New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · వలస పాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ

వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణ

వలస పాలనలోని భారతదేశంలో వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణ అంటే ప్రధానంగా కుటుంబ వినియోగం కోసం కాకుండా, విక్రయం కోసం పంటల ఉత్పత్తిని పెంచడం. బ్రిటిష్ పాలనకు ముందే మార్కెట్లు ఉన్నప్పటికీ, వలస పాలనలో భూమిశిస్తు డిమాండ్లు, పారిశ్రామిక డిమాండ్, రవాణా వ్యవస్థలు, సామ్రాజ్య వాణిజ్యం వాటి ప్రభావాన్ని బాగా విస్తరించాయి. ఈ ప్రక్రియ భారతీయ సాగుదారులను అంతర్జాతీయ మార్కెట్లతో అనుసంధానించింది; అయితే, వారి ఉత్పాదకత లేదా ఆదాయాలు తప్పనిసరిగా మెరుగుపడలేదు. దీని ప్రభావాలు పంటనుబట్టి, ప్రాంతాన్నిబట్టి మారాయి. కొత్త అవకాశాలతోపాటు రుణగ్రస్తత, బలవంతపు చర్యలు, ధరల ఒడుదొడుకులకు లోనయ్యే దుర్బలత్వం కూడా పెరిగాయి.

అస్సాంలోని జంతుజాలాన్ని రక్షించడానికి, మానవ–వన్యప్రాణి ఘర్షణలను తగ్గించడానికి WWF సహకారంతో అక్కడి అనేక తేయాకు తోటలను త్వరలో వన్యప్రాణులకు సురక్షిత ఆవాసాలుగా మార్చనున్నారు.

అస్సాంలోని జంతుజాలాన్ని రక్షించడానికి, మానవ–వన్యప్రాణి ఘర్షణలను తగ్గించడానికి WWF సహకారంతో అక్కడి అనేక తేయాకు తోటలను త్వరలో వన్యప్రాణులకు సురక్షిత ఆవాసాలుగా మార్చనున్నారు.

Credit: Drashokk · CC BY-SA 4.0 · source

సింప్సన్, W. బెంగాల్‌లో ఒక నీలిమందు కర్మాగారం, 1867

సింప్సన్, W. బెంగాల్‌లో ఒక నీలిమందు కర్మాగారం, 1867

Credit: William Simpson · Public domain · source

1. అర్థం, చారిత్రక నేపథ్యం

వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణ అంటే వ్యవసాయం క్రమంగా మార్కెట్ల వైపు మొగ్గుచూపడం. రైతులు పంటలను ఎంచుకోవడం, ఉత్పాదకాలను సమకూర్చుకోవడం, ఉత్పత్తిని నిర్వహించడం వంటి కార్యకలాపాలను అంతకంతకూ విక్రయాన్ని దృష్టిలో ఉంచుకొని చేపడతారు. వాణిజ్య పంటలను తరచుగా నగదు పంటలని పిలుస్తారు. అయితే, ఈ రెండు భావనలను ఒకటిగా భావించకూడదు: ఎగుమతి కోసం వరి పండించడం వాణిజ్య ఉత్పత్తి అవుతుంది; ఇంటి అవసరాల కోసం పత్తిని ఉత్పత్తి చేయడం వాణిజ్య ఉత్పత్తి కానవసరం లేదు. పంట ఆహారయోగ్యమైనదా కాదా అనేది కాకుండా, ఉత్పత్తి దేనికి ఉద్దేశించబడిందనేదే నిర్ణాయక అంశం.

వ్యవసాయ వాణిజ్యాన్ని బ్రిటిష్ పాలన కొత్తగా ప్రవేశపెట్టలేదు. వలసపాలనకు పూర్వం భారతదేశంలో గ్రామీణ మార్కెట్లు, ప్రాంతీయ ధాన్య వాణిజ్యం, వస్త్ర ఉత్పత్తి కేంద్రాలు, సముద్రాంతర వాణిజ్యం ఉండేవి. పత్తి, చక్కెర, ఇతర ఉత్పత్తులు అప్పటికే మార్కెట్ వ్యవస్థల్లోకి ప్రవేశించాయి. అయినప్పటికీ, వలసపాలన ఈ వాణిజ్య పరిమాణాన్ని, దిశను, దానిలోని అధికార సంబంధాలను మార్చివేసింది; ముఖ్యంగా పందొమ్మిదవ శతాబ్దంలో ఈ మార్పులు చోటుచేసుకున్నాయి. భారత వ్యవసాయం బ్రిటిష్ పారిశ్రామిక అవసరాలతోనూ, అంతర్జాతీయ సరకు ధరలతోనూ మరింత సన్నిహితంగా అనుసంధానమైంది.

వాణిజ్యీకరణకు, పెట్టుబడిదారీ పరివర్తనకు మధ్య తేడాను గుర్తించడం ఉపయోగకరం. సాగు కుటుంబ శ్రమ, చిన్న కమతాలు, సంప్రదాయ పనిముట్లు, అధిక వడ్డీ రుణాలపై ఆధారపడి కొనసాగుతున్నప్పటికీ, విక్రయం కోసం ఉత్పత్తి విస్తరించవచ్చు. దీనివల్ల సంపన్న పెట్టుబడిదారీ రైతులు గానీ, వేతన శ్రామికులపై ఆధారపడే వ్యవసాయ క్షేత్రాలు గానీ వాటంతట అవే ఏర్పడలేదు. అందువల్ల వలసపాలనా కాలపు వాణిజ్యీకరణ తరచుగా రైతులకు తదనుగుణమైన సాంకేతిక పురోగతి, భూధారణ భద్రత లేదా బేరసారాల శక్తి కల్పించకుండానే మార్కెట్లపై ఆధారపడటాన్ని మరింత పెంచింది.

  • ఒకే కుటుంబంలో సాధారణంగా స్వీయ వినియోగం కోసం చేసే ఉత్పత్తి, వాణిజ్య ఉత్పత్తి రెండూ కలిసి కొనసాగేవి.
  • మార్కెట్‌తో అనుసంధానం స్వచ్ఛందంగా జరగవచ్చు, ఆర్థిక ఒత్తిడి వల్ల ఏర్పడవచ్చు లేదా బలవంతపు ఏర్పాట్ల ద్వారా అమలు చేయబడవచ్చు.

2. వలసపాలనలో వాణిజ్యీకరణ ఎందుకు విస్తరించింది

భూమిశిస్తు ఒక ప్రధాన ప్రేరక కారకంగా నిలిచింది. శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయ పద్ధతిలో శిస్తు చెల్లింపు బాధ్యతలు జమీందార్ల ద్వారా అమలయ్యేవి; రైత్వారీ పద్ధతిలో ప్రభుత్వం వ్యక్తిగత రైతులతో నేరుగా వ్యవహరించేది; మహల్వారీ పద్ధతిలో శిస్తు మదింపులో గ్రామ భూసంపదలు లేదా భూయజమానుల సమూహాలు భాగమయ్యేవి. ఈ వ్యవస్థల మధ్య తేడాలు ఉన్నప్పటికీ, నగదు రూపంలో చెల్లించాల్సిన బాధ్యతలు, కఠినమైన వసూలు పద్ధతులు, అనిశ్చిత వ్యవసాయ ఆదాయాలు సాధారణంగా వ్యవసాయ ఉత్పత్తులను మార్కెట్లకు తరలించేలా చేశాయి. కుటుంబ ఆహార అవసరాలు తీరకపోయినా, శిస్తు చెల్లించడానికి రైతు ధాన్యాన్ని అమ్మవలసి వచ్చేది.

డిమాండ్ మరో శక్తివంతమైన ప్రేరణను అందించింది. బ్రిటిష్ వస్త్ర కర్మాగారాలకు ముడి పత్తి అవసరమయ్యేది; డండీ మిల్లులు బెంగాల్ జనపనారను ఉపయోగించేవి; ఐరోపా తయారీదారులు నీలిమందును కొనుగోలు చేసేవారు; విదేశీ వినియోగదారులు తేయాకు, కాఫీలను కొనేవారు. ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ నల్లమందు వ్యవస్థ ఉత్తర భారతదేశంలోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో సాగును చైనా వాణిజ్యం కోసం జరిగే విక్రయాలతో అనుసంధానించింది. భారతదేశంలో ప్రాసెసింగ్ పరిశ్రమలు కూడా అభివృద్ధి చెందినప్పటికీ, తయారైన వస్తువులను దిగుమతి చేసుకుంటూ వ్యవసాయ ముడిపదార్థాలను సరఫరా చేసేలా సామ్రాజ్యవాద విధానం భారతదేశాన్ని ప్రోత్సహించింది.

రైల్వేలు, ఓడరేవులు, రహదారులు, ఆవిరి నౌకాయానం, టెలిగ్రాఫ్‌లు రవాణా లేదా సమాచార అవరోధాలను తగ్గించి, ఉత్పత్తి ప్రాంతాలను బొంబాయి, కలకత్తా, ఇతర వాణిజ్య కేంద్రాలతో అనుసంధానించాయి. భారతదేశంలో రైల్వే ప్రయాణికుల సేవలు 1853లో ప్రారంభమై, ఆ తరువాత ప్రధాన వ్యవసాయ ప్రాంతాలకు విస్తరించాయి. వ్యాపారులు, వడ్డీ వ్యాపారులు ముందస్తు రుణాల ద్వారా ఉత్పత్తికి ఆర్థిక సహాయం అందించారు. ముఖ్యంగా పంజాబ్‌లో నీటిపారుదల పనులు కొన్ని ప్రాంతాల్లో విక్రయించదగిన మిగులును పెంచుకునేందుకు వీలు కల్పించాయి. ఈ పరిణామాలు అసమానంగా చోటుచేసుకున్నాయి. ఇవి తరచుగా సమతుల్య గ్రామీణాభివృద్ధి కంటే రెవెన్యూ, సైనిక లేదా ఎగుమతి ప్రాధాన్యాలను ప్రతిబింబించాయి.

  • భూమిశిస్తు చెల్లింపు ఒత్తిడి విక్రయాలను ప్రోత్సహించింది; ఏ పంటలు లాభదాయకంగా ఉంటాయనేదాన్ని విదేశీ డిమాండ్ ప్రభావితం చేసింది.
  • రవాణా అనుసంధానం మార్కెట్లను విస్తరించింది; అదే సమయంలో సుదూర ప్రాంతాల్లోని ధరల ఆకస్మిక మార్పుల ప్రభావాన్ని గ్రామాలకు కూడా చేరవేసింది.

3. ప్రాంతీయ ధోరణులు, ఉత్పత్తి వ్యవస్థలు

పశ్చిమ భారతదేశం, దక్కన్, గుజరాత్, బీరార్‌లలో పత్తి సాగు విస్తరించింది. అమెరికా అంతర్యుద్ధం అమెరికా పత్తి ఎగుమతులకు అంతరాయం కలిగించి, భారత పత్తి సరఫరాల్లో తాత్కాలిక వృద్ధికి దారితీసింది. యుద్ధం అనంతరం అమెరికా నుంచి పోటీ పునరుద్ధరించడంతో సాగుదారులు, వ్యాపారులు ధరల పతనాన్ని ఎదుర్కొన్నారు. బెంగాల్‌లోని తేమతో కూడిన డెల్టా ప్రాంతం జనపనార సాగుకు అనుకూలంగా ఉండగా, కలకత్తా పరిసరాల్లో జనపనార ప్రాసెసింగ్ అభివృద్ధి చెందింది. భౌగోళిక పరిస్థితులు పారిశ్రామిక డిమాండ్, రవాణా సౌకర్యాల అందుబాటుతో ఎలా పరస్పర సంబంధం కలిగి ఉన్నాయో ఈ ఉదాహరణలు తెలియజేస్తాయి.

బెంగాల్, బిహార్‌లలో నీలిమందు ఉత్పత్తిలో సాధారణంగా యూరోపియన్ తోటల యజమానులు రైతులకు ముందస్తుగా డబ్బు ఇచ్చి, వారికి ప్రతికూలమైన షరతుల కింద నీలిమందు సాగు చేయించేవారు. బెంగాల్ ప్రెసిడెన్సీలో నల్లమందు ఉత్పత్తి బిహార్, బెనారస్ ప్రాంతం కేంద్రంగా, కఠినంగా నియంత్రిత ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యం, ముందస్తు రుణ–ఒప్పంద వ్యవస్థ ద్వారా జరిగేది. దీనిని భారతదేశంలోని నల్లమందు ఉత్పత్తి మొత్తానికి సాధారణీకరించకూడదు: మాల్వాలో ఉత్పత్తి, దాని వాణిజ్యం భిన్నమైన ఏర్పాట్ల కింద సాగాయి.

అస్సాం, డార్జిలింగ్‌లలో తేయాకు, దక్షిణ భారతదేశంలో కాఫీ తోటల ఆధారిత ఉత్పత్తితో ముడిపడి ఉన్నాయి. ఇది చిన్న భూకమతాల రైతుల వాణిజ్య వ్యవసాయానికి భిన్నమైనది. తోటలలో భూమి, మూలధనం, శ్రమపై కేంద్రీకృత నియంత్రణ ఉండేది. తరచుగా కార్మికుల నియామకం, ఉపాధి విషయంలో పరిమితులు విధించే పద్ధతులను అనుసరించేవారు. ఇదే సమయంలో పంజాబ్‌లోని గోధుమలు, పలు ప్రాంతాల్లోని బియ్యం సుదూర మార్కెట్లకు చేరాయి. అందువల్ల వాణిజ్యీకరణలో రైతుల వ్యవసాయ క్షేత్రాలు, తోటల యజమానుల నియంత్రణలోని సాగు, తోటల వ్యవసాయం అన్నీ భాగంగా ఉన్నాయి; దీనిని ఒకే పంటకు, శ్రమ వ్యవస్థకు లేదా ఒక ప్రావిన్స్ అనుభవానికి పరిమితం చేయలేము.

  • రైతుల వాణిజ్య వ్యవసాయం: పత్తి, జనపనార, మార్కెట్‌లో విక్రయించే ఆహార ధాన్యాలు.
  • ముందస్తు రుణాల ఆధారిత, బలవంతపు సాగు: నీలిమందు, నిర్దేశిత ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వ నియంత్రణలోని నల్లమందు.
  • తోటల వ్యవసాయం: ప్రత్యేకమైన భూమి, శ్రమ వ్యవస్థలతో కూడిన తేయాకు, కాఫీ సాగు.

4. ఆర్థిక, సామాజిక పర్యవసానాలు

వాణిజ్యీకరణ అధిక ఆదాయాలకు, ప్రత్యేకీకృత ఉత్పత్తికి, విస్తృత వినిమయానికి అవకాశాలను కల్పించింది. కొందరు సంపన్న రైతులు, వ్యాపారులు, ప్రాసెసింగ్ కేంద్రాలు ప్రయోజనం పొందాయి. నీటిపారుదల సౌకర్యం ఉన్న ప్రాంతాలు మార్కెట్‌లో విక్రయించదగిన అధిక మిగులును సాధించగలిగాయి. వాణిజ్య పంటలు పత్తి వస్త్ర పరిశ్రమ, జనపనార ఉత్పత్తుల తయారీ వంటి పరిశ్రమలకు తోడ్పడ్డాయి. అందువల్ల, మార్కెట్‌లో భాగస్వామ్యానికి సంబంధించిన ప్రతి రూపం వల్ల ప్రతి సాగుదారుడు నష్టపోయాడని భావించడం సరికాదు.

అయితే, ప్రయోజనాలు అసమానంగా పంపిణీ అయ్యాయి. సాగుదారులు తరచుగా భూమిశిస్తు చెల్లింపులు, విత్తనాలు, జీవనాధారం లేదా సామాజిక వ్యయాల కోసం అప్పులు తీసుకునేవారు. రుణదాతలు, వ్యాపారులు పంటల ఎంపికను, కొనుగోలు ధరలను, రుణ తిరిగి చెల్లింపు షరతులను ప్రభావితం చేయగలిగేవారు. చెల్లింపు బాధ్యతలను నెరవేర్చడానికి పంట కోత ముగిసిన వెంటనే అమ్మడం, ఆ తరువాత అధిక ధరలకు ఆహారాన్ని కొనుగోలు చేయడం కుటుంబ ఆర్థిక భద్రతను బలహీనపరిచింది. రుణభారం తాకట్టులకు, న్యాయవివాదాలకు, భూమి బదిలీలకు దారితీయగలిగేది. అయితే, వీటి తీవ్రత, ఇవి జరిగే విధానాలు ప్రాంతాలవారీగా భిన్నంగా ఉండేవి.

అంతర్జాతీయ ధరల కదలికలు సాగుదారుని నియంత్రణకు అతీతమైన నష్టభయాలను తెచ్చిపెట్టాయి. సుదూర ప్రాంతంలో జరిగే యుద్ధం, సాంకేతిక మార్పు లేదా విదేశీ సరఫరాల పునరుద్ధరణ రాబడులను తీవ్రంగా తగ్గించగలిగేవి. ఎగుమతి పంటల సాగు భూమి, వనరుల వినియోగంలో ఆహార ఉత్పత్తితో పోటీపడే అవకాశం కూడా ఉండేది. అయితే, వలసపాలనా కాలంలోని కరవులను కేవలం ఆహార పంటల స్థానంలో నగదు పంటలను సాగు చేయడం వల్ల సంభవించినవిగా వివరించలేం. అనావృష్టి, పేదరికం, కొనుగోలు శక్తి క్షీణత, భూమిశిస్తు విధానం, తగినంత సహాయం అందకపోవడం, ఆహారాన్ని పొందడంలో అసమాన అవకాశాలు కూడా కీలకమైనవి. వాణిజ్యం, రైల్వేలు కొరత ఉన్న ప్రాంతాలకు ధాన్యాన్ని తరలించగలిగినప్పటికీ, ఆహారం భౌతికంగా అందుబాటులో ఉండటం మాత్రమే నిరుపేద కుటుంబాలు దానిని కొనుగోలు చేయగలవని నిర్ధారించలేదు.

  • విక్రయించదగిన మిగులు అంటే ఉత్పత్తిదారు అవసరాలు తీరిన తరువాత అమ్మకానికి అందుబాటులో ఉండే ఉత్పత్తి; విక్రయించిన మిగులు అంటే వాస్తవంగా అమ్మిన పరిమాణం.
  • ఆర్థిక ఇబ్బందుల వల్ల తప్పనిసరిగా చేసే అమ్మకాల కారణంగా, విక్రయించిన మిగులు ఒక కుటుంబం తన అవసరాలకు భంగం కలగకుండా అమ్మగలిగే పరిమాణాన్ని మించవచ్చు.

5. ప్రతిఘటన, సంస్కరణలు, పరీక్షల దృష్ట్యా ప్రాధాన్యం

వ్యవసాయ సంబంధ ప్రతిఘటన తరచుగా వాణిజ్యీకరణ అమలైన సంస్థాగత వ్యవస్థలను లక్ష్యంగా చేసుకుంది. బెంగాల్‌లోని నీలిమందు తిరుగుబాటు నీలిమందు తోటల యజమానుల బలవంతపు పద్ధతులను సవాలు చేయగా, దక్కన్ అల్లర్లు వడ్డీ వ్యాపారులను, రుణ పత్రాలను లక్ష్యంగా చేసుకున్నాయి. చంపారన్‌లో నీలిమందు సాగుకు సంబంధించిన రైతుల సమస్యలు తరువాత 1917లో గాంధీ జోక్యానికి ముఖ్యమైన నేపథ్యంగా మారాయి. ఈ ఉద్యమాలు నాయకత్వం, తక్షణ డిమాండ్ల విషయంలో భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, అన్నీ ఉత్పత్తి, రుణం, భూమి చుట్టూ నెలకొన్న అసమాన సంబంధాలను బహిర్గతం చేశాయి.

వలస పాలకుల ప్రతిస్పందనలు సాధారణంగా వ్యవసాయ ఆర్థిక వ్యవస్థను పునర్వ్యవస్థీకరించడం కంటే నిర్దిష్ట దుర్వినియోగాలను పరిష్కరించడానికే పరిమితమయ్యాయి. 1860 నాటి నీలిమందు కమిషన్ తోటల యజమానుల పద్ధతులపై విచారణ జరిపింది. 1879 నాటి దక్కన్ వ్యవసాయదారుల ఉపశమన చట్టం నిర్దిష్ట ప్రాంతాల్లోని వ్యవసాయదారులకు రుణ సంబంధ న్యాయవివాదాల్లో రక్షణలను ప్రవేశపెట్టింది. ఇటువంటి చర్యలు రుణదాతలపై ఉన్న మౌలిక ఆధారపడటాన్ని గానీ, పంట దిగుబడులు, ధరల హెచ్చుతగ్గుల వల్ల నష్టపోయే పరిస్థితిని గానీ తొలగించలేదు.

ప్రిలిమ్స్ కోసం, వాణిజ్యీకరణను పారిశ్రామికీకరణ నుంచి, వ్యవసాయ ఉత్పాదకత పెరుగుదల నుంచి వేరుగా గుర్తించండి. పంటలు–ప్రాంతాల సంబంధాలు, అమెరికా అంతర్యుద్ధం–పత్తి మధ్య సంబంధం, తోటల కార్మిక శ్రమకు, రైతుల సాగుకు మధ్య వ్యత్యాసాన్ని గుర్తుంచుకోండి. విశ్లేషణాత్మక సమాధానాల్లో రైతులను పూర్తిగా నిష్క్రియాత్మకులుగా చిత్రీకరించవద్దు: వారు ధరలు, అవకాశాలకు ప్రతిస్పందించారు. అయితే, భూమిశిస్తు డిమాండ్లు, అసమాన రుణ సంబంధాలు, పర్యావరణ పరిస్థితులు, వలస వాణిజ్య వ్యవస్థలు సృష్టించిన పరిమితులకు లోబడే తమ ఎంపికలు చేసుకున్నారు.

  • ప్రధాన నిర్ధారణ: మార్కెట్లతో అనుసంధానం పెరగడం తప్పనిసరిగా అధిక ఆర్థిక భద్రతకు దారితీయలేదు.
  • ప్రాంతం, పంట, వర్గం, నీటిపారుదల సౌకర్యాల లభ్యత, వినిమయ నిబంధనల ఆధారంగా ఫలితాలను అంచనా వేయాలి.

కాలరేఖ

  1. 1793

    శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయ విధానం బెంగాల్, దాని పరిసర భూభాగాల్లో జమీందార్లు ప్రభుత్వానికి చెల్లించాల్సిన భూమిశిస్తును స్థిరపరిచి, దానిని వ్యవస్థీకృతం చేసింది.

  2. 1853

    మొదటి ప్రయాణికుల రైల్వే సర్వీసు బొంబాయి–ఠాణే మధ్య ప్రారంభమైంది; తదనంతర రైల్వే విస్తరణ వ్యవసాయ మార్కెట్ సంబంధాలను బలోపేతం చేసింది.

  3. 1859–1860

    బెంగాల్‌లో నీలిమందు తిరుగుబాటు విస్తరించింది; 1860లో నీలిమందు కమిషన్ రైతుల ఫిర్యాదులపై విచారణ జరిపింది.

  4. 1861–1865

    అమెరికా అంతర్యుద్ధం భారతీయ పత్తికి డిమాండ్‌లో తాత్కాలిక ఉద్ధృతిని సృష్టించింది.

  5. 1875–1879

    దక్కన్ అల్లర్లు 1875లో జరిగాయి; అనంతరం 1879లో దక్కన్ వ్యవసాయదారుల ఉపశమన చట్టం వచ్చింది.

  6. 1917

    అణచివేతతో కూడిన నీలిమందు సాగు ఏర్పాట్లకు వ్యతిరేకంగా గాంధీ చంపారన్‌లో జోక్యం చేసుకున్నారు.

వ్యవసాయ దుర్బలత్వానికి దారితీసే ఒక సాధారణ క్రమం

  1. 1. నగదు రూపంలో భూమిశిస్తు చెల్లించాలనే డిమాండ్లు, పెరుగుతున్న సరుకుల డిమాండ్
  2. 2. సాగు వ్యయాలు, కుటుంబ అవసరాల కోసం అప్పులు లేదా ముందస్తు రుణాలు తీసుకోవడం
  3. 3. విక్రయం కోసం ఉత్పత్తిని పెంచడం
  4. 4. వ్యాపారులు, రుణదాతలు, మార్కెట్ ధరలపై ఆధారపడటం
  5. 5. పంట విఫలం కావడం లేదా ధరలు తగ్గడం వల్ల ఆదాయం తగ్గిపోవడం
  6. 6. అప్పులు పేరుకుపోవడం, గత్యంతరం లేక ఆస్తులను అమ్ముకోవడం, భూమి పరాధీనమయ్యే అవకాశం
ప్రధాన పంటలు, వలస ఆర్థిక వ్యవస్థతో వాటి సంబంధాలు
పంటముఖ్యమైన ప్రాంతాలుప్రధాన సంబంధం
పత్తిదక్కన్, గుజరాత్, బేరార్వస్త్ర పరిశ్రమ డిమాండ్; అమెరికా అంతర్యుద్ధ కాలంలో వచ్చిన విపరీతమైన వృద్ధి
జనపనారబెంగాల్ డెల్టాడండీ మిల్లులు, కలకత్తా జనపనార పరిశ్రమ
నీలిమందుబెంగాల్, బిహార్ఐరోపాలో రంగుల డిమాండ్; నీలిమందు తోటల యజమానుల బలవంతపు చర్యలు
నల్లమందుబిహార్, బెనారస్ ప్రాంతం, మాల్వాచైనాతో వాణిజ్యం; ప్రాంతాలవారీగా భిన్నమైన నియంత్రణ వ్యవస్థలు
తేయాకుఅస్సాం, డార్జిలింగ్తోటల సాగు, విదేశీ వినియోగం
గోధుమపంజాబ్నీటిపారుదల, రైల్వే అనుసంధానాలు, సుదూర మార్కెట్లు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

నీలిమందు తిరుగుబాటు, బెంగాల్, 1859–1860

నదియా, జెస్సోర్ సహా పలు జిల్లాల్లో రైతులు తోటల యజమానులు విధించిన అణచివేతపూరిత ఏర్పాట్ల కింద నీలిమందు సాగు చేయడాన్ని ప్రతిఘటించారు. ముందస్తు చెల్లింపులు తరచూ సాగుదారులను అతి తక్కువ ప్రతిఫలం ఇచ్చే ఒప్పందాలకు కట్టిపడేశాయి; బెదిరింపులు ఈ ఒప్పందాల అమలుకు బలాన్నిచ్చాయి. నీలిమందు విత్తడానికి సామూహిక నిరాకరణ, బహిరంగ చర్చ, నీలిమందు కమిషన్ ఈ పద్ధతులను బహిర్గతం చేశాయి. ఎగుమతి ఆధారిత సాగు ఉత్పత్తిదారుల స్వేచ్ఛాయుత ఎంపికపై కాకుండా బలవంతంపై కూడా ఆధారపడగలదని ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది.

దక్కన్ అల్లర్లు, 1875

పూనా, అహ్మద్‌నగర్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాల్లో రైతులు వడ్డీ వ్యాపారులపై దాడి చేసి, రుణపత్రాలు, లెక్కల పుస్తకాలను ధ్వంసం చేశారు. పత్తి వ్యాపార ఉద్ధృతి క్షీణించడం, భూమిశిస్తు ఒత్తిడి, పేరుకుపోయిన అప్పులు ఈ ఘటనలకు నేపథ్యంగా నిలిచాయి. ఈ అల్లర్లు 1879 నాటి దక్కన్ వ్యవసాయదారుల ఉపశమన చట్టం రావడానికి దోహదపడ్డాయి. వస్తువుల ధరల్లో ఆకస్మిక మార్పులు, గ్రామీణ రుణ వ్యవస్థ, రైతాంగ నిరసనల మధ్య సంబంధాన్ని ఇవి స్పష్టం చేస్తాయి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

వలస పాలనలోని భారతదేశంలో వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణకు సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇందులో తప్పనిసరిగా ఆహార పంటల స్థానంలో ఆహారేతర పంటలను సాగు చేయడం ఇమిడి ఉంది. 2. వ్యవసాయ సాంకేతికతలో గణనీయమైన మెరుగుదలలు లేకుండానే ఇది విస్తరించగలిగింది. 3. భూమిశిస్తును నగదు రూపంలో చెల్లించాల్సిన బాధ్యత సాగుదారులను తమ ఉత్పత్తులను విక్రయించేలా బలవంతం చేయగలిగింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

అమెరికా అంతర్యుద్ధ సమయంలో భారత పత్తి ఎగుమతులు విస్తరించడానికి గల కారణాన్ని కింది వాటిలో ఏది అత్యుత్తమంగా వివరిస్తుంది?

  • A. బ్రిటన్ అమెరికా పత్తి దిగుమతులను శాశ్వతంగా నిషేధించింది.
  • B. భారతీయ సాగుదారులందరూ యాంత్రిక వ్యవసాయాన్ని అనుసరించారు.
  • C. అమెరికా నుంచి సరఫరాలకు అంతరాయం కలగడంతో ప్రత్యామ్నాయ వనరుల నుంచి పత్తికి డిమాండ్ పెరిగింది.
  • D. పత్తి పండించే జిల్లాల్లో వలస ప్రభుత్వం భూమిశిస్తును రద్దు చేసింది.

ప్రశ్న 3

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. నీలిమందు తిరుగుబాటు — తోటల యజమానుల బలవంతపు చర్యలకు ప్రతిఘటన. 2. దక్కన్ అల్లర్లు — గ్రామీణ రుణభారంతో ముడిపడిన సంఘర్షణ. 3. అస్సాం తేయాకు తోటలు — నల్లమందుపై ప్రభుత్వ గుత్తాధిపత్యం. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. ఒకటి మాత్రమే
  • B. రెండు మాత్రమే
  • C. మూడూ
  • D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: వలస పాలనలోని భారతదేశంలో వ్యవసాయ వాణిజ్యీకరణ సాగుదారుల సౌభాగ్యానికి భరోసా కల్పించకుండానే మార్కెట్ అనుసంధానాన్ని పెంచింది. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • వాణిజ్యీకరణను నిర్వచించి, ఆధునికీకరణ నుంచి దానిని వేరుగా వివరించండి.
  • భూమిశిస్తు డిమాండ్లు, విదేశీ డిమాండ్, రవాణా, రుణ సదుపాయాలను వివరించండి.
  • పత్తి, నీలిమందు, జనపనార, తోటల సాగు ఉదాహరణలను ఉపయోగించండి.
  • అసమానంగా పంపిణీ అయిన లాభాలతోపాటు రుణభారం, బలవంతం, ధరల హెచ్చుతగ్గులకు లోనయ్యే స్థితిని చర్చించండి.
  • ఆహార అభద్రతను వాణిజ్య పంటల వల్ల అనివార్యంగా ఏర్పడే పరిణామంగా కాకుండా, అనేక కారణాల వల్ల ఉత్పన్నమయ్యే సమస్యగా పరిగణించండి.
  • ఫలితాల్లో ప్రాంతీయ, వర్గపరమైన వ్యత్యాసాలను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part III: Colonialism and the Countryside.
  • NCERT, Our Pasts III: Ruling the Countryside.
  • Bipan Chandra, History of Modern India.
  • Bipan Chandra and others, India's Struggle for Independence: Civil Rebellions and Peasant Revolts.
  • Dharma Kumar, editor, The Cambridge Economic History of India, Volume II.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp