New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · జాతీయోద్యమం

మతవర్గ ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు

మతవర్గ ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు అనేవి బ్రిటిష్ భారతదేశంలో అమలైన ఎన్నికల ఏర్పాట్లు. వీటి కింద నిర్దేశిత మతవర్గాలు ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాల ద్వారా తమ సొంత ప్రతినిధులను ఎన్నుకునేవి. 1909లో ముస్లింల కోసం ప్రవేశపెట్టి, ఆ తరువాత ఇతర వర్గాలకు విస్తరించిన ఈ విధానం, వర్గ అస్తిత్వాన్ని రాజకీయ ప్రాతినిధ్యానికి అధికారిక ప్రాతిపదికగా చేసింది. వీటి పరిణామ క్రమం మోర్లే–మింటో సంస్కరణలు, లక్నో ఒప్పందం, మాంటేగు–చెమ్స్‌ఫర్డ్ సంస్కరణలు, కమ్యూనల్ అవార్డు, పూనా ఒప్పందంతో ముడిపడి ఉంది. UPSC దృష్ట్యా, ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలకు, ఉమ్మడి నియోజకవర్గ విధానంలోని రిజర్వుడు సీట్లకు మధ్య ఉన్న తేడాను గుర్తించడం అత్యంత ముఖ్యం.

చిత్రంలోని వ్యక్తి: ఆగా ఖాన్ III – నిజారీ ఇస్మాయిలీ సమాజపు 48వ ఇమామ్ (1877-1957)

చిత్రంలోని వ్యక్తి: ఆగా ఖాన్ III – నిజారీ ఇస్మాయిలీ సమాజపు 48వ ఇమామ్ (1877-1957)

Credit: Unknown authorUnknown author · Public domain · source

ఎరవాడ జైలు

ఎరవాడ జైలు

Credit: Kishormpatil · CC BY-SA 3.0 · source

1. అర్థం, అమలు విధానం, మౌలిక తేడాలు

ప్రత్యేక నియోజకవర్గంలో, ఒక నిర్దిష్ట వర్గానికి చెందిన ఓటర్లు ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితా ద్వారా ఆ వర్గ ప్రతినిధులను ఎన్నుకునేవారు. అందువల్ల, ముస్లిం ప్రత్యేక నియోజకవర్గం నుంచి ఎన్నికైన ముస్లిం ప్రతినిధి సాధారణ ఓటర్లపై కాకుండా ముస్లిం ఓటర్లపై ఆధారపడేవారు. ఇది సార్వత్రిక వయోజన ఓటుహక్కు కాదు: వలస పాలనలో ఓటుహక్కు ఆస్తి, పన్ను చెల్లింపు, ఆదాయం లేదా విద్య వంటి అర్హతలకు లోబడి పరిమితంగానే ఉండేది. ఈ అర్హతలు ప్రావిన్సులు, ఎన్నికల వర్గాలను బట్టి మారుతూ ఉండేవి.

ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను రిజర్వు స్థానాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. ఒక నిర్దిష్ట స్థానానికి ఎవరు పోటీ చేయవచ్చో రిజర్వేషన్ నిర్దేశిస్తుంది; అయితే ఓటు హక్కును ఆ అభ్యర్థి సామాజిక వర్గానికి మాత్రమే పరిమితం చేయాల్సిన అవసరం లేదు. స్వతంత్ర భారతదేశంలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు చట్టసభల్లో కల్పించిన రిజర్వేషన్ల ప్రకారం, రిజర్వు నియోజకవర్గంలోని అర్హులైన ఓటర్లందరూ ఓటు వేస్తారు; అభ్యర్థులు మాత్రం సంబంధిత రిజర్వు వర్గానికి చెందినవారై ఉండాలి. అందువల్ల ఉమ్మడి నియోజకవర్గాలు అనేవి ఉమ్మడి ఓటరు సమూహాన్ని సూచిస్తాయి తప్ప, రిజర్వేషన్లు లేకపోవడాన్ని కాదు.

దీనికి సంబంధించిన మరో పదం వెయిటేజీ (weightage): ఒక సామాజిక వర్గానికి దాని జనాభా వాటా కంటే ఎక్కువ నిష్పత్తిలో స్థానాలను కేటాయించడం. వెయిటేజీ, ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు రెండూ కలిసే అమలులో ఉండవచ్చు; అయితే అవి భిన్నమైన పద్ధతులు. వలస పాలనలోని చట్టసభల్లో ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల ద్వారా భూస్వాములకు, విశ్వవిద్యాలయాలకు, వాణిజ్య ప్రయోజన వర్గాలకు కూడా ప్రాతినిధ్యం కల్పించారు. ఈ ఏర్పాట్లు సంస్థాగత లేదా వర్గపరమైన ప్రాతినిధ్యాన్ని ప్రతిబింబించాయి; అయితే కచ్చితమైన మతపరమైన అర్థంలో ఇవన్నీ మతాధారిత నియోజకవర్గాలు కావు.

2. ఆవిర్భావం మరియు మోర్లే–మింటో సంస్కరణల ఏర్పాటు, 1906–1909

పరిమిత ప్రాతినిధ్య సంస్థలు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల కోసం విద్యావంతులైన ఉన్నత వర్గాల మధ్య పోటీ, విస్తరిస్తున్న ఎన్నికల వ్యవస్థలో సంఖ్యాపరమైన మెజారిటీల గురించి నెలకొన్న ఆందోళనలు దీనికి నేపథ్యంగా ఉన్నాయి. వలస పాలనలోని వర్గీకరణ, రాజ్యాంగ విధానం మత సమూహాలను వేర్వేరు రాజకీయ విభాగాలుగా పరిగణించడం క్రమంగా పెరిగింది. అయితే ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను కేవలం బ్రిటిష్ వారు సృష్టించినవిగానే వివరించలేం: మెజారిటీ ఆధిపత్యం ఏర్పడే అవకాశానికి వ్యతిరేకంగా రక్షణలు కల్పించాలని కొందరు మైనారిటీ నాయకులు చురుకుగా డిమాండ్ చేశారు.

1 అక్టోబర్ 1906న ఆగా ఖాన్ III నాయకత్వంలోని సిమ్లా ప్రతినిధి బృందం వైస్రాయ్ లార్డ్ మింటోను కలిసింది. సంఖ్యాబలంతో పాటు రాజకీయ ప్రాముఖ్యాన్ని కూడా పరిగణనలోకి తీసుకుని ముస్లింలకు ప్రత్యేక ప్రాతినిధ్యం కల్పించాలని అది కోరింది. డిసెంబర్ 1906లో ఢాకాలో అఖిల భారత ముస్లిం లీగ్ స్థాపించబడింది. ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను గుర్తించడానికి ఈ పరిణామాలు తక్షణ నేపథ్యాన్ని కల్పించాయి.

సాధారణంగా భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి జాన్ మోర్లే, వైస్రాయ్ మింటోలతో ముడిపడి ఉన్న భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం, 1909, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయకుండానే శాసన మండళ్ల పరిమాణాన్ని పెంచి, ఎన్నికల ద్వారా ప్రాతినిధ్యాన్ని విస్తరించింది. ఈ చట్టంలోని ఎన్నికల ఏర్పాట్ల కింద ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు లభించాయి. కేంద్రంలో అధికార వర్గం నియంత్రణ కొనసాగగా, ఓటు హక్కు పరిమితంగానే ఉండిపోయింది. వేర్వేరు సమూహాలకు చెందిన వ్యక్తులను కేవలం నామినేట్ చేయడానికి బదులుగా, చట్టసభ ప్రతినిధులను ఎన్నుకోవడానికి మతపరమైన గుర్తింపును ఒక ప్రాతిపదికగా అంగీకరించడమే ఇందులోని కీలక రాజ్యాంగ మార్పు.

3. జాతీయవాదుల మధ్య సర్దుబాటు మరియు విస్తరణ, 1916–1930

1916లో జరిగిన లక్నో సమావేశాల్లో కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ ఒక ఉమ్మడి రాజ్యాంగ కార్యక్రమానికి అంగీకరించాయి. ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను కాంగ్రెస్ అంగీకరించగా, కేంద్ర శాసనసభలో ఎన్నికైన భారతీయ ప్రతినిధుల్లో మూడింట ఒక వంతు ప్రాతినిధ్యం ముస్లింలకు దక్కాలని ఈ ఒప్పందం ప్రతిపాదించింది. ప్రావిన్సుల్లో స్థానాల కేటాయింపులు ఒకే విధమైన జనాభా ఆధారిత నియమానికి బదులుగా, చర్చల ద్వారా నిర్ణయించిన వాటాలు, వెయిటేజీపై ఆధారపడ్డాయి.

లక్నో ఒప్పందం కాంగ్రెస్–లీగ్ సహకారంలో ఒక ముఖ్యమైన ఘట్టంగా నిలిచింది. అయితే, దాని సంస్థాగత ప్రభావాలు మిశ్రమంగా ఉన్నాయి. వలస పాలన ఆంక్షలకు వ్యతిరేకంగా రాజకీయ సంస్థలను ఏకం చేయడానికి ఇది తోడ్పడింది. అదే సమయంలో, ప్రాతినిధ్యం కోసం బేరసారాలు జరిపే యూనిట్లుగా మత సముదాయాలను అంగీకరించింది. అందువల్ల, స్వల్పకాలిక జాతీయవాద ఐక్యత, దీర్ఘకాలిక మతతత్వ సంస్థాగతీకరణ రెండూ ఏకకాలంలో కొనసాగాయి.

భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1919 ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను కొనసాగించడంతోపాటు సిక్కులు, భారతీయ క్రైస్తవులు, ఆంగ్లో-ఇండియన్లు, యూరోపియన్లకు మత సముదాయాల ఆధారిత ప్రాతినిధ్యాన్ని విస్తరించింది. ఇది ప్రావిన్సులలో ద్వంద్వ పాలనను ప్రవేశపెట్టింది; అయితే సార్వత్రిక ఓటు హక్కును కల్పించలేదు. అనంతరం చర్చలు భవిష్యత్తులో స్వపరిపాలన కలిగిన భారతదేశంలో అవసరమయ్యే రక్షణల వైపు మళ్లాయి. 1928 నాటి నెహ్రూ నివేదిక ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలకు బదులుగా, అల్పసంఖ్యాక వర్గాలకు నిర్దిష్ట రిజర్వేషన్లతో కూడిన ఉమ్మడి నియోజకవర్గాలను సమర్థించింది. ఒక సముదాయం స్వచ్ఛందంగా ఉమ్మడి నియోజకవర్గాలను ఎంచుకుంటే తప్ప, ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను కొనసాగించాలని 1929 నాటి జిన్నా పద్నాలుగు సూత్రాలు సమర్థించాయి. ఈ భిన్నాభిప్రాయాలు ఉమ్మడి రాజ్యాంగపరమైన పరిష్కారాన్ని రూపొందించే ప్రయత్నాలను సంక్లిష్టం చేశాయి.

4. కమ్యూనల్ అవార్డు, గాంధీ–అంబేడ్కర్ భిన్నాభిప్రాయాలు మరియు పూనా ఒప్పందం

1930–1932 మధ్య జరిగిన రౌండ్ టేబుల్ సమావేశాలలో అల్పసంఖ్యాక వర్గాల ప్రాతినిధ్యం ప్రధాన సమస్యగా మారింది. ఏకాభిప్రాయంతో కూడిన పరిష్కారానికి రావడంలో విఫలమైన నేపథ్యంలో, రామ్‌సే మెక్‌డొనాల్డ్ 16 ఆగస్టు 1932న కమ్యూనల్ అవార్డును ప్రకటించారు. ఇది మత సముదాయాల ఆధారిత ప్రాతినిధ్యాన్ని కొనసాగించడంతోపాటు అణగారిన వర్గాలకు (Depressed Classes) ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను విస్తరించింది. అస్పృశ్యతకు గురైన సముదాయాలను సూచించడానికి అప్పట్లో అధికారికంగా ‘అణగారిన వర్గాలు’ అనే వర్గీకరణను ఉపయోగించేవారు. ఈ వర్గాలు చాలావరకు తరువాతి కాలంలోని షెడ్యూల్డ్ కులాలకు సమానమైనవి.

ఈ అవార్డు ప్రకారం, అణగారిన వర్గాల ఓటర్లు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలతోపాటు సాధారణ నియోజకవర్గంలోనూ పాల్గొనవలసి ఉండేది. బి. ఆర్. అంబేడ్కర్ స్వతంత్ర రాజకీయ ప్రాతినిధ్యాన్ని లోతుగా వేళ్లూనుకున్న కుల ఆధిపత్యం నుంచి రక్షణగా భావించారు. అణగారిన వర్గాలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు కల్పించడం హిందూ సమాజాన్ని శాశ్వతంగా విభజిస్తుందని గాంధీ విశ్వసించినందున వాటిని వ్యతిరేకించారు. ఆయన 20 సెప్టెంబరు 1932న ఎరవాడ జైలులో నిరాహార దీక్ష ప్రారంభించారు. ఈ భిన్నాభిప్రాయం కేవలం రక్షణలు అవసరమా కాదా అనే అంశానికి సంబంధించినది కాదు; విముక్తి, ప్రాతినిధ్యాలను సాధించేందుకు అనుసరించాల్సిన సంస్థాగత మార్గాలకు సంబంధించినది.

అంబేడ్కర్ నాయకత్వంలోని అణగారిన వర్గాల ప్రతినిధులకు, సవర్ణ హిందూ నాయకులకు మధ్య 24 సెప్టెంబరు 1932న కుదిరిన పూనా ఒప్పందం ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల స్థానంలో ఉమ్మడి నియోజకవర్గాలలో రిజర్వు స్థానాలను ఏర్పాటు చేసింది. ప్రావిన్సుల శాసనసభలలో అణగారిన వర్గాలకు అవార్డు కేటాయించిన 71 స్థానాలను ఇది 148కి పెంచింది. అణగారిన వర్గాల ఓటర్లు నిర్వహించే ప్రాథమిక ఎన్నిక ద్వారా, తుది ఉమ్మడి నియోజకవర్గ ఎన్నికల పోటీ కోసం అభ్యర్థుల జాబితాను ఎంపిక చేయవలసి ఉండేది. ఈ ఒప్పందం అణగారిన వర్గాలకు సంబంధించిన అవార్డు నిబంధనలను సవరించింది; ముస్లింలకు లేదా ఇతర సముదాయాలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను రద్దు చేయలేదు.

5. పర్యవసానాలు మరియు స్వాతంత్ర్యానంతరం రాజ్యాంగపరంగా అనుసరించిన భిన్న మార్గం

భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 మతవర్గ ప్రాతినిధ్య వ్యవస్థను కొనసాగించింది. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు రాజకీయ ప్రోత్సాహకాల స్వరూపాన్ని నిర్దేశించాయి: అభ్యర్థులు నిర్దిష్ట మతవర్గాలను ఆకర్షించే విజ్ఞప్తులపై దృష్టి పెట్టగలిగారు; సంస్థలు ఒక మతవర్గానికి తామే ఏకైక ప్రతినిధులమని అధికారాన్ని ప్రకటించుకోగలిగాయి. మధ్యవర్తిత్వాన్ని, సామ్రాజ్య నియంత్రణను కొనసాగించడాన్ని సమర్థించుకోవడానికి వలస పాలకులు కూడా పరస్పరం పోటీపడే వాదనలను ఉపయోగించుకున్నారు. అయినప్పటికీ, ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు మాత్రమే దేశ విభజనకు కారణం కాలేదు; ప్రావిన్సుల రాజకీయాలు, ఉన్నతవర్గాల మధ్య చర్చలు, ప్రజా సమీకరణ, బ్రిటిష్ నిష్క్రమణ నాటి పరిస్థితులు కూడా ముఖ్య పాత్ర పోషించాయి.

అధిక సంఖ్యాక వర్గ ఆధిపత్యం వల్ల జరిగే మినహాయింపు నుంచి రక్షణ కల్పించే ఏర్పాట్లుగా మద్దతుదారులు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను భావించారు. ఇవి ఉమ్మడి పౌరసత్వ భావనను బలహీనపరిచాయని, వర్గాల మధ్య సహకారానికి ప్రోత్సాహకాలను తగ్గించాయని, అంతర్గతంగా వైవిధ్యం ఉన్న జనసమూహాలను ఏకరూప రాజకీయ సమూహాలుగా పరిగణించాయని విమర్శకులు వాదించారు. సమతుల్యమైన చారిత్రక సమాధానంలో అల్పసంఖ్యాక వర్గాల అభద్రతాభావాన్ని, ఎంచుకున్న యంత్రాంగం కలిగించిన విభజనాత్మక ప్రభావాలను రెండింటినీ పరిశీలించాలి.

రాజ్యాంగ పరిషత్తు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను తిరస్కరిస్తూనే, మినహాయింపునకు వ్యతిరేకంగా రక్షణలను కొనసాగించింది. అధికరణం 325 ప్రతి ప్రాదేశిక నియోజకవర్గానికి ఒకే సాధారణ ఓటర్ల జాబితాను నిర్దేశిస్తుంది. కేవలం మతం, జాతి, కులం లేదా లింగం ఆధారంగా ఆ జాబితా నుంచి ఎవరినైనా మినహాయించడాన్ని లేదా ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితాలో చేర్చాలని కోరడాన్ని నిషేధిస్తుంది. అధికరణం 326 లోక్‌సభ, రాష్ట్ర శాసనసభ ఎన్నికలకు వయోజన ఓటు హక్కును నిర్దేశిస్తుంది. అధికరణాలు 330, 332 ఈ సంస్థలలో షెడ్యూల్డ్ కులాలు, షెడ్యూల్డ్ తెగలకు రిజర్వేషన్లు కల్పిస్తాయి. ఈ విధంగా భారతదేశం వలస పాలన నాటి మతవర్గాలవారీ ఓటర్ల జాబితాలను పునరుత్పత్తి చేయకుండా, ఉమ్మడి ఓటర్ల వ్యవస్థతో నిర్దిష్ట వర్గాలకు ప్రాతినిధ్యాన్ని మేళవించింది.

కాలరేఖ

  1. 1906

    సిమ్లా ప్రతినిధి బృందం ముస్లింలకు రాజకీయ రక్షణలను కోరింది; ఢాకాలో ముస్లిం లీగ్ స్థాపించబడింది.

  2. 1909

    మార్లే–మింటో ఎన్నికల ఏర్పాట్లు ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను ప్రవేశపెట్టాయి.

  3. 1916–1919

    లక్నో ఒప్పందం ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను అంగీకరించింది; 1919 సంస్కరణలు మతవర్గ ప్రాతినిధ్యాన్ని విస్తరించాయి.

  4. 16 August 1932

    కమ్యూనల్ అవార్డు అణగారిన వర్గాలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను విస్తరించింది.

  5. 24 September 1932

    పూనా ఒప్పందం అణగారిన వర్గాలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల స్థానంలో ఉమ్మడి నియోజకవర్గాలలో రిజర్వు స్థానాలను ప్రవేశపెట్టింది.

  6. 1950

    రాజ్యాంగం నిర్దిష్ట శాసనసభా రిజర్వేషన్లతో కూడిన ఉమ్మడి ఓటర్ల జాబితా, వయోజన ఓటు హక్కు వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది.

సంస్థాగత పరిణామ క్రమం

  1. 1. అల్పసంఖ్యాక వర్గాల ఆందోళనలు, వలస పాలనలో రాజ్యాంగ చర్చలు
  2. 2. 1909లో ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు
  3. 3. రాజకీయ ఆమోదం, ఇతర వర్గాలకు విస్తరణ
  4. 4. 1932లో కమ్యూనల్ అవార్డు, పూనా ఒప్పందంపై చర్చ
  5. 5. స్వాతంత్ర్యానంతరం ఉమ్మడి ఓటర్ల జాబితాల వైపు రాజ్యాంగపరమైన మార్పు
ఒకదానితో మరొకటి గందరగోళపడకూడని ఎన్నికల విధానాలు
విధానంనిర్వచించే ముఖ్య లక్షణంఉదాహరణ
ప్రత్యేక నియోజకవర్గంఒక నిర్దిష్ట వర్గానికి చెందిన ఓటర్లు ఆ వర్గ ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు1909లో ప్రవేశపెట్టిన ముస్లిం ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు
రిజర్వేషన్‌తో కూడిన ఉమ్మడి నియోజకవర్గంఉమ్మడి ఓటర్లు రిజర్వు చేసిన వర్గానికి చెందిన అభ్యర్థిని ఎన్నుకుంటారుప్రస్తుత SC/ST రిజర్వుడు నియోజకవర్గాలు
అధిక ప్రాతినిధ్యం (వెయిటేజీ)జనాభాలో వాటా కంటే సీట్లలో వాటా అధికంగా ఉంటుందిలక్నో ఒప్పందం కింద కొన్ని ప్రావిన్సులలో చేసిన సీట్ల కేటాయింపులు
ప్రత్యేక ప్రయోజన వర్గాల ప్రాతినిధ్యంఒక నిర్దిష్ట వర్గ ప్రయోజనం ఆధారంగా ఏర్పాటైన నియోజకవర్గంవలస పాలనలోని విశ్వవిద్యాలయ లేదా భూస్వాముల నియోజకవర్గాలు

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

లక్నో ఒప్పందం: మతవర్గ రక్షణల ద్వారా సహకారం

1916లో కాంగ్రెస్–లీగ్ సహకారం, చర్చల ద్వారా అంగీకరించిన మతవర్గ ప్రాతినిధ్యంతో జాతీయవాద ఐక్యతను సాధించేందుకు కృషి చేయవచ్చని చూపిస్తుంది. అయినప్పటికీ, ఆ సహకారంలో ప్రత్యేక రాజకీయ వర్గీకరణలను ఈ ఒప్పందం కొనసాగించింది.

పూనా ఒప్పందం: స్వయంప్రతిపత్తి వర్సెస్ సమైక్యత

1932లో కుదిరిన ఒప్పందం అణగారిన వర్గాలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను విడనాడుతూ, రిజర్వు స్థానాల సంఖ్యను పెంచింది. స్థానాల సంఖ్య, ప్రతినిధులను ఎన్నుకునే ఓటర్ల సమూహం రాజకీయ సాధికారతలో వేర్వేరు పార్శ్వాలు ఎందుకు అవుతాయో ఇది వివరిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

మతప్రాతిపదికన ప్రత్యేక నియోజకవర్గాన్ని ఏ ఏర్పాటు అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?

  • A. ఓటర్లందరూ కలిసి రిజర్వ్ చేసిన వర్గానికి చెందిన అభ్యర్థిని ఎన్నుకుంటారు.
  • B. ఒక నిర్దిష్ట సముదాయానికి చెందిన ఓటర్లు ప్రత్యేక ఓటర్ల జాబితా ద్వారా తమ ప్రతినిధులను ఎన్నుకుంటారు.
  • C. కార్యనిర్వాహక శాఖ ప్రతి మతానికి చెందిన ప్రతినిధులను నామినేట్ చేస్తుంది.
  • D. ప్రతి సముదాయానికి దాని జనాభా నిష్పత్తికి కచ్చితంగా అనుగుణంగా స్థానాలు లభిస్తాయి.

ప్రశ్న 2

ఈ ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. లక్నో ఒప్పందం ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను అంగీకరించింది. 2. 1919 సంస్కరణలు మతప్రాతిపదికన ప్రాతినిధ్యాన్ని రద్దు చేశాయి. 3. నిర్దిష్ట మైనారిటీ రిజర్వేషన్లతో కూడిన ఉమ్మడి నియోజకవర్గాలకు నెహ్రూ నివేదిక అనుకూలంగా ఉంది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

పూనా ఒప్పందానికి సంబంధించి ఈ ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది ముస్లింల ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను రద్దు చేసింది. 2. ఇది అణగారిన వర్గాలకు ప్రాంతీయ శాసనసభల్లో కేటాయించిన స్థానాలను 71 నుంచి 148కి పెంచింది. 3. అణగారిన వర్గాల ఓటర్లు అభ్యర్థులను ప్రాథమికంగా ఎంపిక చేసుకునే ఏర్పాటును ఇది కల్పించింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: మతప్రాతిపదికన ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు రాజకీయ ప్రాతినిధ్యం నుంచి మినహాయింపునకు గురికాకుండా రక్షణలు కల్పించినప్పటికీ, రాజకీయ విభజనలను సంస్థాగతం చేశాయి. 1909 నుంచి 1932 మధ్య పరిణామాలను ప్రస్తావిస్తూ చర్చించండి. (250 పదాలు)
  • ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను నిర్వచించి, వాటికి రిజర్వేషన్లకు మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • వలస పాలకుల రాజకీయ వ్యూహంతో పాటు అల్పసంఖ్యాక వర్గాల ఆందోళనలను వివరించండి.
  • 1909 పరిణామాలు, లక్నో ఒప్పందం, 1919లో జరిగిన విస్తరణ క్రమాన్ని వివరించండి.
  • 1932లో గాంధీ, అంబేడ్కర్ అనుసరించిన విధానాల మధ్య భేదాలను వివరించండి.
  • పూనా ఒప్పందం ద్వారా పెరిగిన స్థానాలను, మారిన ఎన్నికల యంత్రాంగాన్ని మూల్యాంకనం చేయండి.
  • ఉమ్మడి నియోజకవర్గాలు, రిజర్వేషన్లను మేళవించిన రాజ్యాంగపరమైన ఏర్పాటు గురించి పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part III: Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement; Framing the Constitution.
  • Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence.
  • Dr. Babasaheb Ambedkar: Writings and Speeches, Government of Maharashtra.
  • Constituent Assembly Debates, Parliament Digital Library.
  • Constitution of India, Articles 325, 326, 330 and 332, Legislative Department.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp