New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · జాతీయోద్యమం

జలియన్‌వాలా బాగ్

జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండ 13 ఏప్రిల్ 1919న అమృత్‌సర్‌లో జరిగింది. బ్రిగేడియర్-జనరల్ రెజినాల్డ్ డయ్యర్ ఆధ్వర్యంలోని సైనికులు నిరాయుధులైన ప్రజల సమూహంపై ఎలాంటి హెచ్చరిక లేకుండా కాల్పులు జరిపారు. రౌలట్ చట్టంపై వ్యతిరేకత, పంజాబ్‌లో అశాంతి నెలకొన్న నేపథ్యంలో జరిగిన ఈ ఘటన వలస పాలన బలప్రయోగ పునాదులను బహిర్గతం చేసింది; బ్రిటిష్ న్యాయంపై భారతీయుల విశ్వాసాన్ని తీవ్రంగా దెబ్బతీసింది. UPSC కోసం, ఈ మారణకాండకు, అనంతరం అమలైన సైనిక శాసన పాలనకు మధ్య తేడాను; రెజినాల్డ్ డయ్యర్‌కు, మైఖేల్ ఓ’డ్వయర్‌కు మధ్య తేడాను; హంటర్ కమిటీకి, కాంగ్రెస్ విచారణకు మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

జలియన్‌వాలా బాగ్ భారతదేశంలోని అమృత్‌సర్‌లో ఉన్న ఒక చారిత్రక ఉద్యానవనం, ‘జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక స్థలం’. జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండలో గాయపడినవారి, మరణించినవారి స్మృత్యర్థం దీనిని సంరక్షిస్తున్నారు. ఈ మారణకాండ జరిగినది…

జలియన్‌వాలా బాగ్ భారతదేశంలోని అమృత్‌సర్‌లో ఉన్న ఒక చారిత్రక ఉద్యానవనం, ‘జాతీయ ప్రాముఖ్యత కలిగిన స్మారక స్థలం’. జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండలో గాయపడినవారి, మరణించినవారి స్మృత్యర్థం దీనిని సంరక్షిస్తున్నారు. ఈ మారణకాండ జరిగినది…

Credit: Shagil Kannur · CC BY-SA 4.0 · source

గమనిక: ఈ చిత్రం సాఫ్ట్‌వేర్‌లో అనేక ఫ్రేమ్‌లను విలీనం చేసి లేదా అతికించి రూపొందించిన విశాల దృశ్య చిత్రం. అందువల్ల ఈ చిత్రంలో తప్పనిసరిగా ఏదో ఒక రూపంలో డిజిటల్ మార్పులు జరిగాయి. ఈ మార్పులు…

గమనిక: ఈ చిత్రం సాఫ్ట్‌వేర్‌లో అనేక ఫ్రేమ్‌లను విలీనం చేసి లేదా అతికించి రూపొందించిన విశాల దృశ్య చిత్రం. అందువల్ల ఈ చిత్రంలో తప్పనిసరిగా ఏదో ఒక రూపంలో డిజిటల్ మార్పులు జరిగాయి. ఈ మార్పులు…

Credit: Bijay chaurasia · CC BY-SA 4.0 · source

నేపథ్యం: యుద్ధం, రాజ్యాంగపరమైన హామీలు, రౌలట్ చట్టం

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం, దాని అనంతర పరిణామాల వల్ల ఏర్పడిన ఉద్రిక్తతల నేపథ్యంలో ఈ ఊచకోత జరిగింది. బ్రిటన్ యుద్ధ ప్రయత్నాలకు భారతదేశం సైనికులను, ధనాన్ని, సామగ్రిని సమకూర్చగా, ప్రజలు పెరుగుతున్న ధరలు, అధిక పన్నుల భారం, నిత్యావసరాల కొరతను ఎదుర్కొన్నారు. పంజాబ్‌లో సైనిక నియామకాలు, యుద్ధకాల విరాళాల కోసం ఒత్తిళ్లు ప్రత్యేకించి తీవ్రంగా ఉండేవి. 1918 నాటి ఇన్‌ఫ్లుయెంజా మహమ్మారి ప్రజల దుస్థితిని మరింత పెంచింది. ఈ నేపథ్యంలో, బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని క్రమంగా సాకారం చేస్తామని హామీ ఇచ్చిన ఆగస్టు 1917 నాటి మాంటేగు ప్రకటన రాజకీయ పురోగతిపై ఆశలను రేకెత్తించింది.

యుద్ధకాల ఆంక్షలను ముగించడానికి బదులుగా, వలస ప్రభుత్వం అరాచక, విప్లవ నేరాల చట్టం, 1919ను రూపొందించింది. ఇది రౌలట్ చట్టంగా ప్రసిద్ధి చెందింది. న్యాయమూర్తి సిడ్నీ రౌలట్ అధ్యక్షతన ఏర్పడిన రాజద్రోహ విచారణ కమిటీ సిఫారసుల ఆధారంగా రూపొందిన ఈ చట్టం, సాధారణ న్యాయ విచారణ లేకుండానే నిర్బంధించడం సహా, విప్లవ కార్యకలాపాలకు పాల్పడుతున్నారనే అనుమానం ఉన్నవారిపై అసాధారణ చర్యలు తీసుకునే అధికారాన్ని కల్పించింది. భారతీయ సభ్యులు ఈ చట్టాన్ని తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. అయినప్పటికీ అది ఆమోదం పొందడం, వలస శాసనసభలో భారతీయ ప్రతినిధుల ప్రభావం పరిమితమైనదని స్పష్టం చేసింది.

మహాత్మా గాంధీ రౌలట్ సత్యాగ్రహాన్ని నిర్వహించి, అహింసాత్మక ప్రతిఘటనను సమర్థిస్తూ 6 ఏప్రిల్ 1919న దేశవ్యాప్త హర్తాళ్‌కు పిలుపునిచ్చారు. బ్రిటిష్ పాలనకు వ్యతిరేకంగా దేశవ్యాప్త సత్యాగ్రహాన్ని చేపట్టేందుకు ఆయన చేసిన తొలి ప్రయత్నం ఇది. ఉద్యమంలో ప్రజల భాగస్వామ్యం ప్రాంతాలవారీగా భిన్నంగా ఉన్నప్పటికీ, అప్పటివరకు రాజకీయాల్లో ఆధిపత్యం వహించిన ఉన్నత వర్గాలకు మించి ప్రజలను రాజకీయంగా సమీకరించడంలో ఈ ఉద్యమం తోడ్పడింది. పంజాబ్‌లో ప్రభుత్వం అనుసరించిన నిర్బంధ విధానం, ఒక అణచివేత చట్టంపై వ్యతిరేకతను వలస పాలనాధికారానికి వ్యతిరేకంగా మరింత తీవ్రమైన ఘర్షణగా మార్చింది.

అమృత్‌సర్‌లో అశాంతి, 13 ఏప్రిల్ నాటి ఘటనలు

10 ఏప్రిల్ 1919న అధికారులు రౌలట్ చట్ట వ్యతిరేక ఉద్యమంతో సంబంధం ఉన్న అమృత్‌సర్ ప్రముఖ నాయకులు సైఫుద్దీన్ కిచ్లూ, సత్యపాల్‌లను అరెస్టు చేసి అక్కడి నుంచి తరలించారు. వారి విడుదలను కోరుతూ వచ్చిన జనసమూహం అధికారులతో తలపడగా, జరిగిన కాల్పుల్లో పలువురు మరణించారు, గాయపడ్డారు. ఆ తరువాత హింసాత్మక ప్రతీకార చర్యలు చోటుచేసుకున్నాయి: బ్యాంకులు, ఇతర భవనాలపై దాడులు జరిగాయి, యూరోపియన్లు హత్యకు గురయ్యారు, మిషనరీ మార్సెల్లా షెర్‌వుడ్‌పై దాడి జరిగింది. ఈ ఘటనలు పాలనా యంత్రాంగం ఆందోళనకు గల కారణాలను వివరిస్తాయి; అయితే, ఆ తరువాత సమావేశమైన నిరాయుధ జనసమూహంపై విచక్షణారహితంగా బలప్రయోగం చేయడాన్ని ఇవి సమర్థించవు.

13 ఏప్రిల్‌న బైసాఖీ పండుగ సందర్భంగా అనేక మంది సందర్శకులు అమృత్‌సర్‌కు వచ్చారు. స్వర్ణ దేవాలయం సమీపంలో చుట్టూ కట్టడాలతో ఆవరించి ఉన్న బహిరంగ మైదానమైన జలియన్‌వాలా బాగ్‌లో వేలాది మంది సమావేశమయ్యారు. వారిలో రాజకీయ సభకు హాజరైనవారితో పాటు ఇతర కారణాలతో అక్కడికి వచ్చిన సందర్శకులు కూడా ఉన్నారు. ఆ రోజు డయ్యర్ బహిరంగ సభలపై ఆంక్షలు విధించినప్పటికీ, ఆ సమాచారం ప్రజలకు సరిగా చేరలేదు; బాగ్‌లో ఉన్న వారందరికీ ఆ ఆంక్షల గురించి తెలియదు.

డయ్యర్ సైనికులతో కలిసి లోపలికి ప్రవేశించి, జనసమూహాన్ని చెదరిపోవాలని ముందుగా హెచ్చరించకుండానే కాల్పులకు ఆదేశించాడు. ఆ మైదానం చుట్టూ భవనాలు, గోడలు ఉండగా, బయటకు వెళ్లేందుకు కొద్దిపాటి ఇరుకైన మార్గాలు మాత్రమే ఉన్నాయి. ప్రవేశ మార్గం ఇరుకుగా ఉండటంతో రెండు సాయుధ కవచ వాహనాలు లోపలికి ప్రవేశించలేకపోయాయి. సైనికులు సుమారు పది నిమిషాల పాటు దాదాపు 1,650 రౌండ్ల కాల్పులు జరిపారు. జనసాంద్రత అధికంగా ఉన్న ప్రాంతాలను, ప్రజలు తప్పించుకునేందుకు ప్రయత్నిస్తున్న ప్రదేశాలను లక్ష్యంగా చేసుకుని కాల్పులు సాగించారు. తూటాల నుంచి తప్పించుకునేందుకు ప్రయత్నిస్తూ కొందరు ఒక బావిలోకి దూకారు.

అధికారిక లెక్కల ప్రకారం మృతుల సంఖ్య 379 కాగా, భారతీయుల అంచనాల ప్రకారం ఈ సంఖ్య చాలా ఎక్కువ; ఖచ్చితమైన మొత్తం సంఖ్యపై వివాదం కొనసాగుతోంది. ఇంకా అనేకమంది గాయపడ్డారు. వైద్య సహాయం అందించేందుకు డయ్యర్ ఎలాంటి వ్యవస్థీకృత ఏర్పాట్లు చేయలేదు. కర్ఫ్యూ ఆంక్షలు బాధితుల వేదనను మరింత పెంచాయి. కేవలం సమావేశమైన ప్రజలను చెదరగొట్టడం కాకుండా, విస్తృత స్థాయిలో భయోత్పాతం లేదా ‘నైతిక’ ప్రభావాన్ని కలిగించడమే తన ఉద్దేశమని ఆయన తదనంతరం ఇచ్చిన వాంగ్మూలం వెల్లడించింది.

సైనిక పాలన, అధికారిక విచారణ, బాధ్యత

కాలక్రమపరంగా గుర్తించాల్సిన ఒక కీలకమైన వ్యత్యాసం ఏమిటంటే, ఏప్రిల్ 15న అమృత్‌సర్, లాహోర్‌లలో అధికారికంగా సైనిక పాలన విధించడానికి ముందే ఈ మారణకాండ జరిగింది. ఆ తరువాత సైనిక పాలనను ప్రభావితమైన ఇతర జిల్లాలకు కూడా విస్తరించారు. అణచివేత చర్యల్లో బహిరంగంగా కొరడాలతో కొట్టడం, అవమానకరమైన శిక్షలు, సంక్షిప్త విచారణలు, రాకపోకలపై ఆంక్షలు ఉన్నాయి. అపఖ్యాతి పాలైన పాకుతూ వెళ్లాలనే ఆదేశం షెర్‌వుడ్‌పై దాడి జరిగిన సందుకు మాత్రమే వర్తించింది; అమృత్‌సర్ అంతటా ప్రజలు పాకుతూ వెళ్లాలని విధించిన ఆదేశం కాదు.

కాల్పులకు ఆదేశించిన సైనిక అధికారి రెజినాల్డ్ డయ్యర్‌ను, 1913 నుంచి 1919 వరకు పంజాబ్ లెఫ్టినెంట్ గవర్నర్‌గా పనిచేసిన సర్ మైఖేల్ ఓ’డ్వయ్యర్‌ను వేర్వేరు వ్యక్తులుగా గుర్తించాలి. ఓ’డ్వయ్యర్ పరిపాలన అనుసరించిన అణచివేత విధానానికి మద్దతునిచ్చి, డయ్యర్ చర్యను సమర్థించాడు. తరువాత ఉధమ్ సింగ్ హత్య చేసింది ఓ’డ్వయ్యర్‌నే గానీ డయ్యర్‌ను కాదు కాబట్టి ఈ వ్యత్యాసం ముఖ్యమైనది.

బొంబాయి, ఢిల్లీ, పంజాబ్‌లలో జరిగిన అల్లర్లపై విచారణ జరిపేందుకు భారత ప్రభుత్వం అక్టోబర్ 1919లో లార్డ్ విలియం హంటర్ అధ్యక్షతన అల్లర్ల విచారణ కమిటీని నియమించింది. సర్ చిమన్‌లాల్ సెతల్వాద్, పండిట్ జగత్ నారాయణ్, సుల్తాన్ అహ్మద్ ఖాన్ ఈ కమిటీలో భారతీయ సభ్యులు. కమిటీ డయ్యర్‌ను విచారించింది. అయితే, ఘటనల మదింపులో బ్రిటిష్, భారతీయ సభ్యుల మధ్య గణనీయమైన భేదాభిప్రాయాలు తలెత్తాయి. భారతీయ సభ్యులు మరింత విమర్శనాత్మకమైన మైనారిటీ నివేదికను విడుదల చేశారు.

ముందస్తు హెచ్చరిక ఇవ్వకపోవడాన్ని, కాల్పులను కొనసాగించడాన్ని విచారణ కమిటీ ఖండించింది. డయ్యర్‌ను సైనిక నాయకత్వ బాధ్యతల నుంచి తొలగించారు; ఆ తరువాత ఆయన పదవీ విరమణ చేశాడు. అయితే, ఈ మారణకాండకు సంబంధించి ఆయనపై నేర విచారణ జరగలేదు. బ్రిటిష్ వర్గాల స్పందనలు భిన్నంగా ఉన్నాయి: హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్ ఆయన ప్రవర్తనను ఖండించగా, ప్రభావశీలులైన సామ్రాజ్యవాద మద్దతుదారులు ఆయనను సమర్థించారు. గాంధీ, సి.ఆర్. దాస్, మోతీలాల్ నెహ్రూ తదితర నాయకుల భాగస్వామ్యంతో కాంగ్రెస్ ప్రత్యేక విచారణ నిర్వహించి, మారణకాండతోపాటు పంజాబ్‌లో జరిగిన ఇతర దురాగతాలను నమోదు చేసింది.

జాతీయోద్యమంపై ప్రభావం

బ్రిటిష్ పాలన నిష్పాక్షిక న్యాయం, భారతీయుల సమ్మతిపై ఆధారపడి ఉందనే వాదనను జలియన్‌వాలా బాగ్ ఘటన పటాపంచలు చేసినందున అది ఒక మలుపుగా నిలిచింది. ఈ ఘటనలో కేవలం ఒక అధికారి మితిమీరిన బలప్రయోగమే కాకుండా, అధికారిక మద్దతు, అవమానకరమైన శిక్షలు, తగిన జవాబుదారీతనం లేకపోవడం కూడా ఇమిడి ఉన్నాయి. అందువల్ల జాతీయవాదుల విమర్శలు వలస ప్రభుత్వ స్వభావాన్నే మరింతగా లక్ష్యంగా చేసుకున్నాయి.

రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ మే 1919లో వైస్రాయ్ లార్డ్ చెమ్స్‌ఫర్డ్‌కు రాసిన లేఖ ద్వారా తన నైట్‌హుడ్ బిరుదును త్యజించారు. ఆయన నిరసన సామ్రాజ్య ప్రభుత్వం ఇచ్చిన గౌరవాన్ని వలసపాలన హింసపై బహిరంగ అభిశంసనగా మార్చింది. రౌలట్ ఉద్యమ సమయంలో జరిగిన హింసకు కలత చెందిన గాంధీ ఏప్రిల్‌లో సత్యాగ్రహాన్ని నిలిపివేశారు. ప్రభుత్వ అణచివేతను ఖండిస్తూనే, సామూహిక ప్రతిఘటనకు క్రమశిక్షణ, సన్నద్ధత అవసరమని ఆయన నొక్కిచెప్పిన వైఖరిని ఇది స్పష్టం చేసింది.

ఖిలాఫత్ సమస్య, రాజ్యాంగ సంస్కరణల పట్ల అసంతృప్తితో పాటు, పంజాబ్‌లో జరిగిన అన్యాయాలు ఆ తరువాత 1920లో ప్రారంభమైన సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమానికి ప్రధాన కారణాల్లో ఒకటిగా మారాయి. గాంధీ 1920 ఆగస్టులో తన కైజర్-ఇ-హింద్ పతకాన్ని, ఇతర యుద్ధ సేవా పతకాలను తిరిగి ఇచ్చేశారు; దీనిని ఠాగూర్ తన నైట్‌హుడ్ బిరుదును త్యజించడంతో పొరబడకూడదు. ఈ మారణకాండ విద్యావంతుల అభిప్రాయాలను, విస్తృత సామాజిక వర్గాలను బ్రిటిష్ పాలనకు సహకరించడాన్ని మరింత మౌలికంగా తిరస్కరించే దిశగా మళ్లించడానికి దోహదపడింది. అయితే, ఈ పరివర్తనకు ఇది ఒక ప్రధాన కారణమే తప్ప ఏకైక కారణం కాదు.

స్మృతి, స్మారకీకరణ మరియు చారిత్రక వ్యాఖ్యానం

వలసవాద వ్యతిరేక స్మృతిలో ఈ మారణకాండకు బలమైన స్థానం నిలిచిపోయింది. 1940 మార్చి 13న లండన్‌లోని కాక్స్‌టన్ హాల్‌లో ఉధమ్ సింగ్ మైఖేల్ ఓ’డ్వయర్‌ను కాల్చి చంపారు; తన చర్యకు పంజాబ్ విషాదంతో సంబంధం ఉందని ఆయన స్పష్టంగా పేర్కొన్నారు. ఆయనకు 1940 జూలై 31న ఉరిశిక్ష అమలు చేశారు. రెజినాల్డ్ డయ్యర్ అప్పటికే 1927లో మరణించారు.

స్వతంత్ర భారతదేశం జలియన్‌వాలా బాగ్ జాతీయ స్మారక చట్టం, 1951 ద్వారా ఈ ఘటన స్మరణకు సంస్థాగత రూపం కల్పించింది. ఈ స్మారకాన్ని రాష్ట్రపతి రాజేంద్ర ప్రసాద్ 1961 ఏప్రిల్ 13న ప్రారంభించారు. ఇప్పటికీ మిగిలి ఉన్న తూటా గుర్తులు, అమరవీరుల బావి ఈ ప్రదేశంలోని స్మారక పరిసరాల్లో ముఖ్యమైన అంశాలుగా ఉన్నాయి.

చారిత్రక విశ్లేషణలో, నిర్ధారిత వాస్తవాలను వివాదాస్పద మృతులు, క్షతగాత్రుల సంఖ్యల అంచనాల నుంచి, తరువాతి కాలంలో ప్రచారంలోకి వచ్చిన కథనాల నుంచి వేరుచేసి చూడాలి. ఈ ప్రదేశం ప్రాముఖ్యం బలప్రయోగం, జాతి ఆధారిత ఆధిపత్య క్రమం, రాజకీయ పాలనకు చెల్లుబాటు మధ్య ఉన్న సంబంధంలో ఉంది. ప్రజల సామూహిక సంతాపం, దర్యాప్తు వివరాల లిఖితబద్ధీకరణ, ప్రతీకాత్మక నిరసన ఒక స్థానిక దురాగతాన్ని చిరస్థాయిగా నిలిచే జాతీయ రాజకీయ స్మృతిగా ఎలా మార్చగలవో కూడా ఇది ఉదాహరణగా నిలుస్తుంది.

కాలరేఖ

  1. March 1919

    భారతీయుల తీవ్ర వ్యతిరేకత ఉన్నప్పటికీ రౌలట్ చట్టం ఆమోదించబడింది.

  2. 6 April 1919

    రౌలట్ సత్యాగ్రహంలో భాగంగా దేశవ్యాప్త హర్తాళ్ నిర్వహించబడింది.

  3. 10 April 1919

    కిచ్లూ, సత్యపాల్‌లను అరెస్టు చేసి అమృత్‌సర్ నుంచి తరలించారు; ఆ తరువాత అశాంతి చెలరేగింది.

  4. 13 April 1919

    బైసాఖీ రోజున జలియన్‌వాలా బాగ్‌లో కాల్పులు జరపాలని డయ్యర్ ఆదేశించారు.

  5. 15 April 1919

    అమృత్‌సర్, లాహోర్‌లలో సైనిక శాసనం విధించబడింది.

  6. May–October 1919

    మేలో ఠాగూర్ తన నైట్‌హుడ్ బిరుదును త్యజించారు; అక్టోబరులో హంటర్ కమిటీ నియమించబడింది.

  7. 1920

    పంజాబ్‌లో జరిగిన అన్యాయాలు సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమానికి ప్రధాన నిరసనాంశంగా మారాయి.

అణచివేత చట్టాల నుంచి విస్తృత జాతీయోద్యమ సమీకరణ వరకు

  1. 1. యుద్ధకాల కష్టాలు, రాజకీయ సంస్కరణలపై ఆశలు
  2. 2. రౌలట్ చట్టం, దేశవ్యాప్త సత్యాగ్రహం
  3. 3. అమృత్‌సర్‌లో అరెస్టులు, తీవ్రమవుతున్న ఘర్షణ
  4. 4. జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండ, అనంతరం సైనిక శాసనం కింద అణచివేత
  5. 5. ప్రజా నిరసనలు, విచారణలు, వలస పాలన చట్టబద్ధతపై విశ్వాసం క్షీణించడం
  6. 6. సహాయ నిరాకరణోద్యమానికి దోహదపడిన పంజాబ్ దురాగతాలు
వ్యక్తులు, సంస్థలు: తరచూ గందరగోళానికి గురిచేసే సంబంధాలు
పేరుపాత్ర లేదా సంబంధం
రెజినాల్డ్ డయ్యర్13 ఏప్రిల్ 1919న కాల్పులకు ఆదేశించిన సైనిక అధికారి.
మైఖేల్ ఓ’డ్వయర్పంజాబ్ లెఫ్టినెంట్-గవర్నర్; 1940లో ఉధమ్ సింగ్ చేత హత్యకు గురయ్యాడు.
సైఫుద్దీన్ కిచ్లూ, సత్యపాల్మారణకాండకు ముందు అరెస్టయిన అమృత్‌సర్ నాయకులు.
హంటర్ కమిటీ1919 నాటి అశాంతి ఘటనలపై అధికారిక విచారణ.
రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్పంజాబ్ దురాగతాలకు నిరసనగా తన నైట్‌హుడ్ బిరుదును త్యజించారు.

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

ఠాగూర్: సామ్రాజ్య పాలన చెల్లుబాటుకు వ్యతిరేకంగా ప్రతీకాత్మక నిరసన

ఠాగూర్ 1915లో బ్రిటిష్ నైట్‌హుడ్ బిరుదును అందుకున్నారు. 1919 మేలో ఆయన దానిని త్యజించడం, అంతర్జాతీయ గుర్తింపు పొందిన ఒక మేధావి రాజకీయ పదవిలో లేకుండానే సామ్రాజ్యాన్ని ఎలా సవాలు చేయగలరో చూపించింది. ఈ చర్య సాంస్కృతిక ప్రామాణికతను నైతిక నిరసనతో అనుసంధానించి, సామ్రాజ్య గౌరవాలకు, వలస పాలనలో ఎదురయ్యే అవమానాలకు మధ్య ఉన్న వైరుధ్యాన్ని బహిర్గతం చేసింది.

ఉధమ్ సింగ్ మరియు రాజకీయ స్మృతి కొనసాగింపు

1940లో లండన్‌లో ఉధమ్ సింగ్ మైఖేల్ ఓ’డ్వయర్‌ను హత్య చేయడం, రెండు దశాబ్దాలకు పైగా గడిచిన తరువాత కూడా ఈ మారణకాండ ప్రభావం కొనసాగిందని చూపించింది. వాస్తవ స్పష్టత కోసం గుర్తుంచుకోవాల్సిన విషయం ఏమిటంటే, ఓ’డ్వయర్ మాజీ ప్రాదేశిక పాలనాధికారి; కాల్పులకు నాయకత్వం వహించిన అధికారి కాదు. ఈ ఘటన గాంధేయ అహింసాత్మక ప్రజాసమీకరణకు భిన్నమైన విప్లవాత్మక ప్రతిస్పందనను సూచిస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది సంఘటనలను పరిశీలించండి: 1. సైఫుద్దీన్ కిచ్లూ, సత్యపాల్‌ల అరెస్టు 2. జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండ 3. హంటర్ కమిటీ నియామకం 4. దేశవ్యాప్త రౌలట్ హర్తాళ్. వీటి సరైన కాలక్రమం ఏది?

  • A. 4–1–2–3
  • B. 1–4–2–3
  • C. 4–2–1–3
  • D. 1–2–3–4

ప్రశ్న 2

జలియన్‌వాలా బాగ్‌కు సంబంధించి కింది వాక్యాలను పరిశీలించండి: 1. సమావేశమైన ప్రజలపై కాల్పులు జరిపిన సైనిక దళాలకు మైఖేల్ ఓ’డ్వయర్ స్వయంగా నాయకత్వం వహించాడు. 2. మారణకాండ తరువాత అమృత్‌సర్‌లో సైనిక పాలనను అధికారికంగా విధించారు. 3. రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ నిరసనగా తన నైట్‌హుడ్ బిరుదును త్యజించాడు. ఏ వాక్యాలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 3

1919లో నియమించిన హంటర్ కమిటీని కింది వాటిలో ఏది సరిగ్గా వివరిస్తుంది?

  • A. ఇది రౌలట్ చట్టానికి ముసాయిదాను రూపొందించింది.
  • B. ఇది కాంగ్రెస్ నియమించిన, పూర్తిగా భారతీయులతో కూడిన విచారణ కమిటీ.
  • C. ఇది బ్రిటిష్ మరియు భారతీయ సభ్యులతో కూడిన, అశాంతి ఘటనలపై ఏర్పాటు చేసిన అధికారిక విచారణ కమిటీ.
  • D. ఇది డయ్యర్‌కు కారాగార శిక్ష విధించిన నేర విచారణ న్యాయస్థానం.
మెయిన్స్: జలియన్‌వాలా బాగ్ కేవలం ఒక విడి సైనిక దురాగతం మాత్రమే కాకుండా, వలస పాలన చట్టబద్ధతకు ఏర్పడిన సంక్షోభాన్ని ప్రతిబింబించింది. దాని నేపథ్యాన్ని, భారత జాతీయోద్యమంపై దాని పర్యవసానాలను చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • మారణకాండ జరిగిన తేదీ, ప్రదేశం, దానికి నాయకత్వం వహించిన అధికారిని పేర్కొంటూ పరిచయం చేయండి.
  • యుద్ధకాల దుర్భర పరిస్థితులు, రౌలట్ చట్టం, అమృత్‌సర్‌లో జరిగిన అరెస్టులను వివరించండి.
  • విచక్షణారహిత కాల్పులు, ఆ తరువాత సైనిక పాలన కింద విధించిన శిక్షలు, పరిమిత స్థాయిలోనే జవాబుదారీతనాన్ని నిర్ధారించడం వంటి అంశాలను పరిశీలించండి.
  • ఠాగూర్ నిరసన, అధికారిక విచారణ మరియు కాంగ్రెస్ విచారణ, బ్రిటిష్ వర్గాల్లో వ్యక్తమైన భిన్న ప్రతిస్పందనలను చర్చించండి.
  • సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమానికి దోహదపడిన ఇతర కారణాలను కూడా గుర్తిస్తూ, పంజాబ్‌లో జరిగిన అన్యాయాలను ఆ ఉద్యమంతో అనుసంధానించండి.
  • సామ్రాజ్య పాలనలో న్యాయం లభిస్తుందనే ఆశల నుంచి వలస పాలనా అధికారాన్ని విస్తృతంగా తిరస్కరించే దిశగా వచ్చిన మార్పును ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–III: The Making of the National Movement: 1870s–1947.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part III: Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement.
  • Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence.
  • Report of the Disorders Inquiry Committee, 1919–1920.
  • India Code: Jallianwala Bagh National Memorial Act, 1951.
  • Ministry of Culture, Government of India: material on Jallianwala Bagh National Memorial.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp