
1835 నాటి బ్రిటిష్ భారతదేశపు రెండు మొహర్ల బంగారు నాణెం; దీనిపై విలియం IV చిత్రణ ఉన్నట్లు వర్ణించబడింది. కంపెనీ కాలపు నాణేలకు ఇది ఒక ఉదాహరణ.
Credit: National Museum of American History · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

Map study
1800లో వలస సామ్రాజ్యాలు: ఐరోపా విస్తరణకు ప్రపంచ నేపథ్యం. ఇది ఒక నిర్దిష్ట కాలానికి సంబంధించిన పటం మాత్రమే; ప్రతి వలస శక్తి సాధించిన గరిష్ఠ ప్రాదేశిక విస్తీర్ణాన్ని చూపేది కాదు.
- ప్రాంతీయ విస్తరణ తీరులను విశ్లేషించే ముందు పటంలోని సంకేత సూచికను, అది సూచించే తేదీని చదవండి.
- పటాన్ని వ్యాసంలోని అంశంతో అనుసంధానించండి; ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులను లేదా సమాచారాన్ని విడిగా ధృవీకరించండి.
Credit: George Tsiagalakis · CC BY-SA 4.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.
1. స్థాపన, సంస్థాగత స్వరూపం మరియు ప్రారంభ వాణిజ్యం
ఆసియా సుగంధ ద్రవ్యాలు, వస్త్రాలు, ఇతర విలువైన వస్తువుల కోసం ఐరోపా దేశాల మధ్య పోటీ నెలకొన్న కాలంలో ఈస్టిండియా కంపెనీ స్థాపించబడింది. 31 డిసెంబర్ 1600న ఎలిజబెత్ I జారీ చేసిన రాజ శాసనం, విస్తారమైన తూర్పు వాణిజ్య ప్రాంతంలో ఆంగ్లేయుల తరఫున వాణిజ్యం నిర్వహించే గుత్తాధికారాన్ని ఆంగ్ల వర్తకులకు కల్పించింది. ఇది భారత భూభాగంపై సార్వభౌమాధికారాన్ని మంజూరు చేసిన శాసనం కాదు. ఈ సంస్థ తొలుత ఒక్కో సముద్రయానానికి విడివిడిగా నిధులు సమకూర్చేది. తరువాత పెట్టుబడిని సమీకరించి, వాణిజ్య నష్టభయాలను పెట్టుబడిదారుల మధ్య పంచే మరింత స్థిరమైన ఉమ్మడి వాటా మూలధన (జాయింట్-స్టాక్) వ్యవస్థగా అభివృద్ధి చెందింది.
లండన్లో వాటాదారులు కోర్ట్ ఆఫ్ ప్రొప్రైటర్స్ అనే వాటాదారుల సభ ద్వారా సంస్థ కార్యకలాపాల్లో పాల్గొనగా, కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్ అనే సంచాలక మండలి కంపెనీ వ్యవహారాలను నిర్వహించేది. విదేశాల్లో ‘ఫ్యాక్టరీ’ అంటే గిడ్డంగులు, కార్యాలయాలు, నివాసాలు కలిగిన వాణిజ్య స్థావరం; పారిశ్రామిక ఉత్పత్తి యూనిట్ కాదు. ‘ఫ్యాక్టర్లు’ అని పిలిచే కంపెనీ ఉద్యోగులు వస్తువులను కొనుగోలు చేయడం, వర్తకులతో సంప్రదింపులు జరపడం, ఖాతాలను నిర్వహించడం వంటి పనులు చేసేవారు. ఈ కార్యకలాపాలకు భారతీయ దళారులు, బ్యాంకర్లు, చేతివృత్తిదారులు, నౌకల యజమానుల సహకారం అనివార్యంగా ఉండేది.
కంపెనీ ప్రారంభంలో సుగంధ ద్రవ్యాల వాణిజ్యాన్ని చేపట్టినప్పటికీ, క్రమంగా భారతీయ నూలు వస్త్రాలు, పట్టు, నీలిమందు, సురేకారం వాణిజ్యంపై ఎక్కువగా దృష్టి సారించింది. భూభాగాల నుంచి లభించే ఆదాయాలు ఈ పద్ధతిని మార్చేవరకు, కంపెనీ తన చెల్లింపులను ప్రధానంగా దిగుమతి చేసుకున్న బంగారం, వెండి రూపంలో చేసేది. ఇంగ్లండ్లోని ఆర్థిక, రాజకీయ ప్రత్యర్థిత్వాలు కూడా ఈ సంస్థను ప్రభావితం చేశాయి: పోటీగా ఏర్పడిన మరో ఆంగ్ల కంపెనీ 1698లో రాజ శాసనాన్ని పొందింది. ఈ రెండు సంస్థలు 1709లో ‘యునైటెడ్ కంపెనీ ఆఫ్ మర్చంట్స్ ఆఫ్ ఇంగ్లండ్ ట్రేడింగ్ టు ది ఈస్ట్ ఇండీస్’గా విలీనమయ్యాయి.
- రాజ శాసనం ఆంగ్లేయుల వాణిజ్యానికి అధికారాన్ని కల్పించింది; భారతీయ పాలకుల అనుమతులు స్థానిక వాణిజ్య ప్రత్యేకాధికారాలను పొందేందుకు వీలు కల్పించాయి.
- ఆంగ్ల ఈస్టిండియా కంపెనీని 1602లో స్థాపించిన డచ్ VOCతో గానీ, 1664లో స్థాపించిన ఫ్రెంచ్ ఈస్టిండియా కంపెనీతో గానీ పొరబడవద్దు.
2. వాణిజ్య స్థావరాలు మరియు ఐరోపా దేశాల ప్రత్యర్థిత్వం
విలియం హాకిన్స్ 1609లో జహంగీర్ ఆస్థానానికి చేరుకున్నప్పటికీ, స్థిరమైన వాణిజ్య స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేసుకునేందుకు అనుమతి పొందడంలో విఫలమయ్యాడు. 1612లో స్వాలీ లేదా సువాలీ సమీపంలో పోర్చుగీసువారిపై ఆంగ్లేయులు సాధించిన నౌకాదళ విజయం వారి స్థానాన్ని బలోపేతం చేసేందుకు తోడ్పడింది. 1613లో సూరత్లో ఒక వాణిజ్య స్థావరం ఏర్పాటైంది. 1615 నుంచి 1619 వరకు జహంగీర్ ఆస్థానంలో సర్ థామస్ రో చేపట్టిన రాయబార కార్యాచరణ వాణిజ్య సంబంధాలను మెరుగుపరిచింది. ఈ పరిణామాలు మొఘల్ సార్వభౌమాధికారం పరిధిలోనే చోటుచేసుకున్నాయి; ఆంగ్లేయులు ఆ సామ్రాజ్యాన్ని జయించడం వల్ల కాదు.
కంపెనీ క్రమంగా మూడు ప్రధాన తీరప్రాంత కేంద్రాలను నిర్మించింది. 1639లో స్థానిక హక్కులను పొందిన తరువాత మద్రాసు అభివృద్ధి చెందింది; ఆ తరువాత ఫోర్ట్ సెయింట్ జార్జ్ నిర్మించబడింది. 1661లో బ్రగాంజాకు చెందిన కేథరిన్ వివాహ కట్నంలో భాగంగా బొంబాయి ఆంగ్ల రాజరికానికి బదిలీ అయింది. 1668లో దానిని కంపెనీకి కౌలుకు ఇచ్చారు. బెంగాల్లో జాబ్ చార్నాక్ 1690లో సుతానుటిలో కంపెనీ స్థావరాన్ని ఏర్పాటు చేశాడు; 1698లో సుతానుటి, కాళికటా, గోవింద్పూర్లపై హక్కులను పొందారు. ఆయనను కోల్కతా ఏకైక స్థాపకుడిగా పేర్కొనడం, అంతకుముందే అక్కడ ఉన్న జనావాసాలను విస్మరించడమే అవుతుంది.
1717లో ఫరూఖ్సియర్ జారీ చేసిన ఫర్మానా కంపెనీకి ముఖ్యమైన ప్రత్యేకాధికారాలను విస్తరించింది. ముఖ్యంగా, నిర్ణీత వార్షిక చెల్లింపునకు ప్రతిగా బెంగాల్లో కంపెనీ వాణిజ్యాన్ని సులభతరం చేసింది. సుంక రహిత అనుమతి పత్రాలు లేదా దస్తక్లపై వివాదాలు తరువాత బెంగాల్ నవాబులతో ఘర్షణకు ప్రధాన కారణమయ్యాయి. 1746–1763 మధ్య జరిగిన కర్ణాటక యుద్ధాలు ఐరోపా యుద్ధాలను భారతదేశంలోని వారసత్వ వివాదాలతో ముడిపెట్టాయి. 1760లో వాండివాష్ వద్ద ఆంగ్లేయుల విజయం, 1763 నాటి పారిస్ సంధి ఫ్రెంచివారి వాణిజ్య స్థావరాలను తొలగించకుండానే వారి రాజకీయ ఆకాంక్షలకు అడ్డుకట్ట వేశాయి.
3. బెంగాల్ మరియు ప్రాదేశిక అధికారంగా పరివర్తన
బెంగాల్లో అధిక దిగుబడినిచ్చే వ్యవసాయం, ప్రధాన వస్త్ర పరిశ్రమలు, గణనీయమైన రాజస్వ వనరులు ఉండేవి. అనుమతి లేకుండా కంపెనీ కోటలను బలోపేతం చేయడాన్ని, వాణిజ్య ప్రత్యేకాధికారాల దుర్వినియోగాన్ని సిరాజ్-ఉద్-దౌలా వ్యతిరేకించాడు. 23 జూన్ 1757న ప్లాసీ వద్ద రాబర్ట్ క్లైవ్ సైనిక చర్యతో పాటు మీర్ జాఫర్, ఇతర ప్రభావవంతమైన వర్గాలు పాలుపంచుకున్న కుట్ర ద్వారా అతడిని ఓడించాడు. ప్లాసీ రాజకీయంగా నిర్ణయాత్మకమైనప్పటికీ, అది బెంగాల్ మొత్తాన్ని నేరుగా సైనిక దండయాత్ర ద్వారా జయించడం కాదు.
మీర్ జాఫర్ కంపెనీపై ఆధారపడటం, కంపెనీ ఆర్థిక డిమాండ్లు నవాబు పాలనను అస్థిరపరిచాయి. 1760లో అధికారంలో ప్రతిష్ఠించిన మీర్ ఖాసిం పరిపాలనా, సైనిక సంస్కరణలకు ప్రయత్నించి, అసమాన వాణిజ్య ప్రత్యేకాధికారాలను సవాలు చేశాడు. 22 అక్టోబర్ 1764న బక్సర్ వద్ద హెక్టర్ మన్రో నాయకత్వంలోని కంపెనీ సేనలు మీర్ ఖాసిం, అవధ్కు చెందిన షుజా-ఉద్-దౌలా, మొఘల్ చక్రవర్తి రెండవ షా ఆలం సంయుక్త సేనలను ఓడించాయి. ప్లాసీ కంటే బక్సర్ కంపెనీ సైనిక ఆధిక్యాన్ని మరింత ప్రత్యక్షంగా ప్రదర్శించి, చర్చల్లో దాని బేరసారాల శక్తిని బలోపేతం చేసింది.
1765 నాటి అలహాబాద్ ఒప్పందం ప్రకారం, రెండవ షా ఆలం కంపెనీకి బెంగాల్, బిహార్, ఒరిస్సాల దివానీ హక్కులను మంజూరు చేశాడు. ఇక్కడ చారిత్రకంగా పేర్కొన్న ఒరిస్సాను ప్రస్తుత ఒడిశా మొత్తంతో యథాతథంగా సమానంగా పరిగణించకూడదు. ఫలితంగా ఏర్పడిన ద్వంద్వ పాలనలో కంపెనీ రాజస్వంపై నియంత్రణ కలిగి ఉండగా, పోలీసు విధులు, నేర న్యాయపాలనతో సహా నిజామత్ అధికారాలు నామమాత్రంగా నవాబు వద్ద కొనసాగాయి. స్పష్టమైన పరిపాలనా బాధ్యత నుంచి అధికారం వేరుపడింది. వారెన్ హేస్టింగ్స్ 1772లో ఈ వ్యవస్థను రద్దు చేశాడు.
- ప్లాసీ: రాజకీయ జోక్యం, తమపై ఆధారపడే నవాబును అధికారంలో ప్రతిష్ఠించడం.
- బక్సర్: విస్తృత ప్రాంతీయ కూటమిని నిర్ణయాత్మకంగా ఓడించడం.
- దివానీ: ప్రాదేశిక పాలనకు చట్టపరమైన, రాజస్వపరమైన పునాది.
4. విస్తరణ మరియు రాజస్వ–సైనిక వ్యవస్థ
బెంగాల్ రాజస్వ వనరులు అందుబాటులోకి రావడం కంపెనీ ఆర్థిక స్థితిని పూర్తిగా మార్చివేసింది. భారతదేశంలోనే సమీకరించిన వనరులతో భారతీయ ఎగుమతి వస్తువులను కొనుగోలు చేయడం, సైన్యాలను నిర్వహించడం కంపెనీకి సాధ్యమైంది. దీంతో దిగుమతి చేసుకున్న బంగారం, వెండి కడ్డీలపై ఆధారపడటం తగ్గింది. కంపెనీ సైన్యంలో ఐరోపా అధికారులు, సైనికులతో పాటు వారికంటే ఎంతో ఎక్కువ సంఖ్యలో భారతీయ సిపాయిలు ఉండేవారు. సైనిక వ్యవస్థీకరణ, రుణ సదుపాయాల నెట్వర్క్లు, దౌత్యం, భారతీయ రాజ్యాల మధ్య విభేదాలు కలిసి కంపెనీ విస్తరణకు కారణాలయ్యాయి; కేవలం ఐరోపా ఆయుధాలే దాని విస్తరణకు కారణం కాదు.
విస్తరణలో యుద్ధాలు, పరోక్ష నియంత్రణ రెండూ భాగంగా ఉన్నాయి. నాలుగు ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధాలు 1799లో శ్రీరంగపట్నంలో టిప్పు సుల్తాన్ మరణంతో ముగిశాయి. మూడు ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధాలు 1818లో పీష్వా ఓటమితో, కంపెనీ విస్తృత ఆధిపత్య స్థాపనతో ముగిశాయి. సింధ్ను 1843లో, పంజాబ్ను 1849లో విలీనం చేసుకున్నారు. ఈ సైనిక దండయాత్రలు అనివార్యమైనవి కావు; అన్నింటిలోనూ ఒకే విధంగా విజయం సాధించలేదు. భారతీయ రాజ్యాలు పదేపదే ప్రతిఘటించాయి; కొన్నిసార్లు కంపెనీ సైన్యాలను ఓడించాయి కూడా.
లార్డ్ వెల్లస్లీ సైన్య సహకార ఒప్పందాలను క్రమబద్ధంగా విస్తరించాడు. ఈ ఒప్పందాల కింద పాలకులు కంపెనీ సైన్యాలను తమ రాజ్యంలో ఉంచుకోవడానికి అంగీకరించి, వాటి నిర్వహణ వ్యయాన్ని చెల్లించేవారు లేదా భూభాగాన్ని అప్పగించేవారు; విదేశీ వ్యవహారాల్లో తమ స్వేచ్ఛను గణనీయంగా కోల్పోయేవారు. హైదరాబాద్ 1798లో ఇటువంటి ఒప్పందంలో చేరింది. డల్హౌసీ పాలనలో రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం (Doctrine of Lapse) ద్వారా కంపెనీకి ఆధీనంగా ఉన్న రాజ్యాల సింహాసన వారసత్వానికి కొందరు దత్తత వారసుల గుర్తింపును నిరాకరించారు. ఇది సతారా, ఝాన్సీ, నాగపూర్ వంటి రాజ్యాల విలీనానికి దోహదపడింది. అయితే, అవధ్ను 1856లో విలీనం చేసుకోవడానికి పేర్కొన్న కారణం దుష్పరిపాలన; రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం కాదు. ఆక్రమణ అనంతరం భూమిశిస్తు వ్యవస్థలు, న్యాయస్థానాలు, విస్తరిస్తున్న అధికార యంత్రాంగం నియంత్రణను పటిష్ఠం చేశాయి.
5. పార్లమెంటరీ నియంత్రణ మరియు కంపెనీ పాలన ముగింపు
కంపెనీ ఆర్థిక ఇబ్బందులు, అవినీతి ఆరోపణలు, భూభాగాలపై పరిపాలన చేపట్టడం వల్ల తలెత్తిన పరిణామాలు పార్లమెంటు జోక్యానికి దారితీశాయి. 1773 రెగ్యులేటింగ్ చట్టం ఒక మండలితో కూడిన బెంగాల్ గవర్నర్-జనరల్ పదవిని సృష్టించింది; కలకత్తాలో సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటుకు నిబంధన కల్పించింది. ఈ కోర్టు 1774లో స్థాపించబడింది. వారెన్ హేస్టింగ్స్ బెంగాల్ తొలి గవర్నర్-జనరల్ అయ్యాడు. ఈ చట్టం పర్యవేక్షణకు ఒక ప్రాథమిక వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది తప్ప, పాలనను పూర్తిగా బ్రిటిష్ రాజసత్తాకు బదిలీ చేయలేదు.
1784 పిట్స్ ఇండియా చట్టం డైరెక్టర్ల మండలిని (Court of Directors) కొనసాగిస్తూనే, రాజకీయ వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించడానికి నియంత్రణ మండలిని (Board of Control) ఏర్పాటు చేసింది. ఈ ఏర్పాటును సాధారణంగా ద్వంద్వ నియంత్రణ అంటారు; దీనిని 1765–1772 నాటి బెంగాల్ ద్వంద్వ పాలన నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. 1813 చార్టర్ చట్టం భారతదేశంతో జరిగే వాణిజ్యంలో అధిక భాగంపై కంపెనీ గుత్తాధిపత్యాన్ని రద్దు చేసింది; అయితే తేయాకు వాణిజ్యం, చైనాతో వాణిజ్యంపై దాని గుత్తాధిపత్యాన్ని కొనసాగించింది. 1833 చార్టర్ చట్టం కంపెనీ మిగిలిన వాణిజ్య కార్యకలాపాలను ముగించి, బెంగాల్ గవర్నర్-జనరల్ను భారత గవర్నర్-జనరల్గా మార్చింది. ఈ పదవిని తొలిసారిగా విలియం బెంటింక్ చేపట్టాడు.
1853 చార్టర్ చట్టం గవర్నర్-జనరల్ మండలి శాసన, కార్యనిర్వాహక విధులను వేరు చేసింది; పోటీ పరీక్షల ద్వారా సివిల్ సర్వీసుల నియామకాలకు మార్గం సుగమం చేసింది. 1857 తిరుగుబాటు అనంతరం, 1858 భారత ప్రభుత్వ చట్టం భారతదేశ పాలనను బ్రిటిష్ రాజసత్తాకు బదిలీ చేసింది. కంపెనీ పాలనా యంత్రాంగం స్థానంలో ఒక మండలి సహాయంతో పనిచేసే భారత వ్యవహారాల రాజ్య కార్యదర్శి (Secretary of State for India) నియమితుడయ్యాడు. ఆ తరువాత 1 నవంబర్ 1858న విక్టోరియా మహారాణి ప్రకటన వెలువడింది. కంపెనీ 1874లో రద్దయ్యే వరకు అధికారికంగా సంస్థ రూపంలో కొనసాగింది.
- వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యం, ప్రాదేశిక పరిపాలన, కంపెనీ సంస్థాగత ఉనికి మధ్య తేడాను గుర్తించండి: ఇవి వేర్వేరు తేదీల్లో ముగిశాయి.
కంపెనీ నాణేల జారీ మరియు ప్రాదేశిక అధికారం
మెటాడేటా ఈ వస్తువును 1835 నాటిదిగా, విలియం IV చిత్రంతో కూడిన బ్రిటిష్ భారతదేశపు రెండు మోహర్ల నాణెంగా గుర్తిస్తుంది. 1858లో పరిపాలన బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ కావడానికి ముందు, కంపెనీ భారతదేశంలోని విస్తారమైన భూభాగాలను పాలించిన కాలానికి ఇది చెందినందున, దీనికి ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీతో ప్రత్యక్ష సంబంధం ఉంది. నాణేల జారీ కంపెనీ వాణిజ్య మూలాలను, అది ప్రాదేశిక అధికారాన్ని వినియోగించిన తీరుతో అనుసంధానిస్తుంది: పరిపాలనలో సైన్యాల నిర్వహణ, రెవెన్యూ వసూళ్లు మాత్రమే కాకుండా, పన్నులు, జీతాలు, వాణిజ్య చెల్లింపులు జరిగే ద్రవ్య వ్యవస్థను నియంత్రించడం కూడా భాగమే.
ఈ నాణెం కంపెనీ భూభాగాల అంతటా ఏకరీతి ద్రవ్య వ్యవస్థను ముందుకు తీసుకెళ్లిన 1835 నాణేల సంస్కరణల నేపథ్యానికి చెందినది. కంపెనీ కాలపు ద్రవ్యంపై బ్రిటిష్ రాజు చిత్రం ఉండటాన్ని, అప్పటికే ప్రత్యక్ష బ్రిటిష్ రాజరిక పాలన ప్రారంభమైందనడానికి ఆధారంగా పొరబడకూడదు. భారతదేశంలో తన పరిపాలనా పాత్రను కొనసాగిస్తూనే, కంపెనీ క్రమంగా పెరుగుతున్న పార్లమెంటరీ పర్యవేక్షణ కింద పనిచేసింది. ఇది భారతీయ ద్రవ్య వ్యవస్థకు సంబంధించిన ఉదాహరణే తప్ప, పోలిక కోసం తీసుకున్న విదేశీ పురావస్తువు కాదు. అయితే, అందించిన మెటాడేటా ఆధారంగా మాత్రమే ఈ నాణెం తయారైన టంకశాల, దాని చలామణి చరిత్ర, ఉత్పత్తి పరిమాణం లేదా రోజువారీ కొనుగోలు శక్తిని నిర్ధారించలేం. అలాగే, బంగారు విలువమానంలో నాణెం ఉండటం వల్ల సాధారణ లావాదేవీల్లో బంగారమే ప్రధాన మారక మాధ్యమంగా ఉపయోగించబడిందని నిరూపితం కాదు.
- మొహర్ అనేది బంగారు నాణెపు ప్రమాణాన్ని సూచిస్తుంది; కంపెనీ ద్రవ్య విధానాన్ని అధ్యయనం చేసేటప్పుడు దీనిని వెండి రూపాయి నుంచి వేరుగా గుర్తించండి.
- ప్రిలిమ్స్ కోసం, నాణేలపై రాజసత్తా ప్రాతినిధ్యాన్ని రాజ్యాంగపరమైన నియంత్రణ నుంచి వేరుగా గుర్తించండి: ప్రత్యక్ష బ్రిటిష్ రాజసత్తా పాలనకు ముందే కంపెనీ పాలన కొనసాగింది.
- మెయిన్స్లో, చట్టం అమలులోకి వచ్చిన వెంటనే ప్రాంతీయ ద్రవ్య వైవిధ్యం తొలగిపోయిందని భావించకుండా, ద్రవ్య ప్రమాణీకరణను విత్త పరిపాలనతో, మార్కెట్ల ఏకీకరణతో అనుసంధానించండి.
కాలరేఖ
1600
ఎలిజబెత్ I కంపెనీ స్థాపనకు రాజాధికార పత్రాన్ని మంజూరు చేస్తుంది.
1612–1613
స్వాలీ సమీపంలో సాధించిన విజయం అనంతరం సూరత్లో వాణిజ్య స్థావరం స్థాపించబడుతుంది.
1717
ఫరూఖ్సియర్ కంపెనీ ప్రత్యేకాధికారాలను విస్తరిస్తూ ఫర్మానా జారీ చేస్తాడు.
1757–1765
ప్లాసీ, బక్సర్ యుద్ధాలు, దివానీ హక్కుల మంజూరు బెంగాల్లో కంపెనీ అధికారానికి పునాదులు వేస్తాయి.
1773–1784
రెగ్యులేటింగ్ చట్టం, పిట్స్ ఇండియా చట్టం పార్లమెంటరీ పర్యవేక్షణను ఏర్పాటు చేస్తాయి.
1813–1833
వరుస చార్టర్ చట్టాలు వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యాలను తొలగించి, కంపెనీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలను ముగిస్తాయి.
1858–1874
1858లో పరిపాలన బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ అవుతుంది; 1874లో కంపెనీ రద్దవుతుంది.
వాణిజ్య సంస్థ నుంచి ప్రాదేశిక రాజ్యంగా పరిణామం
- 1. రాజ చార్టర్ మరియు వర్తకులు సమీకరించిన ఉమ్మడి మూలధనం
- 2. భారతదేశంలో వాణిజ్య అనుమతులు మరియు తీరప్రాంత వర్తక స్థావరాలు
- 3. కోటల నిర్మాణం, సాయుధ బలగాలు మరియు రాజకీయ మైత్రులు
- 4. సైనిక విజయాలు మరియు ఆధీన పాలకులను అధికారంలో ప్రతిష్ఠించడం
- 5. రెవెన్యూ హక్కులు మరియు ప్రాదేశిక వనరుల సముపార్జన
- 6. రెవెన్యూ నిధులతో విస్తరణ మరియు పరిపాలనా పటిష్ఠీకరణ
- 7. పార్లమెంటరీ పర్యవేక్షణ, అనంతరం బ్రిటిష్ రాజరికం అధికార స్వాధీనం
| చర్య | ప్రధాన మార్పు | పరీక్షల్లో సాధారణంగా పొరబడే అంశం |
|---|---|---|
| రెగ్యులేటింగ్ చట్టం, 1773 | బెంగాల్ గవర్నర్-జనరల్ పదవి మరియు కలకత్తాలో సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటుకు నిబంధన | భారత గవర్నర్-జనరల్ పదవిని సృష్టించలేదు |
| పిట్స్ ఇండియా చట్టం, 1784 | రాజకీయ వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించే నియంత్రణ మండలి (Board of Control) | ద్వంద్వ నియంత్రణ అనేది బెంగాల్లోని ద్వంద్వ ప్రభుత్వం కాదు |
| చార్టర్ చట్టం, 1813 | భారతదేశంతో వాణిజ్యంలో అధిక భాగాన్ని ఇతర బ్రిటిష్ వర్తకులకు అనుమతించడం | తేయాకు వాణిజ్యం, చైనాతో వాణిజ్యంపై గుత్తాధిపత్యాలు కొనసాగాయి |
| చార్టర్ చట్టం, 1833 | కంపెనీ వాణిజ్యం ముగిసింది; భారత గవర్నర్-జనరల్ పదవి సృష్టించబడింది | కంపెనీ ప్రాదేశిక పాలన కొనసాగింది |
| భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1858 | భారతదేశ పాలన బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ అయింది | కంపెనీ సంస్థ రద్దు 1874లో మాత్రమే జరిగింది |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
1770 బెంగాల్ కరువు: ద్వంద్వ పాలనలో బాధ్యత
కంపెనీ ద్వంద్వ పాలనా కాలంలో కరువు బెంగాల్ను అతలాకుతలం చేసింది. పంటల వైఫల్యాలు పేదరికం, అస్తవ్యస్తమైన మార్కెట్లు, దోపిడీ స్వభావం గల రెవెన్యూ వ్యవస్థతో కలిసి సంక్షోభాన్ని తీవ్రతరం చేశాయి. ప్రజా సంక్షేమానికి స్పష్టమైన బాధ్యతను స్వీకరించకుండా, కంపెనీ విత్త వనరులపై నియంత్రణ కలిగి ఉన్న వ్యవస్థలోని బలహీనతలను ఈ కరువు వల్ల సంభవించిన అపార ప్రాణనష్టం బహిర్గతం చేసింది. మరణాల సంఖ్యకు సంబంధించిన కచ్చితమైన అంచనాలపై ఇప్పటికీ అనిశ్చితి ఉంది. 1772లో ప్రత్యక్ష రెవెన్యూ పరిపాలన వైపు జరిగిన మార్పును అర్థం చేసుకోవడానికి ఈ సంక్షోభం ముఖ్యమైనది.
హైదరాబాద్: సైన్య సహకార కూటమి మరియు పరోక్ష పాలన
1798లో వెల్లస్లీ హయాంలో, నిజాం సైన్య సహకార ఏర్పాటును అంగీకరించి, ఫ్రెంచివారి వద్ద శిక్షణ పొందిన తన సైనిక దళాన్ని తొలగించాడు. 1800లో కుదిరిన మరో ఒప్పందంలో భాగంగా, సహకార సైన్యం పోషణ కోసం కొన్ని భూభాగాలను అప్పగించాడు. హైదరాబాద్లో స్థానిక పాలకుడు కొనసాగినప్పటికీ, వ్యూహాత్మక స్వయంప్రతిపత్తి గణనీయంగా కోల్పోయింది. రాజ్యాలను అధికారికంగా విలీనం చేసుకోకుండానే వాటిని తన ఆధీనంలోకి తెచ్చుకోవడం కూడా కంపెనీ విస్తరణలో భాగమని ఈ ఉదాహరణ చూపిస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. 1813 చార్టర్ చట్టం చైనాతో వాణిజ్యంపై కంపెనీకి ఉన్న గుత్తాధిపత్యాన్ని అంతం చేసింది. 2. 1833 చార్టర్ చట్టం కంపెనీ వాణిజ్య కార్యకలాపాలను అంతం చేసింది. 3. 1858 భారత ప్రభుత్వ చట్టం కంపెనీని ఒక కార్పొరేట్ సంస్థగా తక్షణమే రద్దు చేసింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏది/ఏవి సరైనది/సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
కింది వాటిలో ఏది ప్లాసీ యుద్ధానికి, బక్సర్ యుద్ధానికి మధ్య తేడాను సరిగ్గా వివరిస్తుంది?
- A. ప్లాసీ యుద్ధంలో రెండవ షా ఆలం నాయకత్వంలోని కూటమి ఓడిపోగా, బక్సర్ యుద్ధంలో సిరాజ్-ఉద్-దౌలా ఓడిపోయాడు.
- B. ప్లాసీ యుద్ధం బెంగాల్లో కంపెనీ రాజకీయ ప్రభావాన్ని స్థాపించగా, బక్సర్ యుద్ధం దివానీ హక్కుల మంజూరుకు ముందు కంపెనీ సైనిక స్థానాన్ని బలోపేతం చేసింది.
- C. ప్లాసీ యుద్ధం భారత పాలనను తక్షణమే బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ చేయగా, బక్సర్ యుద్ధం కంపెనీ పాలనను పునరుద్ధరించింది.
- D. ప్లాసీ యుద్ధం కర్ణాటక ప్రాంతంలో ఫ్రెంచి ఆధిపత్యాన్ని అంతం చేయగా, బక్సర్ యుద్ధం సూరత్లో పోర్చుగీసు ఆధిపత్యాన్ని అంతం చేసింది.
ప్రశ్న 3
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. బొంబాయి — 1668లో ఆంగ్ల రాజరికం కంపెనీకి లీజుకు ఇచ్చింది 2. అవధ్ — 1856లో రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం ద్వారా విలీనం చేయబడింది 3. హైదరాబాద్ — 1798లో వెల్లస్లీ హయాంలో సైన్య సహకార ఒప్పందం. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఒక వాణిజ్య సంస్థ నుంచి ప్రాదేశిక అధికార శక్తిగా పరివర్తన చెందడానికి వాణిజ్యం, రెవెన్యూ ఆదాయం, సైనిక బలం మధ్య పరస్పర సంబంధం ఆధారంగా నిలిచింది. పరిశీలించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- 1600 నాటి వాణిజ్య రాజాధికార పత్రానికి, 1765 నాటి దివానీ హక్కుల మంజూరుకు మధ్య వ్యత్యాసాన్ని పరిచయం చేయండి.
- వర్తక స్థావరాలు (ఫ్యాక్టరీలు), భారతీయ వాణిజ్య మధ్యవర్తులు, సామ్రాజ్యాధిపతులు మంజూరు చేసిన ప్రత్యేక వాణిజ్య హక్కులను వివరించండి.
- ఐరోపా శక్తుల మధ్య పోటీ, భారతీయ రాజ్యాల్లో వారసత్వ రాజకీయాలు, కంపెనీ కూటములను అంచనా వేయండి.
- ప్లాసీ యుద్ధం, బక్సర్ యుద్ధం, దివానీ హక్కుల పాత్రల మధ్య తేడాలను వివరించండి.
- భారతదేశం నుంచి లభించిన రెవెన్యూ ఆదాయం ఎగుమతి సరుకుల కొనుగోళ్లకు, సైన్యాల నిర్వహణకు, తదుపరి విస్తరణకు ఎలా నిధులు సమకూర్చిందో వివరించండి.
- సైన్య సహకార ఒప్పందాలు, రాజ్యాల విలీనాలు, పరిపాలనా స్థిరీకరణ గురించి చర్చించండి.
- ప్రైవేటు కంపెనీ ప్రయోజనాలకు, ప్రజాపాలనకు మధ్య ఉన్న వైరుధ్యం పార్లమెంటరీ నియంత్రణకు, 1858లో అధికార బదిలీకి ఎలా దారితీసిందో వివరిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Our Pasts–III: From Trade to Territory and Ruling the Countryside.
- NCERT, Themes in Indian History, Part III: Colonialism and the Countryside; Rebels and the Raj.
- Bipan Chandra, History of Modern India.
- UK Parliament website: historical resources on the East India Company and parliamentary regulation.
- British Library, India Office Records: sources on Company administration and commerce.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:India_1835_2_Mohurs.jpg
