
అందించిన మెటాడేటాలో 1941లో వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్న వ్యక్తిగా గుర్తించిన ఆర్. వెంకట్రామ ముదలియార్.
Credit: Gowtham Rajan M R · CC BY-SA 4.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.
1. యుద్ధకాల నేపథ్యం, ఆగస్టు ప్రతిపాదన
రెండవ ప్రపంచ యుద్ధం 1939 సెప్టెంబరులో ఐరోపాలో ప్రారంభమైంది. భారత ఎన్నికైన ప్రజాప్రతినిధులను సంప్రదించకుండానే, భారతదేశం జర్మనీతో యుద్ధంలో ఉన్నట్లు వైస్రాయ్ లార్డ్ లిన్లిత్గో ప్రకటించారు. ఈ ఏకపక్ష నిర్ణయాన్ని, అలాగే విదేశాల్లో ప్రజాస్వామ్యాన్ని కాపాడుతున్నామని బ్రిటన్ చెప్పుకుంటూ భారతదేశంలో వలస పాలనను కొనసాగించడంలోని వైరుధ్యాన్ని కాంగ్రెస్ వ్యతిరేకించింది. 1939 అక్టోబరు–నవంబరు కాలంలో ప్రావిన్సుల్లోని కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు రాజీనామా చేశాయి. తద్వారా భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 ద్వారా ఏర్పడిన ప్రావిన్షియల్ స్వయంప్రతిపత్తి కింద కొనసాగిన సహకారాన్ని ఉపసంహరించుకున్నాయి.
కాంగ్రెస్కు సైద్ధాంతికంగా ఫాసిజం పట్ల సానుభూతి లేదు. ముఖ్యంగా జవహర్లాల్ నెహ్రూ ఫాసిస్టు దురాక్రమణను తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. భారతదేశాన్ని యుద్ధంలో భాగస్వామిని చేసే అధికారం ఎవరికి ఉంది, భారత స్వాతంత్ర్యాన్ని బ్రిటన్ గుర్తిస్తుందా అనే అంశాలే ప్రధాన వివాదానికి కేంద్రబిందువులుగా నిలిచాయి. భారతదేశానికి కూడా వర్తించేలా యుద్ధ లక్ష్యాలపై స్పష్టమైన ప్రకటన చేయాలని, కేంద్రంలో భారతీయులకు అర్థవంతమైన పాలనా బాధ్యతలు అప్పగించాలని కాంగ్రెస్ కోరింది. వాస్తవ అధికారాన్ని బదిలీ చేయడానికి బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నిరాకరించడంతో, యుద్ధకాలంలో పరస్పర అంగీకారంతో కూడిన పరిష్కారం సాధ్యం కాలేదు.
1940 ఆగస్టు 8న లిన్లిత్గో ఆగస్టు ప్రతిపాదనను ప్రకటించారు. వైస్రాయ్ కార్యనిర్వాహక మండలిని విస్తరించడం, యుద్ధ సలహా మండలిని ఏర్పాటు చేయడం, యుద్ధానంతరం కొత్త రాజ్యాంగాన్ని రూపొందించేందుకు ఒక సంస్థను ఏర్పాటు చేయడం వంటి హామీలను ఇందులో ఇచ్చారు. డొమినియన్ హోదానే ప్రకటిత లక్ష్యంగా కొనసాగింది. అయితే, ఈ ప్రతిపాదన మౌలికమైన రాజ్యాంగ పునర్నిర్మాణాన్ని యుద్ధం ముగిసే వరకు వాయిదా వేసింది. భారత జాతీయ జీవితంలోని ముఖ్యమైన వర్గాలు తిరస్కరించే వ్యవస్థకు అధికారాన్ని బదిలీ చేయబోమని నొక్కిచెప్పింది. ఇది తగినంతగా లేదని కాంగ్రెస్ తిరస్కరించింది. ఈ రాజకీయ ప్రతిష్టంభన నుంచే వ్యక్తి సత్యాగ్రహం ఆవిర్భవించింది.
- 1940 నాటి ఆగస్టు ప్రతిపాదనకు, మార్చి 1942 నాటి క్రిప్స్ ప్రతిపాదనలకు మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
- కాంగ్రెస్ ప్రాదేశిక మంత్రివర్గాల రాజీనామాలు వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహానికి ముందే జరిగాయి; అవి ఈ ఉద్యమ పర్యవసానం కావు.
2. లక్ష్యాలు, వ్యక్తిగత కార్యాచరణను గాంధీ ఎంచుకోవడం
గాంధీ ఉద్దేశపూర్వకంగానే ఒక పరిమిత తక్షణ డిమాండ్ చుట్టూ ఈ ఉద్యమాన్ని రూపొందించారు: భారతీయులు తమ సమ్మతి లేకుండా యుద్ధంలో పాల్గొనడాన్ని, అందులో భారత వనరులను వినియోగించడాన్ని వ్యతిరేకించే అభిప్రాయాలను వ్యక్తపరిచే హక్కు. వలస పాలన తన నియంత్రణ ద్వారా బ్రిటన్ యుద్ధ ప్రయత్నాలకు భారతీయుల నిజమైన మద్దతును సృష్టించలేదన్నదే ఈ ఉద్యమ రాజకీయ సందేశం. సామూహిక తిరుగుబాటు లేకపోవడం అంటే బ్రిటిష్ యుద్ధకాల విధానాన్ని అంగీకరించినట్లేననే భావనను ఇది సవాలు చేసింది.
అదే సమయంలో, అదుపులేని సంఘర్షణ ద్వారా బ్రిటన్ ఎదుర్కొంటున్న సైనిక ఇబ్బందులను తనకు అనుకూలంగా ఉపయోగించుకోవాలని గాంధీ భావించలేదు. క్రమశిక్షణతో కూడిన సామూహిక శాసనోల్లంఘనకు పరిస్థితులు అనుకూలంగా ఉన్నాయా అని ఆయన సందేహించారు; మరింత విస్తృతమైన ఉద్యమం హింసకు దారితీయవచ్చని ఆందోళన చెందారు. అందువల్ల ఈ ఉద్యమం సామ్రాజ్యవాదానికి ప్రతిఘటనను, ప్రతిఘటనా పద్ధతుల్లో సంయమనాన్ని సమతుల్యం చేసింది. జర్మనీ, ఇటలీ లేదా జపాన్కు సైనిక సహాయం అందించడం దీని ఉద్దేశం కాదు.
1940 సెప్టెంబర్లో శాసనోల్లంఘన ఉద్యమానికి మార్గదర్శకత్వం వహించేందుకు కాంగ్రెస్ నాయకత్వం గాంధీకి అధికారం ఇచ్చింది. మొత్తం ప్రజానీకాన్ని తక్షణమే పాల్గొనమని పిలుపునివ్వకుండా, ఆయన వ్యక్తిగతంగా స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలను ఎంపిక చేశారు. ఈ ఎంపికలో అహింస పట్ల నిబద్ధతకు, సూచనలను అనుసరించే సామర్థ్యానికి ప్రాధాన్యం ఇచ్చారు. ఈ విధానంలో ‘వ్యక్తిగత’ అనే పదం నిరసనను ప్రారంభించే పద్ధతిని సూచించిందే తప్ప, జాతీయ స్థాయి సంస్థాగత వ్యవస్థ లేదా సమష్టి రాజకీయ లక్ష్యం లేకపోవడాన్ని సూచించలేదు.
ఈ ఉద్యమం సన్నద్ధత కల్పించే పాత్రను కూడా పోషించింది. ప్రాంతీయ ప్రభుత్వాల రాజీనామాల అనంతరం కాంగ్రెస్ కార్యకలాపాలను కొనసాగించింది; అణచివేత పరిస్థితుల్లో కార్యకర్తల సామర్థ్యాన్ని పరీక్షించింది; సత్యాగ్రహానికి సంబంధించిన నైతిక భావజాలాన్ని సజీవంగా ఉంచింది. ప్రారంభంలో ఉద్దేశపూర్వకంగానే దీని పరిధిని పరిమితం చేశారు: మొత్తం వలస పాలనా యంత్రాంగాన్ని స్తంభింపజేసే పోరాటాన్ని తక్షణమే ప్రారంభించకుండా, పౌర స్వేచ్ఛను స్పష్టంగా చాటాలని గాంధీ భావించారు.
- తక్షణ లక్ష్యం: యుద్ధ వ్యతిరేక అభిప్రాయాలను వ్యక్తపరిచే స్వేచ్ఛ.
- మౌలిక సూత్రం: పరాధీన ప్రజలు యుద్ధంలో పాల్గొనడానికి స్వేచ్ఛగా సమ్మతి తెలియజేయలేరు.
- పద్ధతి: ఎంపిక చేసిన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు, బహిరంగ అసమ్మతి వ్యక్తీకరణ, కఠినమైన అహింసా ఆచరణ, శిక్షను స్వచ్ఛందంగా స్వీకరించడం.
3. ప్రారంభం, స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు మరియు పద్ధతులు
నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాలు, ఆశ్రమ జీవనంతో అనుబంధం కలిగిన గాంధేయ కార్యకర్త వినోబా భావే మొదటి సత్యాగ్రహి అయ్యారు. ఆయన 17 అక్టోబర్ 1940న వార్ధా సమీపంలోని పౌనార్లో ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు; 21 అక్టోబర్న అరెస్టయ్యారు. నిరసనకారుని రాజకీయ ప్రాముఖ్యతకు మాత్రమే కాకుండా, వ్యక్తిగత క్రమశిక్షణకు, నైతిక నిబద్ధతకు గాంధీ చేసిన ఎంపిక ప్రాధాన్యమిచ్చింది. వినోబా అనంతర కాలంలో, 1951లో ప్రారంభించిన భూదాన ఉద్యమం ద్వారా దేశవ్యాప్తంగా ప్రసిద్ధి చెందారు; ఆ తరువాతి ఉద్యమాన్ని యుద్ధకాలంలో ఆయన చేసిన సత్యాగ్రహంతో కలిపి చూడకూడదు.
జవహర్లాల్ నెహ్రూ రెండవ సత్యాగ్రహిగా ఎంపికయ్యారు. తాను తలపెట్టిన సత్యాగ్రహాన్ని చేపట్టకముందే ఆయన 31 అక్టోబర్ 1940న అరెస్టయ్యారు; ఆయనకు నాలుగేళ్ల కారాగార శిక్ష విధించారు. శాంతివాదం, అంతర్జాతీయ వ్యవహారాలు, యుద్ధం పట్ల అనుసరించాల్సిన సముచిత వైఖరిపై జాతీయోద్యమ నాయకత్వంలో విభేదాలు ఉన్నప్పటికీ, ఈ పరిమిత ఉద్యమంలో ప్రముఖ కాంగ్రెస్ నాయకులు కూడా భాగస్వాములయ్యారని ఆయన పాల్గొనడం స్పష్టం చేసింది.
అధికారికంగా ఆమోదించిన యుద్ధ వ్యతిరేక సందేశం సారాంశం ఏమిటంటే, మానవ వనరులు లేదా ధనం సమకూర్చడం ద్వారా బ్రిటిష్ యుద్ధ ప్రయత్నాలకు సహాయపడటం తప్పు; ప్రతిఘటన అహింసాయుతంగా ఉండాలి. స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు సాధారణంగా తాము చేపట్టదలచిన నిరసన గురించి జిల్లా అధికారులకు ముందుగా తెలియజేసేవారు, ఆ ప్రకటనను బహిరంగంగా వినిపించేవారు, అరెస్టును స్వీకరించేవారు. ఈ ప్రక్రియలోని బహిరంగత సత్యాగ్రహాన్ని రహస్య విధ్వంసక చర్యల నుంచి వేరు చేసింది: బహిరంగంగా బాధ్యతను స్వీకరించడం ద్వారా అన్యాయమైన ఆంక్షను బహిర్గతం చేసి, సవాలు చేయడమే దీని లక్ష్యం.
ఒక స్వచ్ఛంద కార్యకర్తను అరెస్టు చేయకపోతే, ఆ సత్యాగ్రహి ఢిల్లీ వైపు సాగుతూ ఇతర ప్రదేశాల్లో నిరసనను పునరావృతం చేయవచ్చు. దీనివల్ల ఈ ఉద్యమానికి ‘ఢిల్లీ చలో’తో అనుబంధం ఏర్పడింది. తొలుత ఎంపికైన ప్రముఖ స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలకే పరిమితం కాకుండా, ఆమోదం పొందిన ఇతర కాంగ్రెస్ కార్యకర్తలకు కూడా భాగస్వామ్యం విస్తరించింది. ఈ విధంగా ఉద్యమం ఒకే నిరసన ప్రదర్శనగా కాకుండా, వ్యక్తిగత శాసనోల్లంఘన చర్యల పరంపరగా మారింది.
- ఈ ఉద్యమం ప్రారంభమైన ప్రదేశం పౌనార్, దండి కాదు.
- ఎంపిక క్రమంలో వినోబా భావే మొదటివారు; నెహ్రూ రెండోవారు.
- ఈ నిరసనలో ప్రధాన అంశం యుద్ధ వ్యతిరేక ప్రసంగాలు చేయడం; దేశవ్యాప్తంగా ఉప్పు చట్టాన్ని మళ్లీ ఉల్లంఘించడం కాదు.
4. అణచివేత, విస్తరణ మరియు క్రమంగా ముగింపు
యుద్ధకాల అత్యవసర అధికారాలు రాజకీయ కార్యకలాపాలను నియంత్రించడానికి వలస ప్రభుత్వానికి విస్తృత సాధనాలను సమకూర్చాయి. భారత రక్షణ చట్టం, 1939, దాని కింద రూపొందించిన నియమాలు భావప్రకటన, సంఘటితమవడం, యుద్ధ ప్రయత్నాలకు హానికరంగా భావించిన ఇతర కార్యకలాపాలపై ఆంక్షలు విధించడానికి వీలు కల్పించాయి. అరెస్టులు, కారాగార శిక్షలు ఈ ఉద్యమం లేవనెత్తిన వాక్స్వాతంత్ర్య డిమాండును సైద్ధాంతిక స్థాయి నుంచి ప్రభుత్వ నిర్బంధ అధికారాన్ని నేరుగా ఎదుర్కొనే పోరాటంగా మార్చాయి.
1941లో ఎంపిక చేసిన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తల బృందాలు వరుసగా ఉద్యమాన్ని కొనసాగించాయి; వేలాది మంది కారాగార శిక్షను ఎదుర్కొన్నారు. అయితే, ప్రణాళికాబద్ధంగా విధించుకున్న పరిమితుల కారణంగా ఉప్పు సత్యాగ్రహంలో కనిపించిన తరహా విస్తృత ప్రజా సమీకరణ జరగలేదు. ప్రజలందరూ ఏకకాలంలో ఉద్యమంలో పాల్గొనాలనే పిలుపు ఇవ్వకపోవడం దాని రూపకల్పనలో భాగమే. అయితే, ఇది ప్రభుత్వంపై కాంగ్రెస్ తీసుకురాగల ఒత్తిడిని కూడా పరిమితం చేసింది.
1941 చివరి నాటికి ఉద్యమం క్రమంగా ముగింపు దశకు చేరుకుంది. డిసెంబరు ప్రారంభంలో నెహ్రూతో సహా అనేక మంది కాంగ్రెస్ రాజకీయ ఖైదీలను ప్రభుత్వం విడుదల చేసింది. డిసెంబరులో జపాన్ యుద్ధంలోకి ప్రవేశించడం, ఆ తరువాత ఆగ్నేయాసియాలో ముందుకు సాగడం వ్యూహాత్మక పరిస్థితిని మార్చివేశాయి. భారతదేశ సహకారంపై బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి కలిగిన ఆందోళన, మార్చి 1942లో క్రిప్స్ మిషన్ ద్వారా రాజ్యాంగపరమైన చర్చలు పునఃప్రారంభం కావడానికి దోహదపడింది. ఆ మిషన్ విఫలమైన తరువాత, ఆగస్టు 1942లో కాంగ్రెస్ క్విట్ ఇండియా తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. ఈ తదనంతర పరిణామాలను వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహంలోని దశలుగా పరిగణించకూడదు.
5. చారిత్రక ప్రాముఖ్యత మరియు పరీక్షా దృక్కోణం
కాంగ్రెస్ వలస ప్రభుత్వ యుద్ధకాల విధానాన్ని అంగీకరించకపోవడంతోపాటు, తక్షణమే సామూహిక పోరాటం చేపట్టడం సముచితమని భావించని కాలంలో వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం జాతీయవాద ప్రతిఘటనను నిలబెట్టింది. ఇది జాతీయ సమస్యను పౌర స్వేచ్ఛలతో అనుసంధానించింది: ప్రజలకు ప్రాతినిధ్యం వహించని ప్రభుత్వం రుద్దిన నిర్ణయాల పట్ల అసమ్మతి వ్యక్తం చేసే హక్కు కూడా స్వేచ్ఛలో భాగమే. సత్యాగ్రహం సామూహిక ప్రజా సమీకరణ రూపంలోనే కాకుండా, జాగ్రత్తగా నియంత్రించిన వ్యక్తిగత చర్య రూపంలోనూ ఉండగలదని ఈ ఉద్యమం చూపింది. తద్వారా గాంధీ వ్యూహాత్మక సరళతను కూడా చాటింది.
దీని పరిమితులు గణనీయమైనవి. ఇది తక్షణ స్వాతంత్ర్యాన్ని గానీ, నిర్ణయాత్మక అధికార బదిలీని గానీ సాధించలేదు. పరిమిత భాగస్వామ్యం కారణంగా ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలకు నేరుగా అంతరాయం కలిగించే దీని శక్తి పరిమితమైంది. అయినప్పటికీ, తక్షణ రాజ్యాంగపరమైన రాయితీలు లభించలేదనే అంశం ఆధారంగా మాత్రమే దీనిని అంచనా వేయడం, సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని, క్రమశిక్షణను, రాజకీయ ఉనికి స్పష్టంగా కనిపించే స్థితిని కొనసాగించడంలో దీని ఉద్దేశిత పాత్రను విస్మరించడమే అవుతుంది. పరీక్షల కోసం, దీనిని ఆగస్టు ప్రతిపాదనకు, క్రిప్స్ మిషన్కు మధ్య జరిగిన పరిణామంగా గుర్తించండి; క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం నుంచి వేరుగా చూడండి; దీని పద్ధతిని అహింస, భావప్రకటనా స్వేచ్ఛ పట్ల గాంధీ చూపిన శ్రద్ధతో అనుసంధానించండి.
- దీనిని ఫాసిజానికి మద్దతిచ్చిన ఉద్యమంగా గానీ, ఫాసిజం వ్యతిరేకతను తిరస్కరించిన ఉద్యమంగా గానీ వర్ణించవద్దు.
- ‘వ్యక్తిగత’ అనే పదాన్ని స్వయంస్ఫూర్తితో, సమన్వయం లేకుండా చేపట్టిన చర్యతో సమానంగా భావించవద్దు.
- పౌర స్వేచ్ఛలకు సంబంధించిన దీని తక్షణ డిమాండును, స్వాతంత్ర్య సాధన అనే విస్తృత జాతీయవాద లక్ష్యం నుంచి వేరుగా గుర్తించండి.
వ్యక్తి సత్యాగ్రహం: ఎంపిక చేసిన వ్యక్తుల నిరసన, స్థానిక భాగస్వామ్యం
అందించిన మెటాడేటా ప్రకారం, ఆర్. వెంకట్రామ ముదలియార్ 1941లో వ్యక్తి సత్యాగ్రహంలో పాల్గొన్నారు. అందువల్ల, ఈ ఉద్యమం ప్రసిద్ధ నాయకులకు మించి ఇతరులకు కూడా విస్తరించిందని తెలుసుకోవడానికి ఈ చిత్రపటం ఉపయోగపడుతుంది. ఆయన శాసనోల్లంఘన, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమాల్లో పాల్గొన్నట్లు కూడా అందులో నమోదైంది. తక్షణ లక్ష్యాలు, పద్ధతులు, విస్తృతి పరంగా ఈ ఉద్యమాల మధ్య గణనీయమైన తేడాలు ఉన్నప్పటికీ, ఒక కార్యకర్త జాతీయోద్యమంలోని వరుస దశల్లో ఎలా పాల్గొనగలిగారో ఈ అనుబంధాలు వివరిస్తాయి.
జాతీయవాదుల డిమాండ్లను సంతృప్తిపరచడంలో ఆగస్టు ప్రతిపాదన విఫలమైన తర్వాత, 1940 అక్టోబరులో గాంధీ నాయకత్వంలో వ్యక్తి సత్యాగ్రహం ప్రారంభమైంది. రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో భారతదేశాన్ని బలవంతంగా భాగస్వామిని చేయడాన్ని వ్యతిరేకిస్తూ అభిప్రాయాన్ని వ్యక్తం చేసే హక్కును ఈ ఉద్యమం నొక్కిచెప్పింది. జాగ్రత్తగా ఎంపిక చేసిన సత్యాగ్రహులు సామూహిక ఘర్షణకు దిగకుండా, బహిరంగంగా యుద్ధ వ్యతిరేక ప్రకటనలు చేసి, అరెస్టుకు సిద్ధపడ్డారు. వినోబా భావే మొదటి సత్యాగ్రహి కాగా, జవహర్లాల్ నెహ్రూ రెండవ సత్యాగ్రహి. వలస పాలకుల బలవంతపు చర్యలను వ్యతిరేకించడంతోపాటు, క్రమశిక్షణతో కూడిన అహింసను పాటించాలన్న గాంధీ పట్టుదలను ఈ ఉద్యమం సమన్వయపరిచింది. ముదలియార్ ఇందులో పాల్గొన్నట్లు పేర్కొనడం, ఈ విస్తృత వ్యూహంతో ఒక వ్యక్తికి ఉన్న సంబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది. అయితే, చిత్రానికి సంబంధించిన మెటాడేటా ఆధారంగా మాత్రమే ఆయన చేసిన నిర్దిష్ట నిరసన ప్రకటనను, నిరసన చేపట్టిన ప్రదేశాన్ని, అరెస్టు జరిగిన పరిస్థితులను లేదా సంస్థాగత బాధ్యతలను నిర్ధారించలేము.
- ప్రిలిమ్స్లో గుర్తుంచుకోవాల్సిన తేడా: వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం 1940లో ప్రారంభమైంది; ఒక వ్యక్తి 1941లో పాల్గొన్నంత మాత్రాన ఉద్యమం ప్రారంభమైన సంవత్సరం మారదు.
- మెయిన్స్ విశ్లేషణ: ఈ ఉద్యమాన్ని పరిమిత స్థాయిలో నిర్వహించడం ఉద్దేశపూర్వకమైన వ్యూహాత్మక నిర్ణయం. తక్షణమే సామూహిక శాసనోల్లంఘన ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించకుండా, సూత్రబద్ధమైన నిరసనను కొనసాగించడమే దీని ఉద్దేశం.
- ఆధారాల విషయంలో జాగ్రత్త: ఒక వ్యక్తి చిత్రపటం, దాని వివరణ ఆ వ్యక్తిని గుర్తించడానికి, పేర్కొన్న ఉద్యమ భాగస్వామ్యాన్ని తెలుసుకోవడానికి ఆధారాలుగా ఉపయోగపడతాయి. కానీ ఒక నిర్దిష్ట నిరసన ఘటనను పునర్నిర్మించడానికి అవి సరిపోవు.
కాలరేఖ
September 1939
ఎన్నికైన భారతీయ ప్రతినిధులను సంప్రదించకుండానే, రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో భారతదేశం పాల్గొంటున్నట్లు ప్రకటించారు.
October–November 1939
ప్రాంతీయ కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు రాజీనామా చేశాయి.
8 August 1940
లిన్లిత్గో ఆగస్టు ప్రతిపాదనను ప్రకటించారు.
17 October 1940
వినోబా భావే పౌనార్లో వ్యక్తి సత్యాగ్రహాన్ని ప్రారంభించారు.
21 October 1940
వినోబా భావేను అరెస్టు చేశారు.
31 October 1940
రెండవ సత్యాగ్రహిగా ఎంపికైన నెహ్రూను అరెస్టు చేశారు.
Late 1941
ఉద్యమం క్రమంగా ముగింపు దశకు చేరుకుంది; డిసెంబరు ప్రారంభంలో అనేక మంది కాంగ్రెస్ రాజకీయ ఖైదీలను విడుదల చేశారు.
March 1942
యుద్ధకాలంలో కొత్త రాజ్యాంగపరమైన పరిష్కారాన్ని సాధించేందుకు క్రిప్స్ మిషన్ ప్రయత్నించింది.
వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం సాగిన విధానం
- 1. అహింసకు కట్టుబడిన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తకు గాంధీ ఆమోదం తెలిపేవారు.
- 2. స్వచ్ఛంద కార్యకర్త సాధారణంగా స్థానిక అధికారులకు ముందుగా సమాచారం అందించేవారు.
- 3. సత్యాగ్రహి ఆమోదిత యుద్ధ వ్యతిరేక సందేశాన్ని బహిరంగంగా ప్రకటించేవారు.
- 4. అరెస్టు చేసినట్లయితే, సత్యాగ్రహి హింసాత్మక ప్రతిఘటన లేకుండా శిక్షను స్వీకరించేవారు.
- 5. అరెస్టు చేయనట్లయితే, స్వచ్ఛంద కార్యకర్త ఢిల్లీ వైపు ప్రయాణిస్తూ ప్రచారాన్ని కొనసాగించేవారు.
- 6. ఆమోదం పొందిన మరికొందరు స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు ఉద్యమాన్ని కొనసాగించేవారు.
| అంశం | శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం, 1930 | వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం, 1940–1941 | క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం, 1942 |
|---|---|---|---|
| తక్షణ ప్రధాన లక్ష్యం | ఉప్పు చట్టాన్ని, విస్తృతంగా వలస పాలనాధికారాన్ని వ్యతిరేకించడం | యుద్ధ వ్యతిరేక అసమ్మతిని వ్యక్తం చేసే హక్కు | బ్రిటిష్ పాలనను తక్షణమే అంతం చేయడం |
| ప్రారంభ కార్యాచరణ పద్ధతి | దండి యాత్ర అనంతరం సామూహిక శాసనోల్లంఘన | ఎంపిక చేసిన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తల వరుస నిరసనలు | సామూహిక పోరాటానికి పిలుపు |
| ఉద్యమ ప్రారంభంతో ముడిపడిన ప్రముఖ వ్యక్తులు, ప్రదేశాలు లేదా సంఘటనలు | గాంధీ, దండి | వినోబా భావే, పౌనార్ | బొంబాయి, ఆగస్టు తీర్మానం |
| రాజకీయ నేపథ్యం | పూర్ణ స్వరాజ్య ప్రకటన, జాతీయవాద డిమాండ్ల తిరస్కరణ | రెండో ప్రపంచ యుద్ధం, ఆగస్టు ప్రతిపాదన వైఫల్యం | క్రిప్స్ మిషన్ వైఫల్యం, యుద్ధకాల సంక్షోభం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
పౌనార్లో వినోబా భావే
వినోబా భావేను మొదటి సత్యాగ్రహిగా ఎంపిక చేయడం ద్వారా నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాల్లో నిమగ్నమైన ఒక కార్యకర్త జాతీయ రాజకీయాల్లో ముందంజలోకి వచ్చారు. 17 అక్టోబరు 1940న ఆయన చేపట్టిన నిరసన, నాలుగు రోజుల తర్వాత జరిగిన అరెస్టు ఈ ఉద్యమ విధానానికి ప్రతిరూపాలుగా నిలిచాయి: బహిరంగంగా నైతిక సవాలు విసరడం, సంయమనంతో కూడిన భాషను ఉపయోగించడం, కారాగారవాసాన్ని స్వీకరించడం. వ్యక్తిగత విశ్వసనీయతను గాంధీ ఒక రాజకీయ వనరుగా ఎలా ఉపయోగించుకున్నారో ఈ ఘటన వివరిస్తుంది.
తాను తలపెట్టిన నిరసనకు ముందే నెహ్రూ అరెస్టు
31 అక్టోబరు 1940న నెహ్రూ అరెస్టు, ముందుగా నిర్ణయించిన సత్యాగ్రహ చర్యకు ముందే అధికారులు చర్య తీసుకోగలరని చూపించింది. ఆయనకు విధించిన నాలుగేళ్ల కారాగార శిక్ష యుద్ధకాల అణచివేత తీవ్రతను కూడా స్పష్టం చేసింది. భారతదేశం యుద్ధంలో చేపట్టాల్సిన బాధ్యతలపై వలస పాలకుల నియంత్రణను వ్యతిరేకించిన ఈ ఉద్యమంలో, ఆయన భాగస్వామ్యం ద్వారా ఫాసిజాన్ని వ్యతిరేకించే ఒక ప్రముఖ జాతీయవాది చేరినట్లయింది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఎంపిక చేసిన మొదటి సత్యాగ్రహి వినోబా భావే. 2. యుద్ధానికి వ్యతిరేకతను వ్యక్తం చేసే హక్కును చాటిచెప్పడం దాని తక్షణ లక్ష్యాల్లో ఒకటి. 3. క్రిప్స్ రాయబారం విఫలమైన తరువాత దీనిని ప్రారంభించారు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
1940లో గాంధీ వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహాన్ని చేపట్టడానికి గల కారణాన్ని కింది వాటిలో ఏది అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?
- A. ఆయన అక్ష రాజ్యాలకు సైనిక సహాయం అందించాలని భావించారు.
- B. అదుపు తప్పే అవకాశం ఉన్న ప్రజా ఉద్యమాన్ని వెంటనే ప్రారంభించకుండా, క్రమశిక్షణతో కూడిన ప్రతిఘటనను ఆయన కోరుకున్నారు.
- C. ఆగస్టు ప్రతిపాదనను సంపూర్ణ అధికార బదిలీగా కాంగ్రెస్ అంగీకరించింది.
- D. అహింస స్థానంలో రహస్య విధ్వంసక చర్యలను ప్రవేశపెట్టాలని ఆయన ఉద్దేశించారు.
ప్రశ్న 3
కింది సంఘటనలను కాలక్రమంలో అమర్చండి: 1. వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం ప్రారంభం 2. కాంగ్రెస్ ప్రాంతీయ మంత్రివర్గాల రాజీనామా 3. క్రిప్స్ రాయబారం 4. ఆగస్టు ప్రతిపాదన.
- A. 2–1–4–3
- B. 4–2–1–3
- C. 2–4–1–3
- D. 1–2–3–4
మెయిన్స్: వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం ప్రతిఘటన, సంయమనం మధ్య ఉద్దేశపూర్వక సమతుల్యతను ప్రతిబింబించింది. యుద్ధకాల జాతీయోద్యమంలో దాని లక్ష్యాలు, పద్ధతులు, ప్రాధాన్యాన్ని వివరించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- భారతదేశాన్ని ఏకపక్షంగా యుద్ధంలో భాగస్వామిని చేయడం, ఆగస్టు ప్రతిపాదన వైఫల్యం గురించి పరిచయం చేయండి.
- యుద్ధ వ్యతిరేక అభిప్రాయాలను వ్యక్తం చేసే స్వేచ్ఛ కోసం చేసిన తక్షణ డిమాండ్ను వివరించండి.
- ఎంపిక చేసిన స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు, గాంధీ పర్యవేక్షణ, అహింస, అరెస్టుకు స్వచ్ఛందంగా సిద్ధపడటం గురించి చర్చించండి.
- వినోబా భావే, నెహ్రూలను ప్రస్తావించండి.
- పరిమిత ప్రజా ఒత్తిడిని కొనసాగిస్తూనే జాతీయోద్యమ కార్యకలాపాలను సజీవంగా ఉంచడాన్ని అంచనా వేయండి.
- ఈ ఉద్యమాన్ని తరువాత జరిగిన క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం నుంచి వేరుచేసి చూపుతూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence: chapters on the national movement during the Second World War.
- NCERT, Themes in Indian History, Part III: Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement.
- The Collected Works of Mahatma Gandhi: writings and correspondence from 1940–1941, available through the Gandhi Heritage Portal.
- Sumit Sarkar, Modern India, 1885–1947: discussion of wartime politics and the national movement.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Freedom_Fighter_R_Venkatrama_Mudaliar.jpg
