New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · బ్రిటిష్ విస్తరణ

రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం

రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం బ్రిటిష్ ప్రాదేశిక విస్తరణకు సంబంధించిన ఒక విధానం. దీని ప్రకారం, బ్రిటిష్ ఆధీనంలోని కొన్ని భారతీయ సంస్థానాల పాలకులు సహజ పురుష వారసుడు లేకుండా మరణించి, దత్తత వారసుడిని గుర్తించడానికి బ్రిటిష్ వారు నిరాకరించినప్పుడు, ఆ సంస్థానాలను విలీనం చేసుకోవచ్చు. గవర్నర్ జనరల్ లార్డ్ డల్హౌసీతో సన్నిహితంగా ముడిపడిన ఈ సిద్ధాంతం ద్వారా సతారా, ఝాన్సీ, నాగ్‌పూర్ తదితర సంస్థానాలను విలీనం చేసుకున్నారు. రాజవంశ వారసత్వ వ్యవహారాల్లో ఈ జోక్యం రాజకీయ అసంతృప్తిని రేకెత్తించడానికి దోహదపడింది; ఆ అసంతృప్తి 1857 తిరుగుబాటుకు దారితీసిన కారణాల్లో ఒకటిగా నిలిచింది.

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఝాన్సీలో ఉన్న రాణి లక్ష్మీబాయి ఝాన్సీ కోట లోపలి దృశ్యం

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఝాన్సీలో ఉన్న రాణి లక్ష్మీబాయి ఝాన్సీ కోట లోపలి దృశ్యం

Credit: Pinakpani · CC BY-SA 4.0 · source

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: ఇవి చారిత్రక ప్రావిన్సులు, సంస్థానాలు; సమకాలీన భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

Map study

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: ఇవి చారిత్రక ప్రావిన్సులు, సంస్థానాలు; సమకాలీన భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

  • ప్రాదేశిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారపు తేదీని, పటంలోని సంకేతాల వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు సుమారుగా సూచించబడినవి; కాలక్రమేణా అవి మారాయి.

Credit: Edinburgh Geographical Institute; J. G. Bartholomew and Sons · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. అర్థం మరియు రాజకీయ నేపథ్యం

రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం (Doctrine of Lapse) అనేది భారతీయ సంస్థానాలను ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ భూభాగాల్లో విలీనం చేసుకోవడానికి వారసత్వాన్ని ఆధారంగా చేసుకున్న సమర్థన. కంపెనీపై ఆధారపడినదిగా పరిగణించే సంస్థాన పాలకుడు సహజ పురుష వారసుడు లేకుండా మరణిస్తే, దత్తత వారసుడిని గుర్తించడానికి బ్రిటిష్ వారు నిరాకరించి, ఆ సంస్థాన సార్వభౌమాధికారం సర్వోన్నత అధికార శక్తికి సంక్రమించిందని ప్రకటించవచ్చు. ఆ తరువాత ఆ సంస్థానం విడిగా పరిపాలించబడే రాజ్యంగా తన ఉనికిని కోల్పోయి, ప్రత్యక్ష బ్రిటిష్ పరిపాలన కిందకు వచ్చేది.

బ్రిటిష్ సైనిక విజయాలు, ఒప్పందాలు, సైన్య సహకార సంధుల ద్వారా ఏర్పడిన అసమాన రాజకీయ వ్యవస్థలో ఈ సిద్ధాంతం రూపుదిద్దుకుంది. భారతీయ పాలకులు వివిధ స్థాయుల్లో అంతర్గత అధికారాన్ని నిలుపుకున్నప్పటికీ, వారి విదేశీ సంబంధాలను నిర్ణయించే అధికారాన్ని, వారసత్వ వివాదాలపై తీర్పు చెప్పే అధికారాన్ని కంపెనీ క్రమంగా తనకు ఆపాదించుకుంది. ఈ విధంగా తమకు ఉన్నట్లు ప్రకటించుకున్న ఉన్నత రాజకీయ అధికారాన్నే సర్వోన్నతాధికారం (Paramountcy) అని పేర్కొన్నారు; ఇది అన్ని భారతీయ సంస్థానాలు సమాన ప్రాతిపదికన అంగీకరించిన, ఏకరీతిలో నిర్వచించబడిన ఒకే నియమం కాదు.

అంతకుముందు బ్రిటిష్ ప్రభుత్వాలు కూడా వారసత్వ వ్యవహారాల్లో జోక్యం చేసుకున్నాయి; కొన్నిసార్లు దత్తత వారసులను గుర్తించడానికి నిరాకరించాయి. అందువల్ల ఈ సూత్రాన్ని డల్హౌసీ కొత్తగా రూపొందించలేదు. 1848–1856 కాలంలో రాజ్య సంక్రమణ ద్వారా విలీనాన్ని ఒక ప్రముఖమైన, క్రమబద్ధమైన విధానంగా అమలు చేయడంలోనే ఆయన ప్రాధాన్యం ఉంది. సైనిక ఆక్రమణ, దుష్పరిపాలన ఆరోపణలు, ఒప్పందాల ఆధారిత ఏర్పాట్లను కూడా వినియోగించిన విస్తృత విస్తరణవాద కార్యక్రమంలో ఇది ఒక భాగంగా ఉండేది.

2. దత్తత, సార్వభౌమాధికారం, బ్రిటిష్ వ్యాఖ్యానం

హిందూ కుటుంబ, మతపరమైన ఆచారాల్లో దత్తతకు సుస్థిర స్థానం ఉండేది. వర్తించే చట్టాలు, ఆచారాల ప్రకారం దత్తపుత్రుడు వంశాన్ని కొనసాగించవచ్చు, మతపరమైన విధులను నిర్వర్తించవచ్చు, ఆస్తిని వారసత్వంగా పొందవచ్చు. పాలక వంశాల్లో సహజ పురుష వారసుడు లేనప్పుడు, వంశపారంపర్య కొనసాగింపును నిలబెట్టడానికి కూడా దత్తత ఒక మార్గంగా ఉండేది. అయినప్పటికీ, సింహాసన వారసత్వంలో కుటుంబ చట్టంతోపాటు రాజకీయ గుర్తింపు కూడా అవసరమయ్యేది.

కంపెనీ ఈ వ్యత్యాసాన్ని తన ప్రయోజనాలకు ఉపయోగించుకుంది. వ్యక్తిగత ఆస్తి వారసత్వం కోసం దత్తపుత్రుడిని గుర్తించడం వల్ల, సార్వభౌమాధికారాన్ని చలాయించే హక్కు అతనికి స్వయంచాలకంగా లభించదని వాదించింది. తాను అధీన లేదా ఆధారిత సంస్థానాలుగా పరిగణించిన రాజ్యాల్లో, రాజ్య వారసత్వం కోసం దత్తత తీసుకోవడానికి సర్వోన్నత అధికార శక్తి ఆమోదం అవసరమని పేర్కొంది. ఆ ఆమోదాన్ని నిరాకరించడం ద్వారా బ్రిటిష్ వారు ఆ భూభాగాన్ని తమలో కలుపుకోగలిగారు; అదే సమయంలో పాలక వారసత్వ క్రమానికి అంతరాయం ఏర్పడిన ఫలితంగానే విలీనం జరిగిందని చూపించారు.

బ్రిటిష్ అధికారంతో సంస్థానాలకు ఉన్న సంబంధాన్ని బట్టి డల్హౌసీ వాటిని వేర్వేరు వర్గాలుగా విభజించాడు; వీటిలో కంపెనీ ఏర్పాటు చేసిన లేదా పునరుద్ధరించిన సంస్థానాలు కూడా ఉన్నాయి. ఇటువంటి వర్గీకరణలు రాజకీయంగా తటస్థమైనవీ కావు, స్థిరంగా ఒకే విధంగా అమలు చేయబడినవీ కావు. బ్రిటిష్ వారే ఒప్పందాలకు అర్థం చెప్పేవారు, సంస్థానాన్ని వర్గీకరించేవారు, గుర్తింపు ఇవ్వాలా వద్దా అని నిర్ణయించేవారు. అందువల్ల ఈ సిద్ధాంతం స్వయంచాలకంగా అమలయ్యే, సార్వత్రికంగా వర్తించే వారసత్వ చట్టం కాకుండా, సామ్రాజ్యవాద విచక్షణాధికారానికి ఒక సాధనంగా ఉండేది.

పరీక్షల దృష్ట్యా, బ్రిటిష్ వారు భారతదేశమంతటా దత్తతను పూర్తిగా నిషేధించారని పేర్కొనకూడదు. కొన్ని నిర్దిష్ట సంస్థానాల్లో దత్తత వారసుడికి రాజ్యాధికారాన్ని వారసత్వంగా పొందే రాజకీయ హక్కును నిరాకరించడమే ప్రధాన అంశం; సామాజిక లేదా మతపరమైన వ్యవస్థగా దత్తతను సాధారణంగా రద్దు చేయడం కాదు.

3. ప్రధాన రాజ్య విలీనాలు, ముఖ్యమైన మినహాయింపులు

అప్పా సాహిబ్ అని కూడా పిలిచే సతారా పాలకుడు షాహ్జీ మరణానంతరం 1848లో సతారాను విలీనం చేసుకున్నారు. ఆయన దత్తత వారసుడిని గుర్తించడానికి బ్రిటిష్ వారు నిరాకరించారు. 1818లో పీష్వా ఓటమి తరువాత శివాజీ వంశస్థుడి పాలనలో ఈ సంస్థానం ఏర్పాటైనందున సతారాకు గణనీయమైన ప్రతీకాత్మక ప్రాధాన్యం ఉండేది. బ్రిటిష్ వారి ఆధ్వర్యంలో పునరుద్ధరించబడిన రాజవంశం కూడా, వారసత్వ హక్కులకు బ్రిటిష్ వారు ఇచ్చిన వ్యాఖ్యానం కారణంగా తన రాజ్యాన్ని కోల్పోవచ్చని సతారా విలీనం నిరూపించింది.

గుర్తింపు పొందిన వారసుడు లేకుండానే సంబల్‌పూర్ పాలకుడు మరణించడంతో, 1849లో సంబల్‌పూర్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు. సహజసిద్ధంగా జన్మించిన పురుష వారసుడు గానీ, బ్రిటిష్ వారి గుర్తింపు పొందిన దత్తత వారసుడు గానీ లేకుండా 1853 డిసెంబరులో రఘూజీ III మరణించడంతో, 1854లో నాగ్‌పూర్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు. గంగాధర్ రావు తన మరణానికి కొద్దికాలం ముందు దామోదర్ రావును దత్తత తీసుకున్నప్పటికీ, 1853 నవంబరులో ఆయన మరణించిన తరువాత 1854లో ఝాన్సీని విలీనం చేసుకున్నారు. రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని వేర్వేరు సందర్భాల్లో అమలు చేయడానికి కారణం గుర్తింపు పొందిన వారసుడు లేకపోవడమే తప్ప, అన్ని సందర్భాల్లోనూ ఒకే రకమైన దత్తత వివాదం కాదని ఈ ఉదంతాలు చూపుతున్నాయి.

డల్హౌసీ పదవీకాలంలో జరిగిన ప్రతి రాజ్య విలీనమూ ఈ సిద్ధాంతం వల్ల సంభవించలేదు. రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం తరువాత 1849లో పంజాబ్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు. రెండవ ఆంగ్లో-బర్మా యుద్ధం తరువాత 1852లో దిగువ బర్మాను విలీనం చేసుకున్నారు. హైదరాబాద్ నిజాంతో కుదిరిన ఒక ఒప్పందం ప్రకారం 1853లో బేరార్‌ను బ్రిటిష్ పరిపాలనకు అప్పగించారు. దుష్పరిపాలన జరుగుతోందనే ఆరోపణపై 1856లో అవధ్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు.

అదేవిధంగా, మాజీ పీష్వా బాజీరావు II 1851లో మరణించిన తరువాత, ఆయన పింఛనును ఆయన దత్తపుత్రుడు నానా సాహిబ్‌కు కొనసాగించడానికి నిరాకరించడం రాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం కింద జరిగిన భూభాగ విలీనం కాదు. అది వారసత్వంగా సంక్రమించే హోదా, ఆర్థిక ప్రత్యేకాధికారాలకు సంబంధించిన అనుబంధ వివాదం.

4. లక్ష్యాలు, ప్రభావాలు, 1857 తిరుగుబాటు

ఈ సిద్ధాంతం కంపెనీ తన ఆదాయ వనరుల పరిధిని విస్తరించుకోవడానికి, భూభాగాలను సంఘటితం చేసుకోవడానికి, తన భూభాగాల మధ్య ఉన్న సంస్థానాల అధికార పరిధుల సంఖ్యను తగ్గించుకోవడానికి తోడ్పడింది. పరిపాలన మెరుగుపడుతుందనే వాదనలతో కూడా బ్రిటిష్ అధికారులు రాజ్య విలీనాలను సమర్థించుకున్నారు. ఈ వాదనలు బ్రిటిష్ పాలన శ్రేష్ఠమైనదనే వలసవాద భావనలను ప్రతిబింబించాయి; అంతేగానీ, రాజ్య విలీనం న్యాయబద్ధమైనదని లేదా దాని ప్రభావానికి లోనైన ప్రజలు దానిని స్వాగతించారని నిరూపించలేదు.

దీని పరిణామాలు పాలక కుటుంబానికే పరిమితం కాలేదు. రాజదర్బార్లు సైనికులు, అధికారులు, చేతివృత్తులవారు, మత సంస్థలు, సేవా వర్గాలకు పోషణ కల్పించేవి. వీరు తమ స్థానాలను కోల్పోవడం లేదా వీరికి లభించే ఆదరణ తగ్గిపోవడం వల్ల స్థానిక సమాజమంతటా అసంతృప్తి వ్యాపించే అవకాశం ఉండేది. కంపెనీ భూభాగంలో చేర్చడం వల్ల పరిపాలన, న్యాయ వ్యవస్థ ఏర్పాట్లు, రెవెన్యూ నిర్వహణలో కూడా మార్పులు వచ్చాయి. అయితే, వాటి నిర్దిష్ట ప్రభావాలు విలీనమైన ప్రాంతాల మధ్య భిన్నంగా ఉండేవి.

ఈ సిద్ధాంతం సంస్థానాల పాలక వంశాల్లో అభద్రతకు దోహదపడింది; 1857 తిరుగుబాటుకు దారితీసిన రాజకీయ నేపథ్యంలోని ఒక అంశంగా నిలిచింది. రాణి లక్ష్మీబాయి ప్రతిఘటన ద్వారా ఝాన్సీ దీనికి అత్యంత శక్తిమంతమైన ప్రతీకగా మారింది. అయితే, రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం ఒక్కటే తిరుగుబాటుకు కారణమని వివరించలేం: సైనికుల అసంతృప్తులు, వ్యవసాయ రంగంపై ఒత్తిళ్లు, మతపరమైన జోక్యంపై భయాలు, ఇతర రాజ్యాల విలీనాలు కూడా ముఖ్యమైనవి. అవధ్ విలీనానికి అధికారికంగా వేరే కారణం చూపినప్పటికీ, అది ప్రత్యేక ప్రాధాన్యాన్ని సంతరించుకుంది.

5. విధాన మార్పు మరియు చారిత్రక ప్రాధాన్యం

భారతీయ పాలకులను, భూస్వామ్య ప్రముఖ వర్గాలను దూరం చేసుకోవడంలోని ప్రమాదాలను ఈ తిరుగుబాటు వెల్లడించింది. భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1858 పరిపాలనను ఈస్టిండియా కంపెనీ నుంచి బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ చేసింది. 1 నవంబర్ 1858 నాటి విక్టోరియా మహారాణి ప్రకటన మరింత భూభాగ విస్తరణకు ఆకాంక్ష లేదని ప్రకటించింది; బ్రిటిష్ ఆధిపత్యాన్ని కొనసాగిస్తూనే, భారతీయ సంస్థానాధీశుల హక్కులు, గౌరవం, ప్రతిష్ఠలను గౌరవిస్తామని హామీ ఇచ్చింది.

లార్డ్ కానింగ్ పాలనలో అనేకమంది సంస్థానాధీశులకు జారీ చేసిన దత్తత సనదులు, బ్రిటిష్ సర్వోన్నతాధికారానికి లోబడి దత్తత, వారసత్వ హక్కులను గుర్తించాయి. ఈ విధంగా రాజ్యాల విలీనం కోసం రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని ప్రయోగించే పద్ధతిని విడిచిపెట్టారు. అయితే, దీనివల్ల సమాన సార్వభౌమాధికారం పునరుద్ధరించబడలేదు; విలీనమైన రాజ్యాలు వాటి పూర్వ పాలక వంశాలకు స్వయంచాలకంగా తిరిగి అప్పగించబడలేదు.

వారసత్వ వ్యవహారాల్లో జోక్యం ద్వారా కంపెనీ కాలంలో జరిగిన ప్రాదేశిక ఏకీకరణకు ఈ సిద్ధాంతం పరాకాష్ఠగా నిలిచింది. దీనిని విడిచిపెట్టడం, 1857 అనంతరం సంస్థానాలను ప్రధానంగా విలీనం చేసుకోవడానికి అందుబాటులో ఉన్న భూభాగాలుగా చూడటం నుంచి, సామ్రాజ్య పాలనకు లోబడి ఉండే మిత్రపక్షాలుగా, మద్దతుదారులుగా ఉపయోగించుకునే దిశగా వచ్చిన మార్పును సూచిస్తుంది.

కాలరేఖ

  1. 1848

    డల్హౌసీ గవర్నర్-జనరల్ అయ్యాడు; రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం కింద సతారాను విలీనం చేశారు.

  2. 1849

    వారసత్వం కొనసాగకపోవడంతో సంబల్‌పూర్‌ను విలీనం చేశారు.

  3. 1853–1854

    నాగపూర్, ఝాన్సీ పాలకుల మరణాల అనంతరం 1854లో ఆ రాజ్యాలను విలీనం చేశారు.

  4. 1856

    దుష్పరిపాలన ఆరోపణపై అవధ్‌ను విలీనం చేశారు; డల్హౌసీ పదవీకాలం ముగిసింది.

  5. 1857–1858

    తిరుగుబాటు బ్రిటిష్ అధికారాన్ని సవాలు చేసింది; కంపెనీ పరిపాలన స్థానంలో బ్రిటిష్ రాజరిక పాలన వచ్చింది.

  6. After 1858

    కానింగ్ పాలనలో జారీ చేసిన దత్తత సనదులు పాలక వంశాల కొనసాగింపుపై హామీలను బలోపేతం చేశాయి.

ఈ సిద్ధాంతాన్ని సాధారణంగా అమలు చేసిన విధానం

  1. 1. సహజ పురుష వారసుడు లేకుండా పాలకుడు మరణించడం
  2. 2. వారసత్వాన్ని, రాజ్యం యొక్క రాజకీయ హోదాను కంపెనీ పరిశీలించడం
  3. 3. వర్తించే సందర్భాల్లో దత్తత వారసుడిని కూడా తిరస్కరిస్తూ, ఏ వారసుడినీ గుర్తించకపోవడం
  4. 4. సార్వభౌమాధికారం సర్వోన్నత అధికార శక్తికి సంక్రమించిందని బ్రిటిష్ వారు ప్రకటించడం
  5. 5. ఆ భూభాగాన్ని ప్రత్యక్ష కంపెనీ పరిపాలనలో విలీనం చేయడం
రాజ్యసంక్రమణకు, బ్రిటిష్ విస్తరణలోని ఇతర పద్ధతులకు మధ్య తేడా
భూభాగంసంవత్సరంస్వాధీనం చేసుకోవడానికి ఆధారం
సతారా1848రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం; దత్తత వారసుడిని తిరస్కరించడం
పంజాబ్1849రెండవ ఆంగ్లో-సిక్కు యుద్ధం అనంతరం సైనిక విజయం ద్వారా స్వాధీనం
ఝాన్సీ1854రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం; దామోదరరావును పాలకుడిగా గుర్తించడానికి నిరాకరించడం
నాగ్‌పూర్1854మూడవ రఘుజీ మరణానంతరం రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని అమలు చేయడం
అవధ్1856దుష్పరిపాలన అనే కారణాన్ని పేర్కొంటూ విలీనం చేయడం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఝాన్సీ: దత్తతకు రాజకీయ గుర్తింపు నిరాకరణ

గంగాధర్ రావు 1853లో తన మరణానికి కొద్దికాలం ముందు దామోదర్ రావును దత్తత తీసుకున్నాడు. ఆ బాలుడి వారసత్వానికి గుర్తింపు ఇవ్వాలని రాణి లక్ష్మీబాయి కోరింది; అయితే, బ్రిటిష్ వారు 1854లో ఝాన్సీని విలీనం చేశారు. అనంతరం 1857–1858 ప్రతిఘటనలో ఆమె పోషించిన పాత్ర, పాలక వంశాలను రాజ్యాధికారం నుంచి తొలగించడానికి, వలసవాద వ్యతిరేక పోరాటానికి మధ్య ఉన్న సంబంధానికి ఝాన్సీని చిరస్థాయిగా నిలిచే ఉదాహరణగా మార్చింది.

అవధ్: విలీనానికి భిన్నమైన మార్గం

దుష్పరిపాలనను ఆరోపిస్తూ బ్రిటిష్ వారు 1856లో వాజిద్ అలీ షాను పదవీచ్యుతుడిని చేసి అవధ్‌ను విలీనం చేశారు. ఝాన్సీకి భిన్నంగా, ఈ వ్యవహారం వారసత్వం కొనసాగకపోవడానికి సంబంధించినది కాదు. ఈ రెండింటినీ పోల్చడం ద్వారా ప్రిలిమ్స్‌లో సాధారణంగా జరిగే ఒక పొరపాటును నివారించవచ్చు: డల్హౌసీ పాలనలో జరిగిన అన్ని విలీనాలనూ రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం అమలుగా భావించడం.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని అత్యంత కచ్చితంగా వివరించే ప్రకటన ఏది?

  • A. ఇది అన్ని హిందూ కుటుంబాలు దత్తత తీసుకోవడాన్ని నిషేధించింది.
  • B. బ్రిటిష్ వారు వారసుడిని గుర్తించని సందర్భాల్లో కొన్ని ఆధీన సంస్థానాలను విలీనం చేసుకోవడానికి ఇది వీలు కల్పించింది.
  • C. ప్రతి భారతీయ పాలకుడు బ్రిటిష్ సైన్యాలను పోషించాలని ఇది నిర్దేశించింది.
  • D. ఇది 1858లో అన్ని సంస్థానాలను బ్రిటిష్ రాజరికం అధీనంలోకి బదిలీ చేసింది.

ప్రశ్న 2

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. సతారా — రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం; 2. పంజాబ్ — దుష్పరిపాలన; 3. అవధ్ — రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం. ఏ జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

సంస్థానాల పట్ల బ్రిటిష్ విధానానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. వారసత్వ వ్యవహారాల్లో బ్రిటిష్ జోక్యానికి సంబంధించిన ప్రతి రూపాన్నీ డల్హౌసీ ప్రవేశపెట్టాడు. 2. 1857 తరువాతి విధానం బ్రిటిష్ సర్వోన్నతాధికారం కింద సంస్థానాల రాజవంశాలను కొనసాగించడానికి మరింత ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది. ఏది సరైనది?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 రెండూ
  • D. 1, 2 రెండూ కావు
మెయిన్స్: రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం (Doctrine of Lapse) కేవలం వారసత్వ నియమం కాకుండా, బ్రిటిష్ సర్వోన్నతాధికారాన్ని చాటిచెప్పే విధానంగా ఉండేది. దాని అమలు తీరును, రాజకీయ పర్యవసానాలను చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని నిర్వచించి, వ్యక్తిగత దత్తతకు, సార్వభౌమ అధికార వారసత్వానికి గుర్తింపు ఇవ్వడానికి మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • రాజ్యాలను వర్గీకరించడంలోనూ, ఒప్పందాలను వ్యాఖ్యానించడంలోనూ బ్రిటిష్ వారి విచక్షణాధికారాన్ని వివరించండి.
  • సతారా, ఝాన్సీ, నాగపూర్‌లను ఉదాహరణలుగా ఉపయోగించండి.
  • అవధ్ విలీనానికి, నానా సాహెబ్ పింఛను వివాదానికి మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • పాలక వంశాల్లో అభద్రత, రాజాస్థానాల ఆదరణ కోల్పోవడం, 1857తో వాటి సంబంధాలను అంచనా వేయండి.
  • బ్రిటిష్ సర్వోన్నతాధికారం కొనసాగుతూనే, 1858 తరువాత ఇచ్చిన హామీలు, దత్తత సనదులను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–III, chapter From Trade to Territory: The Company Establishes Power.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part III, chapter Rebels and the Raj.
  • Bipan Chandra, History of Modern India.
  • Queen Victoria’s Proclamation, 1 November 1858.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp