New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · జాతీయోద్యమం

గదర్ ఉద్యమం

గదర్ ఉద్యమం 1913 నుంచి ప్రధానంగా ఉత్తర అమెరికాలోని వలస భారతీయులు నిర్వహించిన విప్లవ జాతీయోద్యమం. సాయుధ తిరుగుబాటు ద్వారా బ్రిటిష్ పాలనను కూలదోయడమే ప్రధాన లక్ష్యంగా సాగిన ఈ ఉద్యమం, విదేశాల్లోని జాతి వివక్షను భారతదేశంలోని వలస పరాధీనతతో అనుసంధానించింది. యుద్ధకాలంలో 1915లో ఇది చేపట్టిన తిరుగుబాటు ప్రయత్నం విఫలమైనప్పటికీ, దీని లౌకిక జాతీయవాదం, అంతర్జాతీయ సంబంధాల వ్యవస్థ, త్యాగ సంప్రదాయం స్వాతంత్ర్య పోరాటంలో ముఖ్యమైన ధారలుగా నిలిచాయి.

గదర్ పార్టీ పత్రిక ‘గదర్’ [తరువాత ‘హిందుస్థాన్ గదర్’గా పేరు మార్చబడింది] పంజాబీ సంచికలోని రెండవ సంచిక ముఖపుట, 23 డిసెంబర్ 1913 సంచిక. ఈ సంచిక చేతిరాతతో రూపొందించబడింది.
ఇతర చేతిరాత... చిత్రాలు

గదర్ పార్టీ పత్రిక ‘గదర్’ [తరువాత ‘హిందుస్థాన్ గదర్’గా పేరు మార్చబడింది] పంజాబీ సంచికలోని రెండవ సంచిక ముఖపుట, 23 డిసెంబర్ 1913 సంచిక. ఈ సంచిక చేతిరాతతో రూపొందించబడింది. ఇతర చేతిరాత... చిత్రాలు

Credit: Ghadar Party · Public domain · source

వాంకూవర్‌లో చిత్రీకరించిన కొమగట మారు నౌక, 1914. ఈ ఛాయాచిత్రం 1914 నాటి కొమగట మారు ఘటన సమయంలో తీయబడింది.
చిత్రం వెబ్ మూలానికి శాశ్వత లింకు: [1]


కొమగట మారు ఘటన

ఛాయాగ్రాహకుడు / St

వాంకూవర్‌లో చిత్రీకరించిన కొమగట మారు నౌక, 1914. ఈ ఛాయాచిత్రం 1914 నాటి కొమగట మారు ఘటన సమయంలో తీయబడింది. చిత్రం వెబ్ మూలానికి శాశ్వత లింకు: [1] కొమగట మారు ఘటన ఛాయాగ్రాహకుడు / St

Credit: See description · Public domain · source

మూలాలు: వలసలు, జాత్యహంకారం, వలస పరాధీనత

ఉత్తర అమెరికాలోని పసిఫిక్ తీరప్రాంతంలో ఉన్న భారతీయ వలసదారుల మధ్య గదర్ ఉద్యమం ఆవిర్భవించింది. పంతొమ్మిదో శతాబ్దం చివరి నుంచి, ముఖ్యంగా ఇరవయ్యో శతాబ్దం ప్రారంభంలో, పంజాబ్ నుంచి వలస వెళ్లినవారు కెనడా, యునైటెడ్ స్టేట్స్‌లలో ఉపాధి అవకాశాలను వెతుక్కున్నారు. వీరిలో అనేకమంది సిక్కు రైతులు, మాజీ సైనికులు, వ్యవసాయ కూలీలు. వీరు కలప కోత మిల్లులు, రైల్వే నిర్మాణ పనులు, వ్యవసాయ క్షేత్రాల్లో పనిచేశారు. ఈ ఉద్యమ సామాజిక పునాదిలో సిక్కులు అధికంగా ఉన్నప్పటికీ, దాని రాజకీయ గుర్తింపు మతపరమైనది కాకుండా భారతీయమైనదిగా ఉండింది.

వలసదారులు వివక్షాపూరిత వలస ఆంక్షలు, అసమాన వ్యవహారం, జాతి విద్వేష హింసను ఎదుర్కొన్నారు. 1907లో వాషింగ్టన్ రాష్ట్రంలోని బెల్లింగ్‌హామ్‌లో ఆసియా వాసులకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన హింస, వారు ఎంతటి అభద్రతలో ఉన్నారో వెల్లడించింది. కెనడా 1908లో ప్రవేశపెట్టిన నిరంతర ప్రయాణ నిబంధన ప్రకారం, వలసదారులు తమ మూలదేశం నుంచి నిరంతర ప్రయాణం ద్వారా చేరుకోవాల్సి ఉండేది. ఈ నిబంధన భారతీయుల వలసలను ఆచరణలో అడ్డుకుంది. బ్రిటిష్ ప్రజలుగా తమకు ఉన్న హోదా, సామ్రాజ్యంలో సమాన హక్కులకు హామీ ఇవ్వదని భారతీయులు క్రమంగా గ్రహించారు.

అంతకుముందు పనిచేసిన కార్యకర్తలు సంఘటిత ప్రతిఘటనకు అనువైన రాజకీయ వాతావరణాన్ని సృష్టించడంలో తోడ్పడ్డారు. తారక్‌నాథ్ దాస్ ‘ఫ్రీ హిందుస్థాన్’ను ప్రచురించగా, జి. డి. కుమార్ ‘స్వదేశ్ సేవక్’తో అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు. ఈ ప్రయత్నాలు వలసదారుల సమస్యలను భారతదేశ పరాధీనత అనే విస్తృత సమస్యతో అనుసంధానించాయి. విదేశాల్లో గౌరవాన్ని సాధించాలంటే స్వదేశంలో వలస పాలనను అంతం చేయాలన్నది గదర్ ఉద్యమ విశిష్ట వాదన. సామ్రాజ్య అధికారులకు విజ్ఞప్తులు చేయడం ద్వారా మాత్రమే విదేశాల్లోని వివక్షను పరిష్కరించలేమని అది స్పష్టం చేసింది.

సంస్థాగత నిర్మాణం, నాయకత్వం, విప్లవ భావజాలం

1913లో ఒరెగాన్‌లోని అస్టోరియాలో జరిగిన ముఖ్యమైన స్థాపక సమావేశంతో పసిఫిక్ తీర హిందుస్థాన్ సంఘం రూపుదిద్దుకుంది. సోహన్ సింగ్ భక్నా అధ్యక్షుడయ్యారు. లాలా హర్ దయాళ్ మేధోపరమైన దిశానిర్దేశం చేస్తూ సంస్థాగత చైతన్యాన్ని అందించారు. కర్తార్ సింగ్ సరాభా, పాండురంగ్ ఖాన్‌ఖోజే, భగవాన్ సింగ్, రామ్ చంద్ర ఇతర ప్రముఖ నాయకులు. శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలోని యుగాంతర్ ఆశ్రమం ఉద్యమ ప్రధాన కార్యాలయంగా, ప్రచురణ కేంద్రంగా పనిచేసింది. అందువల్ల అస్టోరియా ఉద్యమ స్థాపనతో ముడిపడి ఉండగా, శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో దాని ప్రధాన కార్యకలాపాల కేంద్రంగా నిలిచింది.

ఈ ఉద్యమ పత్రిక ‘గదర్’ ప్రచురణ 1 నవంబర్ 1913న ఉర్దూలో ప్రారంభమైంది. ఆ తరువాత గురుముఖి సంచిక వెలువడింది. ‘గదర్’ అనే పదానికి తిరుగుబాటు లేదా విద్రోహం అని అర్థం. ఈ పేరును 1857 తిరుగుబాటును ఉద్దేశపూర్వకంగా గుర్తుచేసేలా ఎంచుకున్నారు. వార్తాపత్రికలు, కరపత్రాలు, ప్రసంగాలు, విప్లవ గీతాలు ఉద్యమ సందేశాన్ని వలస సమాజాలకు, భారతీయ సైనికులకు, ఆసియా అంతటా ఉన్న పాఠకులకు చేరవేశాయి. ‘గదర్ దీ గూంజ్’గా సంకలనం చేసిన కవిత్వం, విప్లవ భావాలను లాంఛనప్రాయ విద్యను అభ్యసించినవారికే పరిమితం చేయకుండా ఇతర ప్రజలకూ అందుబాటులోకి తెచ్చింది.

క్రమానుగత రాజ్యాంగ సంస్కరణల ద్వారా కాకుండా సాయుధ విప్లవం ద్వారా సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యం సాధించాలని ఈ ఉద్యమం డిమాండ్ చేసింది. వలస పాలనలోని ఆర్థిక దోపిడీని, జాతి ఆధారిత ఆధిపత్య క్రమాన్ని, సామ్రాజ్యాన్ని నిలబెట్టేందుకు భారతీయ సైనికులను ఉపయోగించడాన్ని ఇది ఖండించింది. ఈ ఉద్యమ జాతీయవాదం మతపరమైన విభజనలను స్పష్టంగా వ్యతిరేకించింది: హిందువులు, ముస్లింలు, సిక్కులు భారతీయులుగా ఐక్యం కావాలని పిలుపునిచ్చింది. విప్లవాత్మక, సమానత్వ భావాల ప్రభావం ఉన్నప్పటికీ, తొలి దశలోని గదర్ సంస్థను కేవలం కమ్యూనిస్టు పార్టీగా వర్ణించకూడదు; ఆ ఉద్యమంలోని కొందరు సీనియర్ కార్యకర్తలు తరువాత కమ్యూనిస్టు, రైతాంగ రాజకీయాల వైపు మళ్లారు.

యుద్ధం, భారతదేశానికి తిరుగు ప్రయాణం, 1915లో విఫలమైన తిరుగుబాటు

1914లో జరిగిన రెండు పరిణామాలు విప్లవ కార్యకలాపాలను తీవ్రతరం చేశాయి. కొమగటా మారు ఘటన కెనడాలో భారతీయ వలసదారులు ఎదుర్కొన్న ప్రవేశ నిరాకరణను బహిర్గతం చేయగా, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభం బ్రిటిష్ సైనిక వనరులను యుద్ధం వైపు మళ్లించింది. సామ్రాజ్య బలహీనతను భారత స్వాతంత్ర్య సాధనకు అనుకూలంగా మలచుకునే అవకాశంగా గదర్ నాయకులు ఈ యుద్ధాన్ని భావించారు. హర్ దయాళ్ 1914లో అరెస్టయి, బెయిలుపై విడుదలైన తరువాత అమెరికా సంయుక్త రాష్ట్రాలను విడిచిపెట్టారు; ఇతర నిర్వాహకులు ఉద్యమ కార్యకలాపాలను కొనసాగించారు.

భారతదేశానికి తిరిగివచ్చి తిరుగుబాటుకు సన్నద్ధం కావాలని విప్లవ పిలుపులు ప్రవాసులను కోరాయి. అనేక వేల మంది తిరిగివచ్చారు; అయితే వారందరూ నిబద్ధత కలిగిన విప్లవకారులు కాదు. బ్రిటిష్ అధికారులు దేశానికి చేరుకుంటున్న ప్రయాణికులపై నిఘా ఉంచి, అనుమానిత కార్యకర్తల కదలికలను పరిమితం చేయడానికి లేదా వారిని నిర్బంధించడానికి భారతదేశ ప్రవేశ ఆర్డినెన్స్, 1914ను ఉపయోగించారు. ప్రవాసులతో ఉన్న సంబంధాలు, బ్రిటిష్ భారత సైన్యానికి సైనికులను నియమించే ప్రాంతంగా ఉన్న ప్రాధాన్యం కారణంగా పంజాబ్ తిరుగుబాటు సన్నాహాలకు ప్రధాన కేంద్రంగా మారింది.

కర్తార్ సింగ్ సరాభా, విష్ణు గణేశ్ పింగళే సైనికులతోనూ, విప్లవ బృందాలతోనూ సంబంధాలు ఏర్పరచుకోవడానికి ప్రయత్నించారు. అప్పటికే ఉత్తర భారతదేశంలో విప్లవ కార్యకలాపాలతో సంబంధం ఉన్న రాస్ బిహారీ బోస్ ముఖ్యమైన సమన్వయ బాధ్యతను చేపట్టారు. లాహోర్, ఫిరోజ్‌పూర్ సహా సైనిక కంటోన్మెంట్లలో జరిగే సైనిక తిరుగుబాట్లపైనే ఈ ప్రణాళిక ప్రధానంగా ఆధారపడింది. 21 ఫిబ్రవరి 1915న పెద్ద ఎత్తున తిరుగుబాటు చేయాలని ప్రణాళిక రూపొందించారు; ద్రోహం జరిగిందనే అనుమానాలు తలెత్తడంతో నిర్వాహకులు దానిని 19 ఫిబ్రవరికి ముందుకు జరపడానికి ప్రయత్నించారు. కిర్పాల్ సింగ్ అందించిన సమాచారంతో సహా పోలీసు నిఘా సమాచారం ముందస్తు నిరోధక చర్యలు చేపట్టేందుకు వీలు కల్పించింది.

అరెస్టులు, సైనికులతో సంబంధాలు తెగిపోవడం, సమన్వయంతో కూడిన కార్యాచరణ లోపించడం వల్ల తలపెట్టిన తిరుగుబాటు విఫలమైంది. లాహోర్ కుట్ర కేసు విచారణల్లో ఉరిశిక్షలు, ద్వీపాంతరవాస శిక్షలు, కారాగార శిక్షలు విధించారు. కేవలం పంతొమ్మిదేళ్ల వయస్సున్న సరాభా చిరస్థాయిగా నిలిచిన విప్లవ ప్రతీకగా మారారు. రాస్ బిహారీ బోస్ జపాన్‌కు తప్పించుకుని వెళ్లి, అక్కడ వలసవాద వ్యతిరేక కార్యకలాపాలను కొనసాగించారు. ఆ తరువాత భారత రక్షణ చట్టం, 1915 యుద్ధకాల అణచివేతను మరింత బలోపేతం చేసింది; ఫిబ్రవరి తిరుగుబాటును తొలిసారిగా భగ్నం చేసిన సమయంలోనే ఈ చట్టం అమలులో ఉన్నట్లు పేర్కొనకూడదు.

అంతర్జాతీయ సంబంధాల నెట్‌వర్క్‌లు, విప్లవ వ్యూహపు పరిమితులు

ఘదర్ ఉత్తర అమెరికా, తూర్పు మరియు ఆగ్నేయ ఆసియా, భారతదేశం అంతటా విస్తరించిన దేశాంతర నెట్‌వర్క్ ద్వారా కార్యకలాపాలు నిర్వహించింది. నౌకాశ్రయాలు, నౌకాయాన మార్గాలు, వలసదారుల సంఘాలు, మతపరమైన సమావేశ స్థలాలు ప్రచార సాహిత్యం, నిధులు, కార్యకర్తల రాకపోకలకు దోహదపడ్డాయి. హాంకాంగ్, షాంఘై, మనీలా, సింగపూర్ వంటి కేంద్రాలు పసిఫిక్ ప్రాంతంలోని ప్రవాస భారతీయులను భారతదేశంతో అనుసంధానించాయి. ఫలితంగా బ్రిటిష్ నిఘా భారత భూభాగానికి ఆవల కూడా విస్తరించింది; వలసపాలక అధికారులకు, విదేశీ అధికారులకు మధ్య సహకారంపై ఆధారపడింది.

యుద్ధ సమయంలో ఘదర్ కార్యకర్తల కార్యకలాపాలు, బ్రిటన్‌కు వ్యతిరేకంగా తిరుగుబాటుకు మద్దతు ఇవ్వడానికి బెర్లిన్ కమిటీ, జర్మన్ అధికారులు చేసిన ప్రయత్నాలతో ముడిపడ్డాయి. బెర్లిన్ కమిటీ తరువాత భారత స్వాతంత్ర్య కమిటీగా ప్రసిద్ధి చెందింది. అన్నీ లార్సెన్, మావెరిక్ నౌకల ద్వారా ఆయుధాలను రవాణా చేయడానికి రూపొందించిన పథకాలు ఆశించిన ఆయుధాలను అందించడంలో విఫలమయ్యాయి. ఈ కార్యకలాపాలు విస్తృతమైన ఇండో-జర్మన్ కుట్రలో భాగంగా ఉన్నాయి. అయితే, ఘదర్ పార్టీ, బెర్లిన్ కమిటీ వేర్వేరు సంస్థలు; ఒకే సంస్థకు పర్యాయంగా ఉపయోగించే పేర్లు కావు.

తగినన్ని ఆయుధాలు లేకపోవడం, సమాచార మార్పిడిలో భద్రతా లోపాలు, పోలీసుల చొరబాటు, సైనిక తిరుగుబాటుపై అతిగా ఆశలు పెట్టుకోవడం వల్ల ఉద్యమ వ్యూహం దెబ్బతిన్నది. వలసదారుల ఉత్సాహానికి తగిన స్థాయిలో భారతదేశంలో వ్యవస్థీకృత ప్రజాపునాది ఏర్పడలేదు. అనేకమంది సైనికులు తిరుగుబాటు చేయడానికి సుముఖంగా లేరు లేదా చేయలేని స్థితిలో ఉన్నారు. అదే సమయంలో, బ్రిటిష్ పాలనకు విధేయంగా ఉన్న ప్రభావశీల వర్గాలు విప్లవకారులను వ్యతిరేకించాయి. ఫిబ్రవరి 1915 నాటి సింగపూర్ సైనిక తిరుగుబాటు, యుద్ధకాలంలో నెలకొన్న విస్తృత సైనిక అశాంతి నేపథ్యంలో భాగం. అయితే, దానిని కేవలం ఘదర్ పార్టీ ప్రణాళికను నేరుగా అమలు చేసిన ఘటనగా చూడటం, దాని వెనుక ఉన్న అనేక కారణాలను మరుగునపరుస్తుంది.

చారిత్రక ప్రాధాన్యం మరియు పరీక్షల దృక్కోణం

భారత జాతీయోద్యమం భారతదేశ భౌగోళిక సరిహద్దులను దాటి విస్తరించిందని ఘదర్ నిరూపించింది. విద్యావంతులైన వృత్తి నిపుణులు లేదా అప్పటికే స్థిరపడిన రాజకీయ నాయకులే కాకుండా, కార్మికులు, వలసదారులు కూడా వలసపాలన వ్యతిరేక సమీకరణకు చోదకశక్తులుగా మారారు. విదేశాల్లో నిత్యం ఎదురయ్యే అవమానాలను స్వదేశంలోని సామ్రాజ్యవాద ఆధిపత్యంతో ఘదర్ సాహిత్యం అనుసంధానించింది. వలసపాలన విధానాలు, మతతత్వ సంస్థలు రాజకీయాలను మరింతగా మతపరమైన గుర్తింపుల ఆధారంగా వర్గీకరిస్తున్న కాలంలో, ఈ ఉద్యమం బలమైన లౌకిక దేశభక్తిని కూడా వ్యక్తం చేసింది.

దాని తక్షణ విప్లవ లక్ష్యం విఫలమైనప్పటికీ, దాని ప్రభావం 1915 కుట్ర తరువాత కూడా కొనసాగింది. భగత్ సింగ్, కర్తార్ సింగ్ సరాభాను అభిమానించేవారు. తిరిగి వచ్చిన అనేకమంది అనుభవజ్ఞులైన ఘదర్ కార్యకర్తలు తరువాత పంజాబ్‌లోని కీర్తి ఉద్యమ ధోరణితో సహా మౌలిక మార్పులను కోరే ఉద్యమాలకు, కార్మిక, రైతు ఉద్యమాలకు తోడ్పడ్డారు. ప్రిలిమ్స్ కోసం, ఉత్తర అమెరికాలో జరిగిన ఘదర్ స్థాపనను బెంగాల్ విప్లవోద్యమం నుంచి, దాని సాయుధ వ్యూహాన్ని గాంధేయ సత్యాగ్రహం నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. అలాగే, దాని సభ్యుల్లో ప్రధానంగా పంజాబీ సిక్కులు ఉన్నప్పటికీ, దాని కార్యక్రమం లౌకిక స్వభావం కలిగినదనే తేడాను గుర్తించాలి. ఒక తిరుగుబాటు విఫలమవడం అంటే దాని రాజకీయ వారసత్వం అంతరించిపోయిందని కాదు.

కాలరేఖ

  1. 1908

    భారతదేశం నుంచి వలసలను పరిమితం చేస్తూ, కెనడా నిరంతర ప్రయాణ నిబంధనను ప్రవేశపెట్టింది.

  2. 1913

    హిందుస్థాన్ అసోసియేషన్ ఆఫ్ ది పసిఫిక్ కోస్ట్ ఏర్పడింది; ఘదర్ వార్తాపత్రిక ప్రచురణ 1 నవంబర్‌న ప్రారంభమైంది.

  3. 1914

    కొమగట మారు సంక్షోభం, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ప్రారంభం ఉద్యమ సమీకరణను, వలసదారులు స్వదేశానికి తిరిగి రావడాన్ని తీవ్రతరం చేశాయి.

  4. February 1915

    భారతదేశంలో సైనిక తిరుగుబాటు కోసం రూపొందించిన ప్రణాళికలు బహిర్గతమయ్యాయి; తిరుగుబాటు ప్రయత్నాలు అణచివేయబడ్డాయి.

  5. November 1915

    కర్తార్ సింగ్ సరాభా, విష్ణు గణేశ్ పింగళే తదితర విప్లవకారులకు మరణశిక్ష అమలు చేశారు.

  6. 1917–1918

    శాన్ ఫ్రాన్సిస్కోలో జరిగిన హిందూ–జర్మన్ కుట్ర కేసు విచారణలో యుద్ధకాల విప్లవ కార్యకలాపాలను, తటస్థత ఉల్లంఘనలను పరిశీలించారు.

వలస భారతీయుల సమస్యల నుంచి విప్లవ సమీకరణ దిశగా

  1. 1. జాతి వివక్ష, వలసలను పరిమితం చేసే విధానాలు
  2. 2. విదేశాల్లో ఎదురయ్యే అవమానాలకు, వలస పాలనకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని గుర్తించడం
  3. 3. 1913 నుంచి గదర్ ద్వారా సంస్థాగత నిర్మాణం, ప్రచారం
  4. 4. యుద్ధకాలంలో వలస వెళ్లిన భారతీయులు స్వదేశానికి తిరిగి రావాలని పిలుపులు
  5. 5. సైనిక తిరుగుబాటును నిర్వహించేందుకు, ఆయుధాలను సమకూర్చుకునేందుకు ప్రయత్నాలు
  6. 6. గూఢచారుల చొరబాటు, తిరుగుబాటు వైఫల్యం, అణచివేత
ముఖ్య వ్యక్తులు, వారి పాత్రలు
వ్యక్తిప్రధాన పాత్రపరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తుంచుకోవలసిన ప్రత్యేకాంశం
సోహన్ సింగ్ భక్నావ్యవస్థాపక అధ్యక్షుడుసంస్థాగత అధ్యక్ష పదవికి, సైద్ధాంతిక నాయకత్వానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.
లాలా హర్ దయాళ్తొలినాటి సిద్ధాంతకర్త, నిర్వాహకుడుశాన్ ఫ్రాన్సిస్కో కేంద్రంతో, విప్లవ ప్రచారంతో సంబంధం కలిగి ఉన్నారు.
కర్తార్ సింగ్ సరాభాయువ నిర్వాహకుడు, విప్లవకారుడు1915లో ఉరితీయబడ్డారు; భగత్ సింగ్‌కు స్ఫూర్తిగా నిలిచారు.
విష్ణు గణేశ్ పింగళేసైనికులతో సంబంధాలను ఏర్పరచిన నిర్వాహకుడుఉద్యమం పంజాబ్‌కు మించి విస్తరించిందనడానికి ఈయన పాత్ర నిదర్శనం.
రాష్ బిహారీ బోస్1915లో జరిగిన తిరుగుబాటు ప్రయత్నానికి సమన్వయకర్తతరువాత జపాన్‌కు తప్పించుకున్నారు; ఈయన సుభాష్ చంద్రబోస్ కాదు.

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

కొమగట మారు, 1914

గుర్దిత్ సింగ్ అద్దెకు తీసుకున్న కొమగట మారు నౌక, ప్రధానంగా సిక్కులతో కూడిన 376 మంది ప్రయాణికులతో మే 1914లో వాంకోవర్ చేరుకుంది. వారిలో అధికశాతం మందికి ప్రవేశం నిరాకరించడంతో, నౌక జూలైలో తిరుగు ప్రయాణమైంది. తిరిగి వచ్చినప్పుడు, సెప్టెంబర్‌లో కలకత్తా సమీపంలోని బడ్జ్ బడ్జ్ వద్ద వలసపాలన అధికారులతో జరిగిన ఘర్షణలో పలువురు మరణించారు; మరికొందరు అరెస్టయ్యారు. ఈ సముద్రయానం కేవలం గదర్ కార్యకలాపం కాదు; అయితే, ప్రయాణికుల పట్ల వ్యవహరించిన తీరు విప్లవ ప్రచారంలో సామ్రాజ్యవాద జాతి అసమానతకు బలమైన ఉదాహరణగా నిలిచింది.

ఆనీ లార్సెన్ ఆయుధాల తరలింపు పథకం

1915లో, ఆనీ లార్సెన్ అనే తెరచాపల నౌక, మావెరిక్ అనే నౌకతో కూడిన ఆయుధాల తరలింపు పథకం, పసిఫిక్ మహాసముద్రం మీదుగా ఏర్పడిన సంబంధాల ద్వారా భారతదేశంలో విప్లవానికి తోడ్పడేందుకు ప్రయత్నించింది. సమన్వయం విఫలమవడంతో, అమెరికా అధికారులు ఆనీ లార్సెన్ నౌకలోని సరుకును స్వాధీనం చేసుకున్నారు. ఈ ఘటన యుద్ధకాల విప్లవ సంబంధాల నెట్‌వర్క్‌లు ఎంతటి భౌగోళిక విస్తృతిని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయో, అలాగే అవి ఎంత బలహీనమైన రవాణా–సరఫరా ఏర్పాట్లపై ఆధారపడ్డాయో తెలియజేస్తుంది.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

UPSC ప్రిలిమ్స్ 2014

భారతీయుల విప్లవ సంఘమైన గదర్ ప్రధాన కార్యాలయం ఎక్కడ ఉండేది?

  • A. శాన్ ఫ్రాన్సిస్కో
  • B. వాంకోవర్
  • C. బెర్లిన్
  • D. సింగపూర్

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

గదర్ ఉద్యమానికి సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. సోహన్ సింగ్ భక్నా దాని వ్యవస్థాపక అధ్యక్షుడు. 2. మతపరమైన విభజనలకు అతీతంగా భారతీయులను ఏకం చేయాలని దాని రాజకీయ కార్యక్రమం లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. 3. రాజ్యాంగబద్ధమైన వినతిపత్రాల ద్వారా డొమినియన్ హోదా సాధించడం దాని ప్రధాన లక్ష్యం. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

సరైన కాలక్రమం ఏది? 1. గదర్ సంస్థ ఏర్పాటు 2. కొమగట మారు వాంకోవర్ చేరుకోవడం 3. పంజాబ్‌లో గదర్‌తో సంబంధమున్న తిరుగుబాటు ప్రయత్నం 4. కెనడా నిరంతర ప్రయాణ నిబంధనను ప్రవేశపెట్టడం

  • A. 1–4–2–3
  • B. 4–1–2–3
  • C. 4–2–1–3
  • D. 1–2–3–4

ప్రశ్న 3

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధ కాలంలో విప్లవాత్మక జాతీయవాదానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. గదర్ పార్టీ, బెర్లిన్ కమిటీ ఒకే సంస్థ. 2. 1915లో భారతదేశంలో తిరుగుబాటుకు సన్నాహాలను సమన్వయం చేయడంలో రాస్ బిహారీ బోస్ సహాయపడ్డారు. 3. అన్నీ లార్సెన్ పథకంలో విప్లవ కార్యకలాపాల కోసం ఆయుధాలను సమకూర్చుకునే ప్రయత్నాలు భాగంగా ఉన్నాయి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: గదర్ ఉద్యమం తక్షణ సాయుధ తిరుగుబాటుగా విఫలమైనప్పటికీ, భారత జాతీయవాదపు సామాజిక, భౌగోళిక పరిధులను విస్తరించింది. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • వలస వెళ్లిన భారతీయుల నేపథ్యాన్ని, జాతి వివక్షకు వలసపాలనలోని పరాధీనతకు మధ్య ఉన్న సంబంధాన్ని వివరించండి.
  • కార్మికుల భాగస్వామ్యం, లౌకిక జాతీయవాదం, విదేశీ ప్రచార నెట్‌వర్క్‌ల గురించి చర్చించండి.
  • యుద్ధకాలంలో స్వదేశానికి తిరిగి వచ్చిన వలసదారులు, సైనికులతో సంబంధాలు, 1915 నాటి తిరుగుబాటు ప్రయత్నాన్ని సంక్షిప్తంగా వివరించండి.
  • ఆయుధాల కొరత, దేశీయంగా బలహీనమైన ప్రజా సమీకరణ, చొరబాటు, అణచివేత ప్రభావాలను అంచనా వేయండి.
  • తరువాతి విప్లవకారులపై, మౌలిక మార్పులను కోరిన రైతు, కార్మిక రాజకీయాలపై దాని ప్రభావాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • Bipan Chandra and others, India's Struggle for Independence: chapters on revolutionary activity during the First World War.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part III: Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement, for the broader nationalist context.
  • National Archives of India, Abhilekh Patal: records concerning revolutionary activity and colonial intelligence.
  • Library and Archives Canada: historical resources on the Komagata Maru.
  • Consulate General of India, San Francisco: resources on the Gadar Memorial.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp