
స్టార్ ఆఫ్ ఇండియాతో కూడిన హోం రూల్ ఉద్యమ పతాకపు ఒక రూపాంతరంగా గుర్తించిన దృష్టాంత చిత్రం.
Credit: Bharata-indstar · CC BY-SA 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.
చారిత్రక నేపథ్యం, హోం రూల్ అర్థం
భారత జాతీయోద్యమం సంస్థాగతంగా బలహీనంగా ఉన్న కాలంలో హోమ్ రూల్ ఉద్యమం ఆవిర్భవించింది. 1907 నాటి సూరత్ చీలిక మితవాదులను, అతివాదులను వేరు చేయగా, స్వదేశీ ఉద్యమం అనంతరం జరిగిన అణచివేత రాజకీయ కార్యకలాపాలను పరిమితం చేసింది. భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం, 1909 శాసన మండళ్లను విస్తరించినప్పటికీ, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయలేదు. నిరంతర రాజకీయ సమీకరణను కోరుకున్న జాతీయవాదులకు కాంగ్రెస్ వార్షిక సమావేశాలు, రాజ్యాంగబద్ధమైన వినతిపత్రాలు సరిపోవని అనిపించాయి.
1914లో ప్రారంభమైన మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ఒక కొత్త పరిస్థితిని సృష్టించింది. బ్రిటన్ యుద్ధ ప్రయత్నాలకు భారతదేశం సైనికులను, ధనాన్ని, సామగ్రిని సమకూర్చింది. దీంతో రాజకీయ రాయితీలు లభిస్తాయనే ఆశలు బలపడ్డాయి. యుద్ధకాల పన్నుల భారం, పెరుగుతున్న ధరలు, ఆర్థిక అంతరాయాలు అసంతృప్తిని విస్తరింపజేశాయి. స్వేచ్ఛ, జాతుల హక్కుల గురించి బ్రిటన్ చేసిన ప్రసంగాలు కూడా వలస పరాధీనతకు వ్యతిరేకంగా వాదించేందుకు భారత నాయకులకు ఒక ఆధారాన్ని అందించాయి.
ఐరిష్ హోమ్ రూల్ నుంచి ప్రేరణ పొందిన ఈ ఉద్యమం, బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంతో సంబంధాన్ని కొనసాగిస్తూనే భారతదేశ అంతర్గత పాలనపై భారతీయుల నియంత్రణను సాధించాలని కోరుకుంది. అందువల్ల ఇది బ్రిటిష్ పాలనను కూలదోయడానికి జరిగిన విప్లవ ప్రయత్నాలకు, ఆ తరువాత కాంగ్రెస్ స్వీకరించిన పూర్ణ స్వరాజ్య లక్ష్యానికి భిన్నమైనది. నిరంతర ప్రజా ఆందోళనను కొనసాగించడం దీని ప్రధాన నూతనాంశం: యుద్ధకాలంలో చూపిన విధేయతకు ప్రతిఫలంగా లభిస్తుందని భారతీయులు నిష్క్రియగా ఎదురుచూడాల్సిన బహుమతిగా కాకుండా, స్వపరిపాలనను ఒక రాజకీయ హక్కుగా ఇది ప్రతిపాదించింది.
తిలక్, బిసెంట్ మరియు రెండు లీగ్లు
మాండలేలో కారాగార శిక్ష అనుభవించిన అనంతరం బాల గంగాధర్ తిలక్ జూన్ 1914లో భారతదేశానికి తిరిగి వచ్చారు. జాతీయోద్యమ కార్యకలాపాలను పునర్నిర్మించడానికి, కాంగ్రెస్ నాయకులతో సహకారాన్ని పునరుద్ధరించడానికి ఆయన ప్రయత్నించారు. ఇదే సమయంలో ఐర్లాండ్లో జన్మించిన దివ్యజ్ఞాన సిద్ధాంతవాది, రాజకీయ కార్యకర్త అయిన అనీ బిసెంట్ భారత స్వపరిపాలనకు బలమైన సమర్థకురాలిగా ఎదిగారు. మద్రాసులోని అడయార్లో ప్రధాన కార్యాలయం ఉన్న దివ్యజ్ఞాన సమాజం (Theosophical Society)తో ఆమెకున్న అనుబంధం, అప్పటికే ఉన్న ఒక సంస్థాగత నెట్వర్క్ను వినియోగించుకునే అవకాశం కల్పించింది. అయితే, దివ్యజ్ఞాన సమాజం, హోమ్ రూల్ లీగ్ వేర్వేరు సంస్థలు.
తిలక్ ఏప్రిల్ 1916లో బెల్గాంలో తన లీగ్ను స్థాపించారు. బొంబాయి నగరం మినహా మహారాష్ట్ర, కర్ణాటక, మధ్య పరగణాలు, బేరార్ దీని కార్యక్షేత్రంలో ఉండేవి. ఆరు శాఖలుగా ఏర్పాటైన ఈ సంస్థ ఉపన్యాస పర్యటనలు, కరపత్రాలు, స్థానిక కార్యకర్తలపై ఆధారపడింది. తిలక్ స్వపరిపాలనను భారతీయ భాషల్లో విద్యాబోధనతో అనుసంధానించారు; కులపరమైన వెలివేతను, అంటరానితనాన్ని వ్యతిరేకించారు. ఆయన ఆందోళన కేవలం మతపరమైన చట్రంలో సాగిన రాజకీయ సమీకరణకు కొనసాగింపు మాత్రమే కాదు.
బిసెంట్ సెప్టెంబర్ 1916లో మద్రాసును ప్రధాన కేంద్రంగా చేసుకుని తన లీగ్ను అధికారికంగా స్థాపించారు. బొంబాయి నగరంతో సహా భారతదేశంలోని మిగిలిన ప్రాంతాల్లో ఇది పనిచేసింది. ఈ రెండు లీగ్లు ప్రత్యర్థి సంస్థలు కావు: వాటి మధ్య కార్యక్షేత్రాల విభజన ఒకే పనిని రెండూ చేయడాన్ని తగ్గించి, పరస్పర సహకారానికి వీలు కల్పించింది. బిసెంట్ సహచరుల్లో జార్జ్ అరుండేల్, బి. పి. వాడియా ఉన్నారు. ఈ ఉద్యమం జవహర్లాల్ నెహ్రూతో సహా యువ జాతీయవాదులను కూడా మరింత క్రియాశీల రాజకీయాల్లోకి ఆకర్షించింది.
కార్యక్రమం, పద్ధతులు మరియు సామాజిక విస్తృతి
స్వపరిపాలన డిమాండును ప్రజలకు సుపరిచితమైన అంశంగా మార్చేందుకు లీగ్లు కృషి చేశాయి. అవి ఉపన్యాసాలు, బహిరంగ సభలు, చర్చా బృందాలు, పఠన మందిరాలు, గ్రంథాలయాలను ఏర్పాటు చేశాయి. వలస పాలనలో ఆర్థిక దోపిడీ, అప్పటి రాజకీయ సంస్థల లోపాలు, ప్రాతినిధ్య ప్రభుత్వ ప్రయోజనాలను కరపత్రాలు వివరించాయి. దేశీయ భాషల్లో ప్రచురణల వల్ల రాజకీయ వాదనలు ఆంగ్లం మాట్లాడే పరిమిత వర్గాన్ని దాటి విస్తృత ప్రజానీకానికి చేరాయి.
ఈ కృషిలో వార్తాపత్రికలు కీలక పాత్ర పోషించాయి. బిసెంట్ న్యూ ఇండియా, కామన్వీల్ పత్రికలను ఉపయోగించుకోగా, కేసరి, ది మరాఠా పత్రికల ద్వారా తిలక్ సాగించిన రాజకీయ పత్రికా రచనలు జాతీయవాద సమీకరణకు తోడ్పడ్డాయి. ప్రధాన రాజకీయ సమావేశాల మధ్య కాలంలో స్థానిక శాఖలు సంస్థాగత కార్యాచరణకు ఒక చట్రాన్ని అందించాయి. తద్వారా, వార్షిక కాంగ్రెస్ సమావేశాల్లో తీర్మానాలకే పరిమితమైన రాజకీయాలతో పోలిస్తే, ప్రచార కార్యకలాపాలు మరింత నిరంతరంగా, వికేంద్రీకృతంగా సాగాయి.
ఈ ఉద్యమం ప్రధానంగా రాజ్యాంగబద్ధమైన ఆందోళన మార్గానికే కట్టుబడి ఉంది. తరువాతి గాంధేయ ఉద్యమాలతో పోల్చదగిన విధంగా పన్నుల చెల్లింపు నిరాకరణ, ప్రభుత్వ సంస్థల నుంచి వైదొలగడం లేదా వలస చట్టాల ఉల్లంఘన వంటి దేశవ్యాప్త కార్యక్రమాన్ని ఇది చేపట్టలేదు. అయినప్పటికీ, స్వపరిపాలన ఒక హక్కు అని గట్టిగా నొక్కిచెప్పడం వల్ల, అంతకుముందటి వినతిపత్రాల ఆధారిత రాజకీయాల కంటే ఇది మరింత దృఢమైన వైఖరిని ప్రదర్శించింది. న్యాయవాదులు, విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు, పాత్రికేయులు, ఇతర విద్యావంతుల వర్గాలు దీనికి ప్రధాన మద్దతుగా నిలిచాయి. ఉద్యమ ప్రచారం చిన్న పట్టణాలకు, కొన్ని గ్రామీణ ప్రాంతాలకు కూడా విస్తరించింది. అయితే, అత్యధిక మంది రైతులు, పారిశ్రామిక కార్మికులు స్వతంత్రంగా వ్యవహరించే సామాజిక వర్గాలుగా సంఘటితం కాలేదు. అందువల్ల, ఉద్యమ వ్యాప్తి పెరిగినంత మాత్రాన దానిని పూర్తిస్థాయిలో అభివృద్ధి చెందిన ప్రజా ఉద్యమంగా భావించకూడదు.
కాంగ్రెస్ పునరేకీకరణ, అణచివేత, రాజ్యాంగపరమైన ప్రతిస్పందన
డిసెంబర్ 1916లో జరిగిన లక్నో కాంగ్రెస్ సమావేశం నాటి రాజకీయ వాతావరణాన్ని రూపొందించడంలో ఈ ఉద్యమం తోడ్పడింది. మితవాదులు, అతివాదులు తిరిగి ఏకం కాగా, లక్నో ఒప్పందం ద్వారా కాంగ్రెస్, ముస్లిం లీగ్ ఒక ఉమ్మడి రాజ్యాంగ పథకానికి అంగీకరించాయి. ఇవి పరస్పర సంబంధం కలిగినప్పటికీ వేర్వేరు పరిణామాలు: కాంగ్రెస్ పునరేకీకరణ సంస్థలోని అంతర్గత విభజనకు ముగింపు పలికింది; లక్నో ఒప్పందం రెండు రాజకీయ సంస్థల మధ్య కుదిరిన అవగాహనకు ప్రతీకగా నిలవడంతోపాటు, ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను అంగీకరించింది.
హోమ్ రూల్ ఆందోళనకు ప్రతిస్పందనగా వలస ప్రభుత్వం సభలు, ప్రచురణలు, నాయకుల సంచారంపై ఆంక్షలు విధించింది. జూన్ 1917లో మద్రాసు ప్రభుత్వం బిసెంట్, బి. పి. వాడియా, జార్జ్ అరుండేల్లను నిర్బంధించింది. ఈ చర్య నిరసనలకు దారితీసి, అంతకుముందు ఉద్యమంలో చేరేందుకు వెనుకాడిన నాయకులను కూడా దాని వైపు ఆకర్షించింది. పౌర స్వేచ్ఛలు, ఉద్యమ నాయకుల పట్ల ప్రభుత్వ వ్యవహారశైలిని ప్రజా చర్చనీయాంశాలుగా మార్చడం ద్వారా ఈ అణచివేత ఉద్యమానికి ప్రజాదరణను తాత్కాలికంగా పెంచింది.
20 ఆగస్టు 1917న, భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి ఎడ్విన్ మాంటెగూ బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా భారతదేశంలో బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని క్రమక్రమంగా సాకారం చేసే విధానాన్ని ప్రకటించారు. ఈ ప్రకటన యుద్ధకాల పరిస్థితులు, జాతీయవాద ఆందోళనలతో సహా పలు ఒత్తిళ్లను ప్రతిబింబించింది; దీనిని కేవలం హోమ్ రూల్ లీగ్ల కృషికే ఆపాదించకూడదు. ఇది తక్షణ బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని గానీ, నిర్ణీత కాలపట్టికను గానీ ప్రతిపాదించలేదు. సెప్టెంబర్లో బిసెంట్ విడుదల కావడం, డిసెంబర్లో కలకత్తాలో ఆమె కాంగ్రెస్ అధ్యక్షురాలిగా ఎన్నిక కావడం జాతీయ స్థాయిలో ఆమె ప్రాధాన్యం అత్యున్నత స్థాయికి చేరుకున్న దశను సూచించాయి.
క్షీణత, పరిమితులు మరియు చారిత్రక ప్రాధాన్యం
1918లో ఉద్యమం ఊపును కోల్పోయింది. రాజ్యాంగ సంస్కరణల హామీ కొందరు మితవాద మద్దతుదారులను వేచిచూసే వైఖరిని అనుసరించేలా ప్రోత్సహించింది. 1918లో ప్రచురించిన మాంటెగూ–చెమ్స్ఫర్డ్ ప్రతిపాదనలపై ఎలా స్పందించాలనే విషయంలో భిన్నాభిప్రాయాలు తలెత్తాయి. సంస్కరణలు, తదుపరి ఆందోళనల విషయంలో బిసెంట్ వైఖరి మారుతూ ఉండటం సంస్థాగత దిశానిర్దేశాన్ని బలహీనపరిచింది. వాలెంటైన్ చిరోల్పై తాను దాఖలు చేసిన పరువునష్టం కేసుకు సంబంధించి తిలక్ ఇంగ్లండ్కు వెళ్లడంతో, రోజువారీ ప్రచార కార్యకలాపాలకు ఒక ముఖ్యమైన నాయకుడు కూడా దూరమయ్యారు.
రాజకీయ పరిస్థితులు మారుతున్న కొద్దీ ఉద్యమ సంస్థాగత పరిమితులు మరింత స్పష్టమయ్యాయి. శాఖల కార్యకలాపాలు అసమానంగా ఉండేవి, నాయకత్వం ప్రముఖ వ్యక్తులపైనే అధికంగా ఆధారపడి ఉండేది, రైతులు, కార్మికుల తక్షణ డిమాండ్లను పరిష్కరించే విస్తృత కార్యక్రమం లీగ్లకు లేదు. 1919 నాటి రౌలట్ వ్యతిరేక ఆందోళన, ఆ తరువాత గాంధీ చేపట్టిన సహాయ నిరాకరణోద్యమం భిన్నమైన పద్ధతులను ఉపయోగిస్తూ జాతీయవాదాన్ని మరింత విస్తృత స్థాయి ప్రజా సమీకరణ దిశగా మళ్లించాయి.
అయినప్పటికీ, రాజకీయ స్తబ్ధతను అధిగమించడానికి లీగ్లు తోడ్పడ్డాయి, స్వపరిపాలన భావనకు ప్రజాదరణ కల్పించాయి, తదుపరి ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్న నిర్వాహకులకు శిక్షణనిచ్చాయి. అవి ప్రాదేశిక కేంద్రాలకు, జాతీయ రాజకీయాలకు మధ్య సంబంధాలను బలోపేతం చేశాయి; కాంగ్రెస్లోని పాత విభేదాలను అధిగమించి సహకారాన్ని పునరుద్ధరించడానికి తోడ్పడ్డాయి. 1920లో గాంధీ అఖిల భారత హోమ్ రూల్ లీగ్ అధ్యక్షుడయ్యారు; దాని పేరును స్వరాజ్య సభగా మార్చారు. పరీక్షల దృష్ట్యా, ఈ ఉద్యమాన్ని తక్షణ స్వాతంత్ర్యం కోసం సాగిన ఉద్యమంగానో లేదా కేవలం మితవాదుల వినతిపత్రాల విధానానికి కొనసాగింపుగానో కాకుండా, స్వదేశీ ఉద్యమ కాలపు జాతీయవాదానికి, గాంధేయ ప్రజా రాజకీయాలకు మధ్య వారధిగా అర్థం చేసుకోవడం సముచితం.
హోమ్ రూల్: ప్రతీకలు, స్వపరిపాలన మరియు రాజకీయ సమీకరణ
అందించిన మెటాడేటా ఈ చిత్రాన్ని భారత హోమ్ రూల్ ఉద్యమ పతాకంగా, ప్రత్యేకించి స్టార్ ఆఫ్ ఇండియాతో సంబంధం ఉన్న ఒక రూపాంతరంగా గుర్తిస్తుంది. జాతీయవాద రాజకీయ ప్రతీకలకు ఉదాహరణగా ఇది నేరుగా ప్రాసంగికమైనది. సమావేశాలు, వార్తాపత్రికలు, స్థానిక శాఖల ద్వారా నిర్వహించిన ప్రచార కార్యక్రమాలకు పతాకాలు ఉమ్మడి గుర్తింపును ఇవ్వగలిగేవి. అయితే, ఈ ప్రత్యేక పతాక రూపాంతరాన్ని ఎప్పుడు, ఎక్కడ, ఎంత విస్తృతంగా ఉపయోగించారో లేదా ఉద్యమమంతటా దీనికి ఏకరీతి ఆమోదం లభించిందో ఈ డిజిటల్ చిత్రరూపం ఒక్కటే నిర్ధారించలేదు.
బాల గంగాధర తిలక్, అనీ బిసెంట్లతో సంబంధం ఉన్న లీగ్లు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య పరిధిలో స్వపరిపాలనను డిమాండ్ చేశాయి; ఆ తరువాత కాంగ్రెస్ లక్ష్యంగా స్వీకరించిన సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యాన్ని కాదు. వార్షిక కాంగ్రెస్ సమావేశాలకు పరిమితం కాకుండా, రాజ్యాంగబద్ధ డిమాండ్లపై నిరంతర ప్రజా సమీకరణను చేపట్టడంలో వాటి ప్రాధాన్యం ఉంది. అందువల్ల ప్రతీకలతో మమేకం కావడాన్ని రాజకీయ విద్య, సంస్థాగత నిర్మాణంతో అనుసంధానించాలి తప్ప, ప్రజలందరి భాగస్వామ్యానికి ఆధారంగా పరిగణించకూడదు. ఈ ఉద్యమం జాతీయవాద కార్యకలాపాలను పునరుజ్జీవింపజేయడానికి తోడ్పడింది; రాజకీయ విభేదాలకు అతీతంగా సహకారాన్ని ప్రోత్సహించింది. అయితే, దాని వ్యాప్తి అసమానంగానే కొనసాగింది.
- ప్రిలిమ్స్ కోసం గుర్తించాల్సిన భేదం: హోమ్ రూల్ అంటే సామ్రాజ్య వ్యవస్థ పరిధిలో స్వపరిపాలన; దీనిని తరువాతి కాలపు పూర్ణ స్వరాజ్ డిమాండ్తో సమానంగా భావించవద్దు.
- సంస్థాగత భేదం: తిలక్, బిసెంట్ స్థూలంగా పరస్పర పూరకమైన కార్యక్షేత్రాలు కలిగిన వేర్వేరు లీగ్లకు నాయకత్వం వహించారు; అవి కేంద్రీకృతంగా ఏకీకృతమైన ఒకే సంస్థ కాదు.
- ఆధారాలు మరియు మెయిన్స్లో వినియోగం: ఒక పతాకం రాజకీయ గుర్తింపును ప్రతిబింబిస్తుంది; ప్రజా సమీకరణను అంచనా వేయడానికి శాఖలు, ప్రచురణలు, సమావేశాలు, భాగస్వామ్యానికి సంబంధించిన పరస్పరం ధ్రువీకరించే రికార్డులను ఉపయోగించాలి.
కాలరేఖ
June 1914
మాండలేలో కారాగార శిక్ష అనంతరం తిలక్ తిరిగి వచ్చారు.
April 1916
తిలక్ బెల్గాంలో తన హోమ్ రూల్ లీగ్ను స్థాపించారు.
September 1916
బిసెంట్ మద్రాసులో తన హోమ్ రూల్ లీగ్ను లాంఛనంగా ప్రారంభించారు.
December 1916
లక్నో కాంగ్రెస్ సమావేశంలో మితవాదులు–అతివాదుల పునరేకీకరణ, కాంగ్రెస్–లీగ్ ఒప్పందం చోటుచేసుకున్నాయి.
June–September 1917
బిసెంట్ నిర్బంధం నిరసనలకు దారితీసింది; సెప్టెంబరులో ఆమె విడుదలయ్యారు.
20 August 1917
బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని క్రమంగా సాధించాల్సిన విధాన లక్ష్యంగా మాంటేగు ప్రకటన ప్రకటించింది.
1918–1920
ఆందోళన క్షీణించింది; తరువాత గాంధీ అఖిల భారత హోమ్ రూల్ లీగ్ నాయకత్వాన్ని చేపట్టారు. 1920లో దానికి స్వరాజ్య సభగా పేరు మార్చారు.
రాజకీయ స్తబ్దత నుంచి పునరుత్తేజిత సమీకరణ దిశగా
- 1. సూరత్ విభజన అనంతర విభేదాలు, 1909 సంస్కరణల పట్ల అసంతృప్తి
- 2. యుద్ధకాల ఒత్తిళ్లు, స్వపరిపాలనపై పెరుగుతున్న ఆకాంక్షలు
- 3. 1916లో పరస్పరం సహకరించుకునే రెండు హోం రూల్ లీగ్ల ఏర్పాటు
- 4. శాఖలు, వార్తాపత్రికలు, సమావేశాల ద్వారా రాజకీయ విద్య
- 5. 1917లో అణచివేత, నిరసనలతో జాతీయోద్యమంలో విస్తరించిన భాగస్వామ్యం
- 6. సంస్కరణలపై చర్చలు, నాయకత్వ సమస్యలు ఉద్యమ క్షీణతకు దోహదపడటం
| అంశం | తిలక్ లీగ్ | బిసెంట్ లీగ్ |
|---|---|---|
| అధికారిక స్థాపన | ఏప్రిల్ 1916, బెల్గాం | సెప్టెంబర్ 1916, మద్రాసు |
| ప్రాదేశిక కార్యపరిధి | బొంబాయి నగరం మినహా మహారాష్ట్ర; కర్ణాటక; మధ్య పరగణాలు; బేరార్ | బొంబాయి నగరంతో సహా మిగిలిన భారతదేశం |
| అనుబంధ వార్తాపత్రికలు | కేసరి, ది మరాఠా | న్యూ ఇండియా, కామన్వీల్ |
| సంస్థాగత నిర్మాణం | పర్యటనలు, స్థానిక కార్యకర్తల మద్దతుతో పనిచేసిన ఆరు శాఖలు | కొంతవరకు దివ్యజ్ఞాన సమాజ సంబంధాలను ఉపయోగించుకున్న విస్తృత శాఖల వ్యవస్థ |
| ఉమ్మడి లక్ష్యం | బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా స్వపరిపాలన | బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యంలో భాగంగా స్వపరిపాలన |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
బిసెంట్ నిర్బంధం: అణచివేత, ప్రజా సమీకరణ
1917 జూన్లో మద్రాసు ప్రభుత్వం బిసెంట్ను, ఆమె సహచరులను నిర్బంధించడం ద్వారా ఆందోళనను అదుపు చేయాలని ప్రయత్నించింది. కానీ, దానికి బదులుగా ఈ చర్య సమావేశాలకు, తీర్మానాలకు, హోమ్ రూల్కు మరింత విస్తృత మద్దతుకు దారితీసింది. అణచివేత జాతీయవాదులను తాత్కాలికంగా ఎలా ఏకం చేయగలదో ఈ సంఘటన చూపిస్తుంది. అయితే, ఒక నాయకురాలి నిర్బంధంపై నిరసన వ్యక్తం చేయడం దానంతటదే సుస్థిరమైన ప్రజా సంస్థను ఏర్పరచలేదు.
లక్నో, 1916: రాజకీయ సహకారం యొక్క రెండు రూపాలు
లక్నోలో కాంగ్రెస్ తన మితవాద, అతివాద వర్గాలను పునరేకీకరించడంతోపాటు ముస్లిం లీగ్తోనూ ఒక ఒప్పందానికి వచ్చింది. హోమ్ రూల్ ప్రచారం సహకార వాతావరణాన్ని సృష్టించడానికి తోడ్పడింది; అయితే, ఈ రెండు పరిణామాలను వేర్వేరుగా గుర్తించాలి. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను కాంగ్రెస్ అంగీకరించడం లక్నో ఒప్పందంలో భాగంగా ఉంది. చర్చల ద్వారా సాధించిన రాజకీయ ఐక్యతలోని అవకాశాలతోపాటు దీర్ఘకాలిక సంక్లిష్టతలను కూడా ఇది తెలియజేస్తుంది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
హోమ్ రూల్ లీగ్లకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. బెసెంట్ లీగ్ కంటే ముందే తిలక్ లీగ్ స్థాపించబడింది. 2. బొంబాయి నగరం బెసెంట్కు కేటాయించిన భౌగోళిక పరిధిలో ఉండేది. 3. రెండు లీగ్లు బ్రిటిష్ సామ్రాజ్యం నుంచి తక్షణమే విడిపోవాలని డిమాండ్ చేశాయి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
అనీ బెసెంట్ హోమ్ రూల్ ప్రచారంతో సంబంధం ఉన్న వార్తాపత్రికల జంట ఏది?
- A. కేసరి మరియు ది మరాఠా
- B. న్యూ ఇండియా మరియు కామన్వీల్
- C. యంగ్ ఇండియా మరియు హరిజన్
- D. అల్-హిలాల్ మరియు అల్-బలాఘ్
ప్రశ్న 3
20 ఆగస్టు 1917 నాటి మాంటేగు ప్రకటనను అత్యంత సముచితంగా వర్ణించేది:
- A. భారతదేశానికి తక్షణమే డొమినియన్ హోదాను మంజూరు చేయడం
- B. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య పరిధిలో దశలవారీగా బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పరచాలనే నిబద్ధత
- C. భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 కింద ప్రావిన్సుల స్వయంప్రతిపత్తిని ప్రవేశపెట్టిన శాసనం
- D. నిర్ణీత కాలవ్యవధిలో సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యాన్ని ఇవ్వడానికి అంగీకరించడం
మెయిన్స్: హోమ్ రూల్ ఉద్యమం స్వదేశీ యుగపు జాతీయవాదానికి, గాంధేయ సామూహిక రాజకీయాలకు మధ్య వారధిగా నిలిచింది. దాని కృషిని, పరిమితులను చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- నేపథ్యాన్ని వివరించండి: సూరత్ చీలిక, అణచివేత, పరిమిత సంస్కరణలు, మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం.
- రెండు లీగ్ల ఉమ్మడి లక్ష్యాన్ని, పరస్పర పూరకంగా ఉన్న వాటి ప్రాంతాలవారీ సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని వివరించండి.
- నిరంతర రాజకీయ విద్య, దేశీయ భాషల్లో ప్రచారం, స్థానిక శాఖల ప్రాధాన్యాన్ని నొక్కిచెప్పండి.
- కాంగ్రెస్ పునరేకీకరణను, రాజకీయ సహకారానికి ఏర్పడిన విస్తృత వాతావరణాన్ని చర్చించండి.
- అణచివేత ప్రభావాలను, పరిమితులతో కూడిన మాంటేగు ప్రకటన ప్రాధాన్యాన్ని అంచనా వేయండి.
- సామాజిక వర్గాల మధ్య అసమాన వ్యాప్తిని, నాయకత్వంపై ఆధారపడటాన్ని, సంస్కరణలపై విభేదాలను గుర్తించండి.
- దీనిని తరువాతి కాలంలోని సామూహిక శాసనోల్లంఘన ఉద్యమంతో సమానంగా పరిగణించకుండా, దాని సంస్థాగత వారసత్వాన్ని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence, chapter on the Home Rule Movement.
- Bipan Chandra, History of Modern India, discussion of wartime nationalism and Home Rule.
- Sumit Sarkar, Modern India 1885–1947, sections on nationalism during the First World War.
- NCERT, Our Pasts–III, The Making of the National Movement: 1870s–1947.
- UK Parliament, Historic Hansard, statement on Indian constitutional policy, 20 August 1917.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Flag_of_Indian_Home_Rule_movement_(with_the_Star_of_India).png
