1. చారిత్రక నేపథ్యం: అఖిల భారత సంస్థ ఎందుకు ఆవిర్భవించింది
భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఆవిర్భావం, భారతదేశంలో అప్పుడప్పుడే రూపుదిద్దుకుంటున్న రాజకీయ చైతన్యవంతమైన ప్రజావర్గం సంఘటితం కావడాన్ని సూచించింది. అది ఒక వ్యక్తి అకస్మాత్తుగా సృష్టించిన సంస్థ కాదు. పంతొమ్మిదవ శతాబ్దంలో వలసపాలనలో పరిపాలనాపరమైన ఏకీకరణ, రైల్వేలు, తపాలా సేవలు, టెలిగ్రాఫ్ వివిధ ప్రాంతాల మధ్య పరస్పర సంబంధాలను పెంచాయి. ఆంగ్ల విద్య అనేకమంది విద్యావంతులైన భారతీయులకు ఒక ఉమ్మడి భాషా మాధ్యమాన్ని అందించగా, ఆంగ్లంలోనూ భారతీయ భాషల్లోనూ వెలువడిన వార్తాపత్రికలు వివక్షాపూరిత విధానాలు, రాజకీయ ఉద్యమాల గురించిన సమాచారాన్ని వ్యాప్తి చేశాయి. ఈ పరిణామాలు స్థానిక సమస్యలు అఖిల భారత స్వరూపాన్ని సంతరించుకోవడానికి దోహదపడ్డాయి.
వలసపాలన ఉమ్మడి ఆర్థిక ఆందోళనలను కూడా సృష్టించింది. పేదరికం, అధిక పన్నుల భారం, పరిమిత ఉపాధి అవకాశాలకు బ్రిటిష్ ఆర్థిక, పరిపాలనా విధానాలతో సంబంధం ఉందని విద్యావంతులైన భారతీయులు క్రమంగా గుర్తించారు. సంపద తరలింపుపై దాదాభాయి నౌరోజీ చేసిన విమర్శ, భారతదేశం పేదరికంలో కూరుకుపోవడానికి నిర్మాణాత్మక కారణాలు ఉన్నాయనే అవగాహనను పెంపొందించింది. తొలినాటి రాజకీయ కార్యకలాపాలు వృత్తి నిపుణులు, విద్యావంతులైన పట్టణ వర్గాలకే ప్రధానంగా పరిమితమైనప్పటికీ, అవి కేవలం నిర్దిష్ట సముదాయాలు లేదా ప్రావిన్సుల ప్రయోజనాల కోసం కాకుండా విస్తృత భారతీయ ప్రయోజనాల తరఫున గళమెత్తడం ప్రారంభించాయి.
లార్డ్ లిట్టన్ పాలనలో జరిగిన పరిణామాలు అసంతృప్తిని తీవ్రతరం చేశాయి. 1878 నాటి దేశీయ భాషా పత్రికల చట్టం భారతీయ భాషా వార్తాపత్రికలపై ఆంక్షలు విధించగా, అదే సంవత్సరంలోని ఆయుధ చట్టం జాతిపరమైన అసమానతకు ప్రతీకగా నిలిచింది. ఇండియన్ సివిల్ సర్వీస్ పరీక్షకు గరిష్ఠ వయోపరిమితిని 19కి తగ్గించడం భారతీయ అభ్యర్థులకు ప్రతికూలంగా మారింది; వారు ఆ పరీక్ష కోసం బ్రిటన్కు కూడా ప్రయాణించాల్సి వచ్చేది. అర్హత కలిగిన భారతీయ న్యాయమూర్తులు ఐరోపా మూలాలున్న బ్రిటిష్ ప్రజలపై కేసులను విచారించేందుకు అనుమతించడాన్ని ఐరోపావాసులు ఎంతగా వ్యతిరేకించారో 1883 నాటి ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం వెల్లడించింది. ఇటువంటి అనుభవాలు నిరంతర, సమన్వయంతో కూడిన రాజకీయ సంఘటిత కార్యాచరణ అవసరమనే వాదనను బలపరిచాయి.
- నిర్మాణాత్మక కారణాలు: పరిపాలనా ఏకీకరణ, ఆధునిక సమాచార ప్రసార సదుపాయాలు, విద్య, పత్రికలు, ఆర్థిక దోపిడీ.
- తక్షణ రాజకీయ నేపథ్యం: వివక్షాపూరిత చట్టాలు, సివిల్ సర్వీస్కు సంబంధించిన అసంతృప్తులు, ఇల్బర్ట్ బిల్లుపై జాత్యహంకార ఆందోళన.
- లార్డ్ రిప్పన్ హయాంలో జరిగిన ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదాన్ని, లార్డ్ డఫరిన్ హయాంలో జరిగిన కాంగ్రెస్ స్థాపనతో పొరపాటుగా కలిపి చూడకూడదు.
2. కాంగ్రెస్కు పూర్వం రాజకీయ సంఘాలు
అనేక సంస్థలు, ఆ తరువాత కాంగ్రెస్ ఉపయోగించిన కార్యాచరణ పద్ధతులను, సంబంధాల వ్యవస్థలను రూపొందించాయి. 1851లో కలకత్తాలో స్థాపించిన బ్రిటిష్ ఇండియన్ అసోసియేషన్ ప్రభావవంతమైన భూస్వామ్య వర్గాల ప్రయోజనాలకు ప్రాతినిధ్యం వహిస్తూ, పరిపాలనా అంశాలపై వినతిపత్రాలను సమర్పించింది. 1866లో లండన్లో దాదాభాయి నౌరోజీ స్థాపించిన ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్, భారతీయుల సమస్యలను బ్రిటిష్ ప్రజలకు వివరించి వారి అభిప్రాయాలను ప్రభావితం చేయడానికి ప్రయత్నించింది. ఈ సంస్థల సామాజిక పునాదులు, భౌగోళిక విస్తృతి గణనీయంగా భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, సంఘటిత ప్రాతినిధ్యం ప్రాముఖ్యతను అవి చాటిచెప్పాయి.
1870లో స్థాపించిన పూనా సార్వజనిక సభ, పశ్చిమ భారతదేశంలో ప్రజా రాజకీయ కార్యకలాపాలకు ముఖ్యమైన సంస్థగా అవతరించింది; ఎం.జి. రనడేకు దీనితో సన్నిహిత అనుబంధం ఉండేది. సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, ఆనంద మోహన్ బోస్లు 1876లో కలకత్తాలో స్థాపించిన ఇండియన్ అసోసియేషన్, విస్తృత రాజకీయ పునాదిని ఏర్పరచుకోవడానికి కృషి చేసింది; సివిల్ సర్వీసుల్లో నియామకాలు వంటి అంశాలపై ఉద్యమించింది. 1884 నాటి మద్రాసు మహాజన సభ, 1885 నాటి బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్ ప్రాంతీయ రాజకీయ సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని మరింత బలోపేతం చేశాయి.
ఇండియన్ అసోసియేషన్ చొరవతో 1883 డిసెంబరులో కలకత్తాలో తొలిసారిగా జరిగిన భారత జాతీయ సదస్సు (ఇండియన్ నేషనల్ కాన్ఫరెన్స్), ముఖ్యమైన పూర్వగామిగా నిలిచింది. వివిధ ప్రాంతాలకు చెందిన రాజకీయ కార్యకర్తలను ఒకచోట చేర్చాలనే భావనకు ఇది ముందుగానే రూపమిచ్చింది. రెండో సదస్సు 1885 డిసెంబరులో, దాదాపు తొలి కాంగ్రెస్ సమావేశం జరిగిన సమయంలోనే జరిగింది. ఈ రెండు ప్రవాహాలు అనంతరం కలిశాయి. అందువల్ల, ఈ రెండింటిలో పాల్గొన్న వ్యక్తులు, వాటి లక్ష్యాల మధ్య సారూప్యతలను గుర్తిస్తూనే, భారత జాతీయ సదస్సును, భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ను వేర్వేరుగా గుర్తించాలి.
- బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్: ఫిరోజ్షా మెహతా, కె.టి. తెలాంగ్, బద్రుద్దీన్ త్యాబ్జీలతో అనుబంధం కలిగిన సంస్థ.
- ఇండియన్ అసోసియేషన్: ఇది అంతకుముందు ఏర్పడిన బ్రిటిష్ ఇండియన్ అసోసియేషన్కు భిన్నమైన సంస్థ.
- కాంగ్రెస్కు పూర్వగాములైన సంఘాలు వినతిపత్రాలు సమర్పించడంలో అనుభవాన్ని, నాయకుల మధ్య సంబంధాల వ్యవస్థను, ప్రజలకు ప్రాతినిధ్యం వహించే ప్రజాభిప్రాయ భావనను అందించాయి.
3. సంస్థాగత నిర్మాణం మరియు 1885 నాటి తొలి సమావేశం
పదవీ విరమణ చేసిన బ్రిటిష్ సివిల్ సర్వెంట్ అలన్ ఆక్టేవియన్ హ్యూమ్, భారతీయ రాజకీయ నాయకులను ఒక జాతీయ సంస్థలో ఏకం చేయడంలో తోడ్పడ్డారు. 1 మార్చి 1883 తేదీన కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయ పట్టభద్రులకు రాసిన బహిరంగ లేఖలో, సంఘటిత ప్రజా కార్యాచరణకు ఆయన పిలుపునిచ్చారు. ఆ తరువాత ప్రముఖ భారతీయ నాయకులతో కలిసి పనిచేస్తూ, అఖిల భారత సమావేశానికి ఏర్పాట్లను సమన్వయం చేశారు. భారత జాతీయ కాంగ్రెస్గా సంస్థ ఆవిర్భవించడానికి ముందు, సన్నాహక కార్యకలాపాలు ఇండియన్ నేషనల్ యూనియన్ పేరుతో సాగాయి.
ప్రారంభ సమావేశాన్ని పూనాలో నిర్వహించాలని ప్రణాళిక రూపొందించారు. అయితే, కలరా వ్యాప్తి కారణంగా దానిని బొంబాయికి మార్చారు. ఈ సమావేశం 28 నుంచి 31 డిసెంబర్ 1885 వరకు గోకుల్దాస్ తేజ్పాల్ సంస్కృత కళాశాలలో జరిగింది. డెబ్బై రెండు మంది ప్రతినిధులు హాజరయ్యారు; కలకత్తా న్యాయవాది వోమేశ్ చంద్ర బెనర్జీ అధ్యక్షుడిగా వ్యవహరించారు. హ్యూమ్ నిర్వహణ పాత్రను అధ్యక్ష పదవితో పొరబడకూడదు: ఆయన కాంగ్రెస్ తొలి అధ్యక్షుడు కాదు.
ప్రతినిధుల్లో ప్రధానంగా న్యాయవాదులు, పాత్రికేయులు, ఉపాధ్యాయులు వంటి విద్యావంతులైన వృత్తి నిపుణులు ఉన్నారు. అందువల్ల ఈ సమావేశం ఎన్నికల ద్వారా ఏర్పడిన ప్రాతినిధ్య సభ కాదు; రైతులు, కార్మికులను పెద్దఎత్తున సమీకరించిన ప్రజా ఉద్యమం కూడా కాదు. అయినప్పటికీ, వివిధ ప్రాంతాల నుంచి పాల్గొనేవారిని ఒకచోట చేర్చడం రాజకీయంగా ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. వార్షిక సమావేశాలు, మారుతూ ఉండే సమావేశ వేదికలు, ఉమ్మడి కార్యక్రమం ఒక స్థిరమైన జాతీయ వేదిక ఏర్పాటుకు తోడ్పడ్డాయి. దాదాభాయ్ నౌరోజీ అధ్యక్షతన 1886లో కలకత్తాలో జరిగిన రెండో సమావేశం భాగస్వామ్యాన్ని విస్తరించింది; 1887లో మద్రాసులో జరిగిన మూడో సమావేశానికి బద్రుద్దీన్ త్యాబ్జీ అధ్యక్షత వహించారు.
- వ్యవస్థాపకుడు–నిర్వాహకుడు: ఎ.ఓ. హ్యూమ్; తొలి అధ్యక్షుడు: డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ.
- తొలి ముగ్గురు అధ్యక్షులు: బెనర్జీ, నౌరోజీ, త్యాబ్జీ.
- బద్రుద్దీన్ త్యాబ్జీ కాంగ్రెస్కు తొలి ముస్లిం అధ్యక్షుడు.
4. లక్ష్యాలు, డిమాండ్లు మరియు తొలి దశ రాజకీయ పద్ధతులు
బోనర్జీ తన అధ్యక్షోపన్యాసంలో రాజకీయ కార్యకర్తల మధ్య మరింత సన్నిహిత వ్యక్తిగత సంబంధాలను పెంపొందించడం, ప్రాంతీయ, మతపరమైన పక్షపాతాలను తొలగించడం, జాతీయ ఐక్యతను బలోపేతం చేయడం, ప్రజా కార్యాచరణ కోసం ఒక కార్యక్రమాన్ని రూపొందించడం వంటి అంశాలను నొక్కిచెప్పారు. ఈ దశలో ఉమ్మడి రాజకీయ అస్తిత్వాన్ని పెంపొందించడమే ఒక ముఖ్యమైన లక్ష్యంగా ఉండేది. వివిధ ప్రావిన్సులకు చెందిన భారతీయులు ఉమ్మడి సమస్యలపై చర్చించగలరని నిరూపించేందుకు కాంగ్రెస్ నాయకులు ప్రయత్నించారు.
భారత పరిపాలనపై విచారణ జరిపించాలని, శాసన మండళ్లను సంస్కరించి విస్తరించాలని, ప్రభుత్వంలో భారతీయుల భాగస్వామ్యాన్ని పెంచాలని తొలి తీర్మానాలు డిమాండ్ చేశాయి. భారతదేశం, బ్రిటన్లలో సివిల్ సర్వీసు పరీక్షలను ఏకకాలంలో నిర్వహించడం, పరీక్షకు హాజరయ్యే వయోపరిమితిని పెంచడం ముఖ్యమైన డిమాండ్లుగా ఉండేవి. భారత ఆదాయాల నుంచి భరించాల్సి వస్తున్న అధిక సైనిక వ్యయాన్ని కూడా నాయకులు విమర్శించారు. ఈ అంశాలు పరిపాలనా సంస్కరణలతోపాటు జాతి వివక్ష, సామ్రాజ్య పాలన మోపుతున్న ఆర్థిక భారం పట్ల ఉన్న ఆందోళనలను కలిపి ముందుకు తెచ్చాయి.
తొలి దశ కాంగ్రెస్ వినతిపత్రాలు, తీర్మానాలు, బహిరంగ సభలు, పత్రికా ప్రచారాలు, బ్రిటిష్ ప్రజాభిప్రాయానికి చేసే విజ్ఞప్తులపై ఆధారపడింది. దాని నాయకులు సాధారణంగా బ్రిటిష్ రాజరికం పట్ల విధేయతను ప్రకటించేవారు; ఉదారవాద సూత్రాల ద్వారా సామ్రాజ్య వ్యవస్థ పరిధిలోనే సంస్కరణలను సాధించవచ్చని ఆశించేవారు. సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం కాంగ్రెస్ స్థాపన నాటి డిమాండ్ కాదు; డిసెంబర్ 1929లో జరిగిన లాహోర్ సమావేశంలో కాంగ్రెస్ పూర్ణ స్వరాజ్యాన్ని స్వీకరించింది. అందువల్ల తొలి దశ రాజ్యాంగబద్ధ మితవాదాన్ని ఉద్యమం తరువాతి దశలో అనుసరించిన లక్ష్యాలు, పద్ధతుల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
- రాజకీయ లక్ష్యం: జాతీయ ఐక్యత, రాజకీయ విద్య, ప్రజా డిమాండ్ల సమన్వయం.
- పరిపాలనా లక్ష్యం: ప్రాతినిధ్య సంస్థలు, ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో భారతీయులకు మరిన్ని అవకాశాలు.
- ఆర్థిక లక్ష్యం: వ్యయాల పరిశీలన, వలస పాలన విధించిన భారాల నుంచి ఉపశమనం.
5. వ్యాఖ్యానాలు, పరిమితులు మరియు ప్రాధాన్యం
భారతీయుల అసంతృప్తి హింసాత్మక తిరుగుబాటుగా మారకుండా, అది వ్యక్తమయ్యేందుకు రాజ్యాంగబద్ధమైన మార్గం ఉండాలని హ్యూమ్ కోరుకున్నారనేది భద్రతా కవాటం (సేఫ్టీ వాల్వ్) వ్యాఖ్యానం. అశాంతి గురించి హ్యూమ్ వ్యక్తం చేసిన ఆందోళనకు సంబంధించిన కథనాలు ఈ వ్యాఖ్యానం కొనసాగడానికి తోడ్పడ్డాయి. తరువాత లాలా లజపత్ రాయ్ కూడా ‘యంగ్ ఇండియా’లో కాంగ్రెస్ను భద్రతా కవాటంగా చర్చించారు. అయితే, కాంగ్రెస్ను కేవలం వలస ప్రభుత్వమే సృష్టించిందని గానీ, డఫెరిన్ దానిని నడిపించారని గానీ ఇది నిర్ధారించదు.
భారతీయ రాజకీయ చైతన్యం స్వతంత్రంగా వికసించిన నేపథ్యంలో హ్యూమ్ కృషిని పరిశీలించడం మరింత సముచితమైన వివరణ అవుతుంది. భారతీయ నాయకులు అప్పటికే సంఘాలను నిర్మించారు, ప్రచార కార్యక్రమాలను నిర్వహించారు, జాతీయ సమావేశాలను నిర్వహించేందుకు ప్రయత్నించారు. హ్యూమ్ భాగస్వామ్యం వల్ల కొత్త సంస్థపై వెంటనే అధికారిక అనుమానాలు తలెత్తే అవకాశం తగ్గడంతోపాటు, భారతీయ నాయకుల సొంత రాజకీయ ప్రయోజనాలకూ తోడ్పడేది. అందువల్ల ఇందులో పాల్గొన్నవారి ఉద్దేశాలు భిన్నంగా ఉండవచ్చు. కాంగ్రెస్ పరిపాలనా విధానాలను సవాలు చేస్తూ, భారతీయుల అభిప్రాయాలకు తాను ప్రాతినిధ్యం వహిస్తున్నట్లు ప్రకటించడంతో అధికార వర్గాల వైఖరి కూడా క్రమంగా మరింత వ్యతిరేకంగా మారింది.
ప్రారంభంలో కాంగ్రెస్కు పరిమిత సామాజిక పునాది ఉండేది; గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో దాని వ్యాప్తి బలహీనంగా ఉండేది; బ్రిటిష్ ఉదారవాద అభిప్రాయాలపై అతిగా విశ్వాసం ఉండేది. అయినప్పటికీ, దాని చారిత్రక కృషి గణనీయమైనది: ఏటా జాతీయ స్థాయిలో సంప్రదింపులు జరిపే విధానాన్ని సంస్థాగతం చేసింది, ఉమ్మడి డిమాండ్లను రూపొందించింది, తరువాతి జాతీయోద్యమానికి స్థిరమైన సంస్థాగత వేదికను అందించింది. దాని స్థాపనను ప్రజా పోరాటానికి తక్షణ ఆరంభంగా లేదా పూర్తిగా రూపుదిద్దుకున్న స్వాతంత్ర్య కార్యక్రమంగా కాకుండా, విడివిడిగా ఉన్న ప్రాంతీయ సంఘాల నుంచి నిరంతర అఖిల భారత రాజకీయ కార్యకలాపాల వైపు జరిగిన పరివర్తనగా అర్థం చేసుకోవడం సముచితం.
- పరీక్ష దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన తేడా: ఉద్దేశాల గురించి చర్చనీయాంశంగా ఉన్న వివరణ, ఆధారాలతో ధ్రువీకరించిన స్థాపన నాటి తీర్మానం ఒకటి కావు.
- సమతుల్య అంచనా: సమాజంలోని పరిమిత వర్గాలకే చేరువైనప్పటికీ, జాతీయ రాజకీయ సంస్థను నిర్మించడంలో ప్రధాన ప్రాధాన్యం కలిగి ఉంది.
కాలరేఖ
1866
దాదాభాయ్ నౌరోజీ లండన్లో ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్ను స్థాపించారు.
1876
సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, ఆనంద మోహన్ బోస్ కలకత్తాలో ఇండియన్ అసోసియేషన్ను స్థాపించారు.
1883
హ్యూమ్ కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయ పట్టభద్రులకు తన లేఖను విడుదల చేశారు; ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం తలెత్తింది; మొదటి భారత జాతీయ సమావేశం జరిగింది.
28–31 December 1885
భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదటి సమావేశం బొంబాయిలో డబ్ల్యూ.సి. బెనర్జీ అధ్యక్షతన జరిగింది.
1886
కాంగ్రెస్ రెండవ సమావేశం కలకత్తాలో దాదాభాయ్ నౌరోజీ అధ్యక్షతన జరిగింది.
1887
మద్రాసు సమావేశానికి బద్రుద్దీన్ త్యాబ్జీ అధ్యక్షత వహించారు.
ప్రాంతీయ అసంతృప్తుల నుంచి జాతీయ సంస్థ ఆవిర్భావం వరకు
- 1. వలసవాద విధానాలు ఉమ్మడి ఆర్థిక, రాజకీయ అసంతృప్తులకు దారితీశాయి
- 2. విద్య, వార్తాపత్రికలు, సమాచార ప్రసార సదుపాయాలు రాజకీయ కార్యకర్తలను అనుసంధానించాయి
- 3. ప్రాంతీయ సంఘాలు వినతిపత్రాల సమర్పణను, ప్రచార కార్యక్రమాలను నిర్వహించాయి
- 4. జాతీయ సదస్సులు ప్రాంతాల మధ్య సహకారాన్ని ప్రోత్సహించాయి
- 5. డిసెంబర్ 1885 సమావేశ నిర్వహణను హ్యూమ్, భారతీయ నాయకులు సమన్వయం చేశారు
- 6. వార్షిక కాంగ్రెస్ సమావేశాలు అఖిల భారత స్థాయి రాజకీయ చర్చను సంస్థాగతం చేశాయి
| సంస్థ | స్థాపన | సంస్థతో సంబంధమున్న ముఖ్య నాయకులు | ప్రాధాన్యం |
|---|---|---|---|
| బ్రిటిష్ ఇండియన్ అసోసియేషన్ | 1851, కలకత్తా | రాధాకాంత్ దేవ్ | భూస్వామ్య ప్రయోజన వర్గాల బలమైన మద్దతుతో వినతిపత్రాలు సమర్పించిన సంస్థ |
| ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్ | 1866, లండన్ | దాదాభాయ్ నౌరోజీ | భారతీయుల సమస్యలను బ్రిటిష్ ప్రజాభిప్రాయం దృష్టికి తీసుకెళ్లింది |
| పూనా సార్వజనిక సభ | 1870, పూనా | ఎం.జి. రనడే | ప్రాంతీయ స్థాయిలో ప్రజా ప్రాతినిధ్యం, రాజకీయ చర్చ |
| ఇండియన్ అసోసియేషన్ | 1876, కలకత్తా | సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ, ఆనంద మోహన్ బోస్ | రాజకీయ ప్రచార కార్యక్రమాలు, జాతీయ సదస్సు నిర్వహణకు చొరవ |
| మద్రాస్ మహాజన సభ | 1884, మద్రాస్ | ఎం. వీరరాఘవాచారి, జి. సుబ్రహ్మణ్య అయ్యర్, పి. ఆనందాచార్లు | మద్రాస్ ప్రెసిడెన్సీలో రాజకీయ సమన్వయం |
| బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ అసోసియేషన్ | 1885, బొంబాయి | ఫిరోజ్షా మెహతా, కె.టి. తెలాంగ్, బద్రుద్దీన్ త్యాబ్జీ | తొలి కాంగ్రెస్ సమావేశానికి ముందు ఏర్పడిన ప్రాంతీయ వేదిక |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
ఇల్బర్ట్ బిల్లు వివాదం, 1883
యూరోపియన్ బ్రిటిష్ ప్రజలను విచారించే విషయంలో అర్హత కలిగిన భారతీయ న్యాయమూర్తుల న్యాయాధికారంపై ఉన్న జాతిపరమైన ఆంక్షను తొలగించాలని రిపన్ ప్రభుత్వం ప్రతిపాదించింది. యూరోపియన్ల వ్యతిరేకత కారణంగా రాజీ చేసుకోవాల్సి వచ్చింది. ఈ వివాదం జాతిపరమైన అసమానతను బహిర్గతం చేయడంతోపాటు సంఘటిత రాజకీయ ఒత్తిడి ప్రభావాన్ని చాటిచెప్పి, జాతీయ రాజకీయ సమన్వయానికి ముఖ్యమైన నేపథ్యాన్ని అందించింది.
పూర్వగామిగా భారత జాతీయ సమావేశం
కాంగ్రెస్ ఏర్పడకముందే, 1883లో ఇండియన్ అసోసియేషన్ కలకత్తాలో ఒక జాతీయ సమావేశాన్ని నిర్వహించింది. దాని రెండవ సమావేశం, డిసెంబర్ 1885లో జరిగిన కాంగ్రెస్ తొలి సమావేశం ఒకే సమయంలో జరిగాయి. తరువాత అవి ఏకం కావడం ద్వారా, అప్పటికే కొనసాగుతున్న భారతీయుల చొరవలతోపాటు హ్యూమ్ చేసిన నిర్వహణ కృషి నుంచి కూడా కాంగ్రెస్ రూపుదిద్దుకుందని స్పష్టమవుతుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ మొదటి సమావేశానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. దీనిని తొలుత పూనాలో నిర్వహించాలని ప్రణాళిక రూపొందించారు. 2. దీనికి ఎ.ఓ. హ్యూమ్ అధ్యక్షత వహించారు. 3. ఇది లార్డ్ డఫరిన్ వైస్రాయ్గా ఉన్న కాలంలో జరిగింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
కింది సంస్థల స్థాపనకు సంబంధించి సరైన కాలక్రమం ఏది?
- A. ఇండియన్ అసోసియేషన్, ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్, మద్రాసు మహాజన సభ, పూనా సార్వజనిక సభ
- B. ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్, పూనా సార్వజనిక్ సభ, ఇండియన్ అసోసియేషన్, మద్రాస్ మహాజన సభ
- C. పూనా సార్వజనిక్ సభ, ఇండియన్ అసోసియేషన్, ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్, మద్రాస్ మహాజన సభ
- D. ఈస్ట్ ఇండియా అసోసియేషన్, మద్రాస్ మహాజన సభ, పూనా సార్వజనిక్ సభ, ఇండియన్ అసోసియేషన్
ప్రశ్న 3
1885లో ఏర్పడిన సమయంలో కాంగ్రెస్ స్వరూపాన్ని అత్యంత సముచితంగా వివరించే ప్రకటన ఏది?
- A. సామూహిక శాసనోల్లంఘన ద్వారా సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించడాన్ని తన తక్షణ లక్ష్యంగా స్వీకరించింది.
- B. చట్టబద్ధంగా అన్ని ప్రాంతీయ సంఘాల అధికారాలను తనకు బదిలీ చేసుకోవడం ద్వారా వాటి స్థానాన్ని ఆక్రమించింది.
- C. జాతీయ ఐక్యత, రాజ్యాంగ సంస్కరణల లక్ష్యాల ప్రాతిపదికన రాజకీయ కార్యకర్తలను ఒకే వేదికపైకి తీసుకువచ్చింది.
- D. పార్లమెంటు చట్టం కింద ఎన్నికైన శాసన సంస్థగా స్థాపించబడింది.
మెయిన్స్: భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ఆవిర్భావం కేవలం పదవీ విరమణ చేసిన ఒక బ్రిటిష్ అధికారి చొరవ ఫలితం కాకుండా, వికసిస్తున్న జాతీయ చైతన్యానికి పరాకాష్ఠ. చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- డిసెంబర్ 1885లో జరిగిన బొంబాయి సమావేశాన్ని పరిచయం చేసి, హ్యూమ్ పాత్రను బెనర్జీ అధ్యక్ష బాధ్యతల నుంచి వేరు చేసి వివరించండి.
- విద్య, సమాచార ప్రసార సౌకర్యాలు, పత్రికలు, వలస పాలన కారణంగా ఉమ్మడిగా ఎదుర్కొన్న సమస్యలను వివరించండి.
- ప్రాంతీయ సంఘాలను, 1883 నాటి భారత జాతీయ సమావేశాన్ని ప్రస్తావించండి.
- హ్యూమ్ సమన్వయ కృషిని గుర్తిస్తూనే, భద్రతా కవాట సిద్ధాంతాన్ని విమర్శనాత్మకంగా అంచనా వేయండి.
- ప్రారంభ సామాజిక పునాది పరిమితమైనప్పటికీ, నిరంతర అఖిల భారత రాజకీయ కార్యకలాపాల వైపు జరిగిన పరివర్తనను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Our Pasts–III, The Making of the National Movement: 1870s–1947.
- Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence, chapter on the foundation of the Indian National Congress.
- Bipan Chandra, Modern India, NCERT.
- Indian National Congress official website: historical sessions and past presidents.
- W.C. Bonnerjee’s presidential address and proceedings of the first Indian National Congress, 1885.
