New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · జాతీయోద్యమం

గాంధీ యుగం

గాంధీ యుగం భారత జాతీయవాదాన్ని విస్తృత ప్రజా పునాది గల పోరాటంగా మార్చింది. రాజకీయ స్వాతంత్ర్యాన్ని ప్రజల దైనందిన సమస్యలు, సంఘ సంస్కరణ, ఆర్థిక స్వావలంబనతో అనుసంధానించింది. 1915లో గాంధీ భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చినప్పటి నుంచి 1947లో స్వాతంత్ర్యం సాధించే వరకు సత్యాగ్రహం, సహాయ నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘన వలసపాలనకు వ్యతిరేకంగా ప్రజలను సమీకరించే ప్రధాన సాధనాలుగా మారాయి. ప్రిలిమ్స్ కోసం ఉద్యమాల కారణాలు, కాలక్రమం, నాయకులు, కార్యక్రమాలు, భౌగోళిక వ్యాప్తి, తక్షణ ఫలితాల ఆధారంగా వాటి మధ్య తేడాలను గుర్తించడం ప్రధానమైన పని.

ఉప్పు సత్యాగ్రహ యాత్రలో గాంధీ, మార్చి 1930.

ఉప్పు సత్యాగ్రహ యాత్రలో గాంధీ, మార్చి 1930.

Credit: Yann (talk) · Public domain · source

సబర్మతి ఆశ్రమం (గాంధీ ఆశ్రమం, హరిజన ఆశ్రమం లేదా సత్యాగ్రహ ఆశ్రమం అని కూడా పిలుస్తారు) గుజరాత్‌లోని అహ్మదాబాద్ నగర సబర్మతి శివారు ప్రాంతంలో, ఆశ్రమ్ రోడ్డును ఆనుకొని, సబా నది ఒడ్డున ఉంది

సబర్మతి ఆశ్రమం (గాంధీ ఆశ్రమం, హరిజన ఆశ్రమం లేదా సత్యాగ్రహ ఆశ్రమం అని కూడా పిలుస్తారు) గుజరాత్‌లోని అహ్మదాబాద్ నగర సబర్మతి శివారు ప్రాంతంలో, ఆశ్రమ్ రోడ్డును ఆనుకొని, సబా నది ఒడ్డున ఉంది

Credit: Snehrashmi · CC BY-SA 4.0 · source

1. గాంధేయ పద్ధతులు, తొలి ప్రయోగాలు

దక్షిణాఫ్రికాలో జాతి వివక్షకు వ్యతిరేకంగా సాగించిన పోరాటాల సమయంలో గాంధీ సత్యాగ్రహాన్ని అభివృద్ధి చేశారు. సత్యాన్ని దృఢంగా పట్టుకుని ఉండటం అనే అర్థంతో ముడిపడిన సత్యాగ్రహం, బలవంతం లేదా ప్రతీకారానికి బదులుగా అహింసాత్మక చర్యలు, స్వచ్ఛందంగా కష్టాలను భరించడం ద్వారా అన్యాయాన్ని ప్రతిఘటించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఇది నిష్క్రియాత్మకంగా పరిస్థితులను అంగీకరించడం కాదు: సమ్మెలు, బహిష్కరణలు, పాదయాత్రలు, అన్యాయమైన చట్టాలను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడం వంటివి సంఘటిత ప్రతిఘటనకు సాధనాలుగా మారగలవు. అహింస, క్రమశిక్షణ, నైతిక సాధనాలకు రాజకీయ లక్ష్యాలకు మధ్య ఉన్న సంబంధం దీనిలో ప్రధానాంశాలు.

1909లో రచించిన హింద్ స్వరాజ్‌లో గాంధీ ఆధునిక పారిశ్రామిక నాగరికతను విమర్శించారు. బ్రిటిష్ పాలకుల స్థానంలో భారతీయులను నియమించడం మాత్రమే స్వరాజ్యం కాదని వాదించారు. ఆత్మనిగ్రహం, స్థానిక స్వపరిపాలన, పరాధీనత నుంచి విముక్తి అత్యావశ్యకమని పేర్కొన్నారు. తదనంతరం ఆయన నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమం ఖాదీ, గ్రామీణ పరిశ్రమలు, మత సామరస్యం, పారిశుధ్యం, మౌలిక విద్య, అంటరానితన నిర్మూలనకు ప్రాధాన్యం ఇచ్చింది.

భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చిన తరువాత గాంధీ 1915లో అహ్మదాబాద్ సమీపంలోని కొచ్రాబ్‌లో ఒక ఆశ్రమాన్ని స్థాపించారు; అది 1917లో సబర్మతికి తరలించబడింది. ఆయన తొలి జోక్యాలు నిర్దిష్ట సమస్యల పరిష్కారంపై దృష్టి సారించాయి. చంపారన్ పోరాటం నీలిమందు తోటల యజమానుల బలవంతపు పద్ధతులను సవాలు చేసింది; అహ్మదాబాద్ పోరాటం వస్త్ర పరిశ్రమ కార్మికుల వేతనాలకు సంబంధించినది; ఖేడా పోరాటం పంటలు విఫలమైన నేపథ్యంలో భూమిశిస్తు చెల్లింపులో ఉపశమనాన్ని కోరింది. ఈ ఉద్యమాలు స్థానిక నిర్వాహకుల అనుసంధాన వ్యవస్థలను ఏర్పరచి, క్రమశిక్షణతో కూడిన ప్రజా భాగస్వామ్యానికి ఉన్న రాజకీయ సామర్థ్యాన్ని చాటిచెప్పాయి.

  • సహాయ నిరాకరణ అంటే వలసపాలనా సంస్థలకు సహకారాన్ని ఉపసంహరించుకోవడం; శాసనోల్లంఘనలో ఎంపిక చేసిన చట్టాలను బహిరంగంగా ఉల్లంఘించడం ఉండేది.
  • సత్యాగ్రహానికి కేవలం శారీరక హింసకు దూరంగా ఉండటమే కాకుండా, శిక్షను స్వీకరించడానికి సిద్ధంగా ఉండటం కూడా అవసరం.
  • గాంధీ ధర్మకర్తృత్వ భావన హింసాత్మక వర్గపోరాటం ద్వారా ఆస్తులను స్వాధీనం చేసుకోవడానికి బదులుగా, సంపదను సామాజిక బాధ్యతతో వినియోగించాలని ప్రతిపాదించింది.

2. రౌలట్ ఉద్యమం మరియు సహాయ నిరాకరణ, 1919–1922

1919 నాటి రౌలట్ చట్టం యుద్ధకాల అణచివేతతో ముడిపడిన నిర్బంధం, విచారణకు సంబంధించిన అసాధారణ అధికారాలను కొనసాగించింది. గాంధీ దేశవ్యాప్త సత్యాగ్రహాన్ని నిర్వహించారు; ఇందులో 6 ఏప్రిల్ నాటి హర్తాళ్ కూడా భాగంగా ఉంది. 13 ఏప్రిల్‌న బ్రిగేడియర్-జనరల్ రెజినాల్డ్ డయ్యర్ నేతృత్వంలోని సైనికులు అమృత్‌సర్‌లోని జలియన్‌వాలా బాగ్‌లో సమావేశమైన ప్రజలపై కాల్పులు జరిపారు. పంజాబ్‌లో అణచివేత బ్రిటిష్ పాలన చట్టబద్ధతను తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది; దీనికి నిరసనగా రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ తన నైట్‌హుడ్ బిరుదును త్యజించారు.

సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం పంజాబ్ ఘటనలపై ఆగ్రహాన్ని, ఖిలాఫత్ సమస్యపై అసంతృప్తిని, స్వరాజ్య డిమాండ్‌ను ఏకతాటిపైకి తెచ్చింది. ముహమ్మద్ అలీ, షౌకత్ అలీ ప్రధాన నాయకులుగా సాగిన ఖిలాఫత్ ఉద్యమం, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం తరువాత ఒట్టోమన్ ఖలీఫా స్థానాన్ని పరిరక్షించాలని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు ఒక అవకాశంగా భావించి గాంధీ ఈ కూటమికి మద్దతు ఇచ్చారు. 1920 సెప్టెంబర్‌లో కలకత్తాలో జరిగిన ప్రత్యేక సమావేశంలో కాంగ్రెస్ సహాయ నిరాకరణను ఆమోదించి, డిసెంబర్‌లో నాగపూర్‌లో జరిగిన సమావేశంలో దానిని పునరుద్ఘాటించింది.

ఈ కార్యక్రమంలో బిరుదుల పరిత్యాగం, ప్రభుత్వ పాఠశాలలు, న్యాయస్థానాలు, శాసన మండళ్ల బహిష్కరణ, విదేశీ వస్త్రాల నిరాకరణ, జాతీయ విద్య, ఖాదీల ప్రోత్సాహం ఉన్నాయి. నాగపూర్‌లో కాంగ్రెస్ తన ప్రాదేశిక కమిటీలను భాషా ప్రాతిపదికన పునర్వ్యవస్థీకరించి, సభ్యత్వాన్ని విస్తరించింది. విద్యార్థులు, వ్యాపారులు, కార్మికులు, రైతులు ఇందులో పాల్గొన్నారు. అయితే, స్థానిక ఉద్యమాలు తరచుగా కేంద్ర స్థాయిలో నిర్దేశించిన కార్యక్రమానికి మించిన డిమాండ్లను వ్యక్తం చేశాయి.

5 ఫిబ్రవరి 1922న గోరఖ్‌పూర్ జిల్లాలోని చౌరీ చౌరాలో ఒక జనసమూహం పోలీసులను హతమార్చిన అనంతరం గాంధీ ఉద్యమాన్ని నిలిపివేశారు. అహింసాయుత క్రమశిక్షణ అనివార్యమని ఆయన భావించారు. ఆ తరువాత మార్చిలో ఆయనను అరెస్టు చేశారు. ఉద్యమ ఉపసంహరణ కాంగ్రెస్‌లో చర్చకు దారితీసింది. శాసన మండళ్ల ఎన్నికల్లో పోటీ చేసి, వలస పాలనను లోపలి నుంచే అడ్డుకునేందుకు 1923లో స్వరాజ్ పార్టీని స్థాపించేలా సి.ఆర్. దాస్, మోతీలాల్ నెహ్రూలను ప్రేరేపించింది.

3. శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం, రాజ్యాంగ చర్చలు, 1930–1934

1927లో నియమితమై, సభ్యులందరూ బ్రిటిష్‌వారే ఉన్న సైమన్ కమిషన్ 1928లో భారతదేశానికి వచ్చినప్పుడు విస్తృత బహిష్కరణను ఎదుర్కొంది. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షతన డిసెంబర్ 1929లో జరిగిన లాహోర్ కాంగ్రెస్ మహాసభలో సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం కాంగ్రెస్ లక్ష్యంగా మారింది. 26 జనవరి 1930న తొలి స్వాతంత్ర్య దినోత్సవాన్ని జరుపుకున్నారు. గాంధీ చేసిన పదకొండు డిమాండ్లకు సంతృప్తికరమైన స్పందన లభించకపోవడంతో, ఉప్పు శాసనోల్లంఘన ఉద్యమానికి కేంద్రబిందువైంది. ఉప్పుపై పన్ను సామాజిక భేదాలతో సంబంధం లేకుండా అన్ని వర్గాల ప్రజల దైనందిన జీవితాన్ని ప్రభావితం చేయడమే ఇందుకు కారణం.

గాంధీ 12 మార్చి 1930న ఎంపిక చేసిన 78 మంది స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలతో సబర్మతి ఆశ్రమం నుంచి బయలుదేరి, 6 ఏప్రిల్‌న దండిలో ఉప్పు చట్టాన్ని ఉల్లంఘించారు. ఉప్పు తయారీ, విదేశీ వస్త్ర బహిష్కరణ, మద్యం దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్, కొన్ని ప్రాంతాల్లో పన్నుల నిరాకరణ లేదా అటవీ చట్టాల ఉల్లంఘన వంటి కార్యకలాపాలు భారతదేశమంతటా విస్తరించాయి. మహిళలు విశేషంగా పాల్గొన్నారు. సి. రాజగోపాలాచారి వేదారణ్యం యాత్రకు నాయకత్వం వహించగా, ఖాన్ అబ్దుల్ గఫార్ ఖాన్‌కు చెందిన ఖుదాయ్ ఖిద్మత్‌గార్లు వాయవ్య సరిహద్దు ప్రావిన్స్‌లో ప్రజలను సమీకరించారు.

5 మార్చి 1931న కుదిరిన గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందం శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని తాత్కాలికంగా నిలిపివేసి, రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశంలో కాంగ్రెస్ పాల్గొనేందుకు వీలు కల్పించింది. హింసాత్మక నేరాల్లో దోషులుగా నిర్ధారణ కాని రాజకీయ ఖైదీలను విడుదల చేసేందుకు ప్రభుత్వం అంగీకరించింది. తీరప్రాంత ప్రజలకు పరిమితంగా ఉప్పు తయారీ హక్కులు కల్పించడంతో సహా ఇతర రాయితీలను కూడా ఇచ్చింది. అయితే, స్వాతంత్ర్యం కల్పించేందుకు అంగీకరించలేదు. మార్చి 1931లో జరిగిన కరాచీ కాంగ్రెస్ మహాసభ ఈ ఒప్పందాన్ని ఆమోదించి, ప్రాథమిక హక్కులు, జాతీయ ఆర్థిక కార్యక్రమంపై తీర్మానాలను స్వీకరించింది.

లండన్‌లో చర్చలు విఫలమైన తరువాత, తీవ్ర అణచివేత మధ్య 1932లో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం పునఃప్రారంభమైంది. ఆగస్టు 1932 నాటి కమ్యూనల్ అవార్డు అణగారిన వర్గాలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను కల్పించింది. ఈ నిబంధనకు వ్యతిరేకంగా గాంధీ చేపట్టిన నిరాహార దీక్ష బి.ఆర్. అంబేడ్కర్‌తో చర్చలకు, 24 సెప్టెంబర్‌న పూనా ఒప్పందానికి దారితీసింది. ఈ ఒప్పందం ప్రత్యేక నియోజకవర్గాల స్థానంలో ఉమ్మడి నియోజకవర్గాల్లో రిజర్వు స్థానాలను కల్పించింది. ప్రావిన్స్‌లలో రిజర్వు స్థానాల సంఖ్యను 71 నుంచి 148కి పెంచింది. చివరకు 1934లో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని ఉపసంహరించారు.

4. యుద్ధం, వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం

సెప్టెంబర్ 1939లో భారతీయ ప్రతినిధులను సంప్రదించకుండానే భారతదేశం యుద్ధంలో పాల్గొంటున్నట్లు వైస్రాయ్ ప్రకటించారు. అదే సంవత్సరం తరువాత కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు రాజీనామా చేశాయి. 1940 నాటి ఆగస్టు ప్రతిపాదన రాజకీయ ప్రతిష్టంభనను పరిష్కరించడంలో విఫలమైన తరువాత, తక్షణమే సామూహిక పోరాటాన్ని ప్రారంభించకుండా యుద్ధాన్ని వ్యతిరేకించే హక్కును చాటేందుకు గాంధీ వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించారు. వినోబా భావే తొలి సత్యాగ్రహి కాగా, జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ రెండవ సత్యాగ్రహి.

మార్చి–ఏప్రిల్ 1942లో వచ్చిన క్రిప్స్ మిషన్ యుద్ధానంతర రాజ్యాంగ ఏర్పాటును ప్రతిపాదించింది. అయితే, తక్షణ అధికార భాగస్వామ్యం, ప్రతిపాదిత సమాఖ్యలో చేరకుండా ఉండేందుకు ప్రావిన్సులకు అవకాశం కల్పించే నిబంధనలు వంటి అంశాలపై విభేదాల కారణంగా అది విఫలమైంది. జపాన్ సైనిక దళాల ముందంజతో యుద్ధకాల అభద్రత తీవ్రమవుతున్న నేపథ్యంలో, 8 ఆగస్టు 1942న బొంబాయిలో కాంగ్రెస్ క్విట్ ఇండియా తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. గాంధీ ‘సాధించు లేదా మరణించు’ అని పిలుపునిచ్చారు.

9 ఆగస్టున ప్రధాన నాయకులను అరెస్టు చేయడంతో ఉద్యమం చాలావరకు స్థానిక స్థాయిలోనే సంఘటితమైంది. సమ్మెలు, ప్రదర్శనలు, సమాచార వ్యవస్థలపై దాడులు, రహస్య కార్యకలాపాలు కొనసాగాయి. అరుణా ఆసఫ్ అలీ, ఉషా మెహతా, జయప్రకాశ్ నారాయణ్, రామ్ మనోహర్ లోహియా ప్రతిఘటన కార్యకలాపాలతో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు. బల్లియా, తామ్లుక్, సతారాలలో సమాంతర ప్రభుత్వాలు ఏర్పడ్డాయి. వలస పాలకుల అణచివేత అప్పటి ఉద్యమాన్ని అణచివేసినప్పటికీ, బ్రిటిష్ పాలన కొనసాగడంపై ప్రజల్లో ఉన్న తీవ్ర వ్యతిరేకతను ఈ ఉద్యమం స్పష్టం చేసింది.

5. సామాజిక విస్తృతి, పరిమితులు, చారిత్రక మదింపు

గాంధేయ రాజకీయాలు జాతీయ సార్వభౌమత్వాన్ని గ్రామీణ సమాజం, వస్త్రధారణ, వినియోగం, ప్రజా నైతికతలతో అనుసంధానించాయి. ఖాదీ, చరఖా అందరికీ అందుబాటులో ఉండే స్వావలంబనకు ప్రతీకలుగా మారాయి. మహిళలు మరింత అధిక సంఖ్యలో బహిరంగ నిరసనల్లో పాల్గొన్నారు. అదే సమయంలో రైతులు, కార్మికులు, అణగారిన వర్గాలు జాతీయవాద భావజాలాన్ని తమ సమస్యలకు అనుగుణంగా మలచుకున్నాయి. ప్రాంతీయ నిర్వాహకులు, అప్పటికే ఉన్న సంఘాలు అనివార్యమైన పాత్ర పోషించాయి; ప్రజా సమీకరణను కేవలం గాంధీ నాయకత్వంతో మాత్రమే వివరించలేము.

ప్రజల భాగస్వామ్యం అసమానంగానే కొనసాగింది; ముఖ్యమైన విభేదాలు కూడా కొనసాగాయి. కుల అణచివేతను సమూలంగా నిర్మూలించడానికి నైతిక సంస్కరణ సరిపోతుందా అని అంబేడ్కర్ ప్రశ్నించారు; చట్టబద్ధంగా అమలు చేయగల రాజకీయ రక్షణలను కోరారు. విప్లవ జాతీయవాదులు, సామ్యవాదులు, సుభాష్ చంద్రబోస్ వ్యూహం, ఆర్థిక పరివర్తన లేదా బలప్రయోగం వంటి అంశాల్లో గాంధీతో విభేదించారు. మతపరమైన ఉద్రిక్తతలు కూడా జాతీయవాద ఐక్యత పరిమితులను బహిర్గతం చేశాయి.

దేశ విభజనకు ముందు, విభజన సమయంలో జరిగిన హింసాకాండలో గాంధీ నౌఖాలీ, కలకత్తా, ఢిల్లీ తదితర ప్రాంతాల్లో సయోధ్య కోసం కృషి చేశారు. 30 జనవరి 1948న ఢిల్లీలో ఆయన హత్యకు గురయ్యారు. నిరంతర ప్రజా రాజకీయాలు, రాజ్యాంగపరమైన పోరాటాలు, విప్లవాత్మక, సైనిక సవాళ్లు, యుద్ధకాల మార్పులు, బ్రిటన్ బలహీనపడిన స్థితి వంటి శక్తుల పరస్పర ప్రభావం వల్ల స్వాతంత్ర్యం సిద్ధించింది. అహింసను, నైతిక జవాబుదారీతనాన్ని కేంద్రంగా ఉంచుతూనే, వలసవాద వ్యతిరేక కార్యాచరణలో విస్తృత ప్రజా భాగస్వామ్యాన్ని సాధించడం గాంధీ విశిష్ట కృషి.

కాలరేఖ

  1. 1915–1918

    భారతదేశానికి తిరిగి రావడం; చంపారన్, అహ్మదాబాద్, ఖేడా ఉద్యమాలు.

  2. 1919–1922

    రౌలట్ వ్యతిరేక ఆందోళన, జలియన్‌వాలా బాగ్ ఊచకోత, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం.

  3. 1929–1931

    పూర్ణ స్వరాజ్య తీర్మానం, ఉప్పు సత్యాగ్రహ యాత్ర, గాంధీ–ఇర్విన్ ఒప్పందం, రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం.

  4. 1932–1934

    పూనా ఒప్పందం, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం చివరి దశ.

  5. 1940–1942

    వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం, క్రిప్స్ మిషన్, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం.

  6. 1947–1948

    స్వాతంత్ర్యం, దేశ విభజన; గాంధీ శాంతి ప్రయత్నాలు, హత్య.

గాంధేయ ఉద్యమం సాధారణంగా అనుసరించే కార్యాచరణ క్రమం

  1. 1. సమస్యలను పరిశీలించి, స్థానికులతో సంబంధాలు ఏర్పరచుకోవడం
  2. 2. డిమాండ్లను సమర్పించి, చర్చలకు ప్రయత్నించడం
  3. 3. అహింసాయుత క్రమశిక్షణకు స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలను సిద్ధం చేయడం
  4. 4. బహిష్కరణ, సహాయ నిరాకరణ లేదా శాసనోల్లంఘన ద్వారా ప్రజలను సమీకరించడం
  5. 5. ప్రజా ఒత్తిడిని కొనసాగిస్తూ అణచివేతను భరించడం
  6. 6. చర్చల ద్వారా పరిష్కారానికి రావడం లేదా ఉద్యమాన్ని పునఃసమీక్షించడం
ప్రధాన గాంధేయ ఉద్యమాల మధ్య తేడాలను గుర్తించడం
ఉద్యమంతక్షణ సమస్యప్రధాన అనుబంధ వ్యక్తి లేదా ప్రత్యేక లక్షణం
చంపారన్, 1917నీలిమందు సాగు, తోటల యజమానుల బలవంతపు వసూళ్లురాజ్ కుమార్ శుక్లా; తీన్‌కఠియా పద్ధతి
అహ్మదాబాద్, 1918వస్త్ర పరిశ్రమ కార్మికుల వేతన వివాదంఅనసూయా సారాభాయ్; గాంధీ నిరాహార దీక్ష
ఖేడా, 1918పంటలు విఫలమైనప్పటికీ భూమిశిస్తు చెల్లించాలని డిమాండ్ చేయడంవల్లభ్‌భాయ్ పటేల్; శిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణ
సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం, 1920–1922పంజాబ్‌లో జరిగిన అన్యాయాలు, ఖిలాఫత్, స్వరాజ్యంసంస్థల బహిష్కరణ; చౌరీ చౌరా ఘటన అనంతరం నిలిపివేత
శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం, 1930–1934స్వాతంత్ర్యం, ఎంపిక చేసిన అణచివేత చట్టాలుఉప్పు చట్ట ఉల్లంఘన; చర్చల కారణంగా ఉద్యమ దశల మధ్య విరామాలు
క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం, 1942బ్రిటిష్ వారు తక్షణమే భారతదేశాన్ని విడిచి వెళ్లాలనే డిమాండ్నాయకుల అరెస్టులు; వికేంద్రీకృత ప్రతిఘటన

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

చంపారన్: ప్రజా సమీకరణతో ముడిపడిన విచారణ

1917లో గాంధీ బిహార్‌లోని నీలిమందు సాగుదారుల సమస్యలను, ముఖ్యంగా తమ భూకమతాలలో ఇరవై భాగాల్లో మూడు భాగాల విస్తీర్ణంలో నీలిమందు పండించాలనే తిన్‌కఠియా నిబంధనను పరిశీలించారు. ఆ ప్రాంతాన్ని విడిచి వెళ్లాలన్న ఆదేశాన్ని ఆయన ధిక్కరించడం వల్ల ఒక వ్యవసాయ వివాదం వలస పాలన అధికారానికి పరీక్షగా మారింది. అధికారిక విచారణ, ఆ తరువాత రూపొందించిన చట్టం ఈ బలవంతపు వ్యవస్థను అంతం చేయడానికి దోహదపడ్డాయి.

ధరాసణ: అహింసాయుతంగా బాధను భరించడం వల్ల కలిగిన రాజకీయ ప్రభావం

మే 1930లో గాంధీ అరెస్టు తరువాత, స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు గుజరాత్‌లోని ధరాసణ ఉప్పు కర్మాగారంపై అహింసాయుత దాడికి ప్రయత్నించారు. నాయకులలో సరోజినీ నాయుడు కూడా ఉన్నారు. ప్రతిఘటించని స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలపై పోలీసులు జరిపిన హింస గురించి పాత్రికేయుడు వెబ్ మిల్లర్ అందించిన వార్తా కథనాలు వలస పాలకుల అణచివేతపై అంతర్జాతీయ దృష్టిని ఆకర్షించాయి.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

UPSC ప్రిలిమ్స్ 2011

తన ప్రజా కార్యక్రమంలో హరిజనుల అభ్యున్నతిని చేర్చాలని గాంధీ తీసుకున్న నిర్ణయం దేనిని సూచించింది?

  • A. రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం లేకుండా అస్పృశ్యతను అంతం చేయడం అసాధ్యం.
  • B. ఈ కార్యక్రమం ద్వారా ఆయన అన్ని వర్గాలను ఏకం చేయగలిగారు.
  • C. అస్పృశ్యతను అంతం చేయడం ద్వారా మాత్రమే రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం సాధ్యమవుతుంది.
  • D. రాజకీయ స్వాతంత్ర్యం, సామాజిక సంస్కరణ రెండూ కలిసే ముందుకు సాగాలి.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. అహ్మదాబాద్ సమ్మె — జౌళి కార్మికుల వేతనాలు; 2. ఖేడా సత్యాగ్రహం — ఉప్పుపై పన్ను విధింపు; 3. చంపారన్ సత్యాగ్రహం — నీలిమందు సాగు. ఏ జతలు సరిగ్గా సరిపోల్చబడ్డాయి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

సరైన కాలక్రమం ఏది?

  • A. గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం → కరాచీ కాంగ్రెస్ సమావేశం → రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం → పూనా ఒప్పందం
  • B. కరాచీ కాంగ్రెస్ సమావేశం → గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం → పూనా ఒప్పందం → రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం
  • C. పూనా ఒప్పందం → గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం → కరాచీ కాంగ్రెస్ సమావేశం → రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం
  • D. గాంధీ-ఇర్విన్ ఒప్పందం → రెండవ రౌండ్ టేబుల్ సమావేశం → కరాచీ కాంగ్రెస్ సమావేశం → పూనా ఒప్పందం

ప్రశ్న 3

వ్యక్తి సత్యాగ్రహానికి సంబంధించి, ఈ ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది 1940లో ప్రారంభమైంది. 2. వినోబా భావే ఇందులో మొదటి సత్యాగ్రహి. 3. తక్షణమే దేశవ్యాప్తంగా సామూహిక తిరుగుబాటును చేపట్టాలనే ఉద్దేశంతో దీనిని రూపొందించారు. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: గాంధేయ పద్ధతులు భారత జాతీయోద్యమ సామాజిక విస్తృతిని, రాజకీయ స్వభావాన్ని ఎలా మార్చాయి? వాటి విజయాలు, పరిమితులను చర్చించండి. 250 పదాలలో సమాధానం రాయండి.
  • సత్యాగ్రహం, సహాయ నిరాకరణ, శాసనోల్లంఘన, నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాలను వివరించండి.
  • స్థానిక ఉద్యమాల నుంచి దేశవ్యాప్త ప్రజా సమీకరణకు జరిగిన పరిణామాన్ని వివరించండి.
  • మహిళలు, రైతులు, కార్మికులు, ప్రాంతీయ సంస్థల భాగస్వామ్యాన్ని ఉదాహరణలతో వివరించండి.
  • ఉప్పు, ఖాదీ వంటి ప్రజలకు చేరువైన ప్రతీకల గురించి చర్చించండి.
  • భాగస్వామ్యంలో అసమానతలు, కుల సంబంధిత విభేదాలు, మతపరమైన విభజనలు, వ్యూహాత్మక ఉపసంహరణలను అంచనా వేయండి.
  • స్వాతంత్ర్య సాధనను ఒకే నాయకుడికి లేదా పద్ధతికి పరిమితం చేయకుండా, గాంధీ కృషిని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part III: Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement.
  • NCERT, Our Pasts III: The Making of the National Movement: 1870s–1947.
  • Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence.
  • Gandhi Heritage Portal: Collected Works of Mahatma Gandhi and documentary chronology.
  • UPSC official website: Civil Services Examination previous question papers.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp