
గుజరాత్లోని ఖేడా జిల్లా
Credit: Antur · CC BY-SA 3.0 · source

వల్లభ్భాయ్_పటేల్
Credit: Unknown authorUnknown author · Public domain · source
1. వ్యవసాయ నేపథ్యం, కారణాలు
ఖేడా, బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీలోని గుజరాత్లో వ్యవసాయపరంగా ప్రాధాన్యం కలిగిన మైదాన ప్రాంతంలో ఉండేది. అక్కడి గ్రామాల్లో చిన్న సాగుదారులు, కౌలు రైతులు, వ్యవసాయ కూలీలతోపాటు గణనీయమైన భూకమతాలు కలిగిన రైతు యజమానులు, ముఖ్యంగా పాటీదార్ సాగుదారులు ఉండేవారు. రైత్వారీ విధానం అమలులో ఉన్న ప్రాంతాల్లో ప్రభుత్వం గుర్తింపు పొందిన సాగుదారులు లేదా భూధారులపై నేరుగా భూమిశిస్తును నిర్ణయించేది. అందువల్ల తక్షణ సంఘర్షణ ప్రధానంగా కౌలు రైతులు, జమీందారుల మధ్య వివాదం కాకుండా, వలస ప్రభుత్వం విధించిన భూమిశిస్తు చెల్లింపు డిమాండ్కు సంబంధించినది. ఈ వ్యత్యాసం ఖేడాను అనేక ఇతర వ్యవసాయ ఉద్యమాల నుంచి వేరుగా అర్థం చేసుకోవడానికి తోడ్పడుతుంది.
1918 ఉద్యమానికి ముందు పంట ప్రతికూల వాతావరణ పరిస్థితుల వల్ల తీవ్రంగా దెబ్బతింది. ప్లేగు వ్యాధి, విస్తృత ఆర్థిక ఇబ్బందులు గ్రామీణ సంక్షోభాన్ని మరింత తీవ్రతరం చేశాయి. యుద్ధకాలంలో ధరల పెరుగుదల వల్ల నిత్యావసర వస్తువుల కొనుగోలు మరింత భారమైంది. పంట దిగుబడి తగ్గినందున భారీగా అప్పులు చేయకుండా లేదా ఆస్తులను అమ్మకుండా ప్రస్తుత భూమిశిస్తును చెల్లించలేమని సాగుదారులు వాదించారు. ఇటువంటి పరిస్థితుల్లో శిస్తు వసూలు చేయడం వల్ల తక్షణ జీవనాధారంతోపాటు తదుపరి వ్యవసాయ కాలానికి అవసరమైన వనరులు కూడా ప్రమాదంలో పడే అవకాశం ఉండేది.
రైతులు భూమిశిస్తు నిబంధనలనే తమ వాదనకు ఆధారంగా చూపారు. శిస్తు వసూలును నిలిపివేయడానికి నిర్దేశించిన పరిమితి అయిన సాధారణ పంట దిగుబడిలో నాలుగో వంతు కంటే దిగుబడి తగ్గిపోయిందని వారు వాదించారు. సాగుదారుల అంచనాను అధికారులు తిరస్కరించి, చెల్లింపు జరపాల్సిందేనని పట్టుబట్టారు. అందువల్ల ఈ వివాదం ఆర్థిక ఇబ్బందులతోపాటు పరిపాలనాపరమైన ఆధారాలకు కూడా సంబంధించినదిగా మారింది: పంట నష్టంపై ఎవరి అంచనా ఆధారంగా శిస్తు చెల్లింపు బాధ్యతను నిర్ణయించాలి? పరీక్షల దృష్ట్యా, వసూలును తాత్కాలికంగా నిలిపివేయడం లేదా వాయిదా వేయడాన్ని శిస్తు మాఫీ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. మాఫీ అంటే చెల్లింపు బాధ్యతను రద్దు చేయడం.
- మూల కారణం: వ్యవసాయ సంక్షోభ సమయంలోనూ భూమిశిస్తు చెల్లించాల్సిందేననే కఠిన వైఖరి.
- తక్షణ సమస్య: పంటల వైఫల్యం ఆధారంగా కోరిన ఉపశమనాన్ని మంజూరు చేయడానికి నిరాకరించడం.
- రాజకీయ ప్రాధాన్యం: స్థానిక పరిపాలనా వివాదం, సంఘటిత అహింసాయుత ప్రతిఘటనకు ఒక పరీక్షగా మారింది.
2. నాయకత్వం మరియు సంస్థాగత నిర్మాణం
గాంధీ నాయకత్వ పాత్రను చేపట్టకముందే స్థానిక కార్యకర్తలు, సాగుదారులు ఈ సమస్యను లేవనెత్తారు. గాంధీకి సన్నిహిత సంబంధం ఉన్న గుజరాత్ సభ సమాచారాన్ని సేకరించడానికి, సమస్యలను అధికారుల దృష్టికి తీసుకెళ్లడానికి, వారితో సంప్రదింపులు జరపడానికి తోడ్పడింది. శిస్తు చెల్లింపును నిలిపివేయాలనే నిర్ణయానికి ముందుగా వినతిపత్రాలు సమర్పించడం, విచారణ జరపాలని అభ్యర్థించడం జరిగాయి. ఈ క్రమం ముఖ్యమైనది: సాధారణ నచ్చజెప్పే ప్రయత్నాలు విఫలమైనందుకు ప్రతిస్పందనగా గాంధేయ సత్యాగ్రహాన్ని ముందుకు తెచ్చారు; ప్రారంభంలోనే సహజంగా ఆశ్రయించాల్సిన తొలి మార్గంగా కాదు.
వల్లభ్భాయ్ పటేల్ క్షేత్రస్థాయిలో ప్రధాన నిర్వాహకుడిగా ఎదిగారు. ఆయన గ్రామాల్లో పర్యటించి, ప్రతిపాదిత పోరాటాన్ని వివరించి, సాగుదారులను సమీకరించి, ఐక్యతను నిలబెట్టడానికి తోడ్పడ్డారు. న్యాయవాది నుంచి ప్రముఖ జాతీయోద్యమ నిర్వాహకుడిగా ఆయన ఎదుగుదలకు ఖేడా ఒక రూపుదిద్దుకునే దశగా నిలిచింది. మోహన్లాల్ పాండ్యా, శంకర్లాల్ పారిఖ్ తదితర స్థానిక కార్యకర్తలు విస్తృత స్థాయి నాయకత్వానికి, గ్రామీణ సమాజానికి మధ్య అనుసంధానకర్తలుగా వ్యవహరించారు. మహదేవ్ దేశాయ్తో సహా గాంధీ సహచరులు కూడా ఈ ఉద్యమానికి తోడ్పడ్డారు.
ఈ ఉద్యమం ఒక పెద్ద శాశ్వత రాజకీయ యంత్రాంగంపై కాకుండా సమావేశాలు, వ్యక్తిగత సంప్రదింపులు, సమష్టి ప్రతిజ్ఞపై ఆధారపడింది. సంపన్న కుటుంబాలు విడిగా శిస్తు చెల్లిస్తే, వారి పొరుగున ఉన్న పేద రైతులపై ఒత్తిడి పెరిగే అవకాశం ఉన్నందున, చెల్లించలేని రైతులకు అండగా నిలవాలని ఆర్థికంగా మెరుగైన స్థితిలో ఉన్న సాగుదారులకు పిలుపునిచ్చారు. అయినప్పటికీ, ఈ ఉద్యమంలో అన్ని సామాజిక వర్గాలు సమానంగా పాల్గొన్నాయని చెప్పకూడదు. భూములు కలిగిన రైతుల ప్రాబల్యం కారణంగా ఈ ఉద్యమం భూమిశిస్తు ఉపశమనంపైనే దృష్టి సారించింది; కౌలుదారీ వ్యవస్థ, వ్యవసాయ కూలీల వేతనాలు లేదా భూ పునఃపంపిణీ వంటి అంశాలను పరిష్కరించే సమగ్ర కార్యక్రమంపై కాదు.
3. సత్యాగ్రహ గమనం, పద్ధతులు
22 మార్చి 1918న నడియాద్లో సమావేశమైన సాగుదారులు, ఉపశమనం కోసం తాము చేసిన డిమాండ్పై చర్య తీసుకునే వరకు భూమిశిస్తు చెల్లించబోమని సమష్టిగా ప్రతిజ్ఞ చేశారు. ఈ ప్రతిజ్ఞలో ప్రతిఘటనతోపాటు శాంతియుతంగా వ్యవహరిస్తామని, పర్యవసానాలను స్వీకరిస్తామని హామీ ఇచ్చారు. తమకు చెల్లించే సామర్థ్యం లేదని, ఉపశమనం పొందే అర్హత ఉందని పేర్కొంటున్నప్పటికీ, ఒత్తిడికి లొంగి చెల్లించడం తమ ఆత్మగౌరవాన్ని దెబ్బతీస్తుందని పాల్గొన్నవారు స్పష్టం చేశారు. వారి నిరాకరణ షరతులతో కూడినది, ఒక నిర్దిష్ట డిమాండ్ను సాధించేందుకు ఉద్దేశించినది; ప్రభుత్వ అధికారాన్ని శాశ్వతంగా తిరస్కరించడం కాదు.
అధికారులు ఆస్తుల జప్తు, పశువుల స్వాధీనం, పొలాల్లో నిలిచి ఉన్న పంటలపై చర్యలు వంటి శిస్తు వసూలు చర్యలను చేపట్టారు. ఉత్పాదక ఆస్తులను కోల్పోవడం రైతుల ఆర్థిక అభద్రతను మరింత తీవ్రం చేసే అవకాశం ఉన్నందున, ఇటువంటి చర్యలు సాగుదారుల నిబద్ధతకు పరీక్షగా నిలిచాయి. స్వచ్ఛంద సేవకులు ఉద్యమకారుల మనోధైర్యాన్ని నిలబెట్టడానికి, బాధిత కుటుంబాలకు సహాయపడటానికి, బెదిరింపులు సమష్టి ప్రతిఘటనను విచ్ఛిన్నం చేయకుండా నిరోధించడానికి కృషి చేశారు. గాంధీ పదేపదే అహింస ప్రాముఖ్యతను నొక్కిచెప్పారు. అధికారుల పట్ల శత్రుత్వం ప్రదర్శించవద్దని, శిస్తు చెల్లించాలని నిర్ణయించుకున్న గ్రామస్థులపై బలవంతం చేయవద్దని హెచ్చరించారు.
అధికారులు జప్తు చేసిన ఒక పొలంలోని ఉల్లిపాయ పంటను మోహన్లాల్ పాండ్యా, ఇతర స్వచ్ఛంద సేవకులు తొలగించడం ఒక ముఖ్యమైన ఘట్టం. ఆ జప్తును గాంధీ అనుచితమైనదిగా భావించారు. వారిపై కేసులు పెట్టి, జైలుశిక్ష విధించారు. పాండ్యా ప్రజల్లో 'ఉల్లిపాయ దొంగ' అనే అర్థం వచ్చే మారుపేరుతో ప్రసిద్ధి చెందారు. శిక్షను స్వీకరించడానికి సంసిద్ధంగా ఉండటం అనే లక్షణాన్ని ఈ ఘటన వివరిస్తుంది; ఇదే సత్యాగ్రహాన్ని రహస్యంగా బాధ్యతల నుంచి తప్పించుకోవడం నుండి భిన్నంగా నిలిపింది. ఈ ఉద్యమంలో బహిరంగ ధిక్కారం, గ్రామస్థాయి సంఘటిత కృషి, చర్చల ద్వారా పరిష్కారాన్ని సాధించడానికి నిరంతర ప్రయత్నాలు మిళితమయ్యాయి.
4. పరిష్కారం, విజయాలు, పరిమితులు
చెల్లించగల సామర్థ్యం ఉన్న సాగుదారులు తమ శిస్తు బాధ్యతలను నెరవేర్చాలని, పేద సాగుదారుల నుంచి శిస్తు వసూలును నిలిపివేయాలని ఒక అవగాహన కుదిరిన తరువాత, జూన్ 1918లో ఉద్యమం ముగిసింది. పోరాటాన్ని ముగించే ముందు, ఈ ఏర్పాటు ఒకే ప్రాంతానికి పరిమితం కాకుండా ఇతర ప్రాంతాలకూ వర్తిస్తుందని గాంధీ ధ్రువీకరణ కోరారు. కొన్ని వివరణలు ఈ ఫలితాన్ని సంక్షిప్తీకరించి, భూమిశిస్తును పూర్తిగా మాఫీ చేసినట్లు పేర్కొంటాయి. ఇది తప్పుదారి పట్టించేదే: ఈ పరిష్కారం ఎంపిక చేసిన వర్గాలకే వర్తించింది; దీని అమలు జిల్లా అంతటా చెల్లించవలసిన శిస్తు బకాయిలన్నింటినీ రద్దు చేయడంగా పరిగణించరాదు.
అందువల్ల, ఆర్థికపరంగా ఈ ఉద్యమం సాధించిన విజయం పరిమితమైనదే. ఉపశమనానికి అర్హులైన వారిని గుర్తించడంలో అధికారుల విచక్షణాధికారం కీలకంగానే కొనసాగింది; రైతుల వాదనలోని ప్రతి అంశాన్నీ ప్రభుత్వం బహిరంగంగా అంగీకరించలేదు. గాంధీ స్వయంగా కూడా ఈ పరిష్కారం పట్ల పూర్తిగా సంతృప్తి చెందలేదు. ఖేడాను పరిమిత ఆర్థిక ప్రయోజనాలను సాధించడంతోపాటు రాజకీయ ఆత్మవిశ్వాసాన్ని గణనీయంగా పెంపొందించిన ఉద్యమంగా పేర్కొనడం మరింత సముచితం.
సంఘటితమైన సాగుదారులు సాయుధ తిరుగుబాటు లేకుండానే వలస పాలనను సవాలు చేయగలరని ఈ ఉద్యమం నిరూపించింది. జాతీయోద్యమ కార్యకర్తలకు, గ్రామీణ గుజరాత్కు మధ్య దీర్ఘకాలిక సంబంధాలను కూడా ఇది ఏర్పరచింది. అయితే, దీని లక్ష్యాలు పరిమితంగానే ఉన్నాయి: ఇది భూమిశిస్తును రద్దు చేయలేదు; వ్యవసాయ ఆస్తి సంబంధాలను కూడా మౌలికంగా మార్చలేదు. సమతుల్యమైన సమాధానంలో తక్షణ పరిష్కారం, పాల్గొన్నవారు అనుభవించిన సంఘీభావం, జాతీయోద్యమ సంస్థాగత నిర్మాణానికి ఈ ఉద్యమం అందించిన దీర్ఘకాలిక ప్రాధాన్యం మధ్య తేడాలను స్పష్టంగా చూపాలి.
5. జాతీయోద్యమంలో స్థానం, పరీక్షల దృష్ట్యా ప్రాధాన్యం
1917 నాటి చంపారన్, 1918 నాటి అహ్మదాబాద్ మిల్లు కార్మికుల పోరాటంతోపాటు, భారతదేశంలో ప్రజా రాజకీయాలకు సంబంధించి గాంధీ చేపట్టిన తొలి ప్రయోగాల్లో ఖేడా కూడా ఒకటి. ప్రతి ఉద్యమం ఒక ప్రత్యేక సమస్యను పరిష్కరించడానికి ప్రయత్నించింది. చంపారన్ బలవంతపు నీలిమందు సాగు, తోటల యజమానుల దోపిడీకి సంబంధించినది; అహ్మదాబాద్ పారిశ్రామిక వేతన వివాదానికి సంబంధించినది; ఖేడా సంక్షోభ సమయంలో వ్యవసాయ భూమిశిస్తు వసూలుకు సంబంధించినది. విచారణ, చర్చలు, క్రమశిక్షణతో కూడిన ప్రతిఘటన, స్థానిక పరిస్థితులపై శ్రద్ధ ద్వారా దైనందిన సమస్యలను వలస పాలనా అధికారంపై విస్తృత విమర్శతో ఎలా అనుసంధానించవచ్చో ఈ ఉద్యమాలు సమష్టిగా చూపించాయి.
ఖేడా ఉద్యమం 1928 నాటి బార్డోలీ సత్యాగ్రహంలోని కొన్ని అంశాలకు, ముఖ్యంగా గ్రామస్థాయి సంఘటనం, శిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణ, పటేల్ నాయకత్వానికి ముందస్తు సూచికగా కూడా నిలిచింది. ఈ రెండింటినీ ఒకటిగా పరిగణించకూడదు. బార్డోలీ పెంచిన భూమిశిస్తు నిర్ధారణను వ్యతిరేకించగా, ఖేడా పంటల వైఫల్యం, చెల్లించలేని స్థితి కారణంగా ఉపశమనాన్ని కోరింది. అలాగే, 1920లో ప్రారంభమైన దేశవ్యాప్త సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో ఖేడా భాగం కాదు.
ప్రిలిమ్స్ కోసం సంవత్సరం, ప్రదేశం, ఆర్థిక డిమాండ్, నాయకులు, అనుసరించిన పద్ధతిపై దృష్టి పెట్టాలి. ఖేడా ప్రధాన వ్యూహాన్ని అహ్మదాబాద్లో గాంధీ చేపట్టిన నిరాహార దీక్షతో ముడిపెట్టడం లేదా దీనిని నీలిమందు సాగు ఆందోళనగా పరిగణించడం నివారించాలి. మెయిన్స్లో, నిర్దిష్ట స్థానిక సమస్యల నుంచి గాంధేయ రాజకీయాలు ఎలా ఆవిర్భవించాయో వివరించడానికి దీనిని ఉపయోగించాలి. రెవెన్యూ అధికారుల ఎదుట వ్యక్తిగతంగా ఎదుర్కొనే నిస్సహాయతను సమష్టి బహిరంగ కార్యాచరణగా మార్చడంలో, అదే సమయంలో ఆత్మనిగ్రహాన్ని, బాధలను స్వీకరించడాన్ని రాజకీయ వనరులుగా పరిగణించడంలో దీని విస్తృత ప్రాధాన్యం ఉంది.
కాలరేఖ
1917–early 1918
ఖేడాలో పంటల సంక్షోభం భూమిశిస్తులో ఉపశమనం కోసం డిమాండ్లకు దారితీసింది; స్థానిక కార్యకర్తలు, గుజరాత్ సభ అధికారులకు వినతులు సమర్పించే ప్రయత్నాలను కొనసాగించారు.
22 March 1918
నడియాద్లో సాగుదారులు భూమిశిస్తు చెల్లించకూడదని ప్రతిజ్ఞ చేశారు.
March–June 1918
ఆస్తుల జప్తు, శిస్తు వసూలు చర్యల మధ్య కూడా గ్రామస్థాయి సమీకరణ, శిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణ కొనసాగాయి.
June 1918
చెల్లించగలిగిన సాగుదారులను, ఉపశమనం అవసరమైన పేద సాగుదారులను వేరుచేసే ఏర్పాటు కుదిరిన తరువాత ఉద్యమం ముగిసింది.
1928
పెంచిన భూమిశిస్తు నిర్ధారణకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన వేరొక ఉద్యమమైన బార్డోలీ సత్యాగ్రహానికి పటేల్ నాయకత్వం వహించారు.
వ్యవసాయ సంబంధిత సమస్య నుంచి సత్యాగ్రహం వరకు
- 1. పంటల వైఫల్యం, ఆర్థిక దుస్థితి
- 2. భూమిశిస్తు నిబంధనల ప్రకారం ఉపశమనం కల్పించాలనే డిమాండ్
- 3. తగిన ఉపశమనం సాధించడంలో వినతిపత్రాలు, చర్చలు విఫలం
- 4. సమష్టి ప్రతిజ్ఞ, అహింసాయుతంగా భూమిశిస్తు చెల్లింపు నిలిపివేత
- 5. ఆస్తుల జప్తు, కష్టనష్టాలు, సంఘీభావాన్ని కొనసాగించడం
- 6. పరిమిత పరిష్కారం, బలపడిన గ్రామీణ రాజకీయ సంస్థాగత నిర్మాణం
| ఉద్యమం | సంవత్సరం | ప్రధాన సమస్య | ప్రధాన అనుబంధ అంశం |
|---|---|---|---|
| చంపారన్ | 1917 | బలవంతపు నీలిమందు సాగు, తోటల యజమానుల అక్రమ వసూళ్లు | బిహార్; తీన్కఠియా పద్ధతి |
| అహ్మదాబాద్ మిల్లు కార్మికుల పోరాటం | 1918 | జౌళి కార్మికుల వేతన వివాదం | గుజరాత్; గాంధీ నిరాహార దీక్ష |
| ఖేడా | 1918 | పంటలు విఫలమైనప్పటికీ భూమిశిస్తు వసూలు | గుజరాత్; షరతులతో కూడిన భూమిశిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణ |
| బార్డోలీ | 1928 | భూమిశిస్తు మదింపు పెంపు | గుజరాత్; వల్లభ్భాయ్ పటేల్ నాయకత్వం |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
మోహన్లాల్ పాండ్యా, జప్తు చేసిన ఉల్లిపాయ పంట
పాండ్యా, తోటి స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు జప్తు చేసిన పొలం నుంచి ఉల్లిపాయలను తీసుకువచ్చి, తమపై చట్టపరమైన విచారణను అంగీకరించారు. ఈ ఘటన బహిరంగ పౌర ప్రతిఘటనను, శిక్షను స్వీకరించడాన్ని తెలియజేస్తుంది. రైతులు, రెవెన్యూ అధికారుల మధ్య క్షేత్రస్థాయిలో జరిగిన పోరాటంలో పంటలు, ఉత్పాదక ఆస్తులపై నియంత్రణ ప్రధాన అంశంగా ఉందని కూడా ఇది చూపిస్తుంది.
బార్డోలీ, 1928: తరువాతి ఉద్యమంతో పోలిక
పటేల్ నాయకత్వంలో బార్డోలీ రైతులు క్రమశిక్షణతో శిస్తు చెల్లింపును నిరాకరించడం, విస్తృత స్థాయిలో గ్రామాలను సంఘటితం చేయడం ద్వారా పెంచిన భూమిశిస్తు మదింపును ప్రతిఘటించారు. అనంతరం జరిగిన విచారణ ఫలితంగా శిస్తు పెంపు గణనీయంగా సవరించబడింది. ఖేడాలో కనిపించిన సంస్థాగత పద్ధతులు తరువాత మరింత అభివృద్ధి చెందడాన్ని బార్డోలీ ఉద్యమం తెలియజేస్తుంది. అయితే, దాని తక్షణ కారణమైన సమస్య భిన్నమైనది.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
1918 నాటి ఖేడా సత్యాగ్రహం తక్షణ డిమాండ్ ప్రధానంగా దేనికి సంబంధించినది?
- A. నిర్బంధ నీలిమందు సాగు రద్దు
- B. పంట వైఫల్యం అనంతరం భూమిశిస్తు వసూలు నుంచి ఉపశమనం
- C. పారిశ్రామిక వేతనాల కోత ఉపసంహరణ
- D. ఉప్పు పన్ను రద్దు
ప్రశ్న 2
ఖేడా సత్యాగ్రహం గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. గుజరాత్ సభ ఈ ఆందోళనకు మద్దతు ఇచ్చింది. 2. వల్లభ్భాయ్ పటేల్ ప్రధాన సంస్థాగత పాత్ర పోషించారు. 3. ఇది 1920లో ప్రారంభమైన దేశవ్యాప్త సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమంలో భాగంగా జరిగింది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 3
ఖేడా సత్యాగ్రహం ఫలితాన్ని అత్యంత కచ్చితంగా వివరించే ప్రకటన ఏది?
- A. గుజరాత్ అంతటా భూమిశిస్తు శాశ్వతంగా రద్దు చేయబడింది.
- B. ప్రతి రైతుకు భూమిశిస్తు బకాయిలన్నీ పూర్తిగా రద్దు చేయబడ్డాయి.
- C. ఒక పరిమిత ఏర్పాటులో పేద రైతులకు ఉపశమనం కల్పించగా, చెల్లించగలిగినవారు శిస్తు చెల్లించారు.
- D. బొంబాయి ప్రెసిడెన్సీ శాశ్వత శిస్తు నిర్ణయ విధానాన్ని స్వీకరించింది.
మెయిన్స్: ఖేడా సత్యాగ్రహం పరిమిత వ్యవసాయ ఉద్యమమైనప్పటికీ, దాని ప్రాధాన్యం తక్షణ ఆర్థిక ఫలితాన్ని మించి ఉంది. చర్చించండి. 150 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- 1918లో గుజరాత్లోని ఖేడాను, పంట వైఫల్యం అనంతరం భూమిశిస్తు ఉపశమనం కోసం వచ్చిన డిమాండ్ను పరిచయం చేయండి.
- గుజరాత్ సభ పాత్రను, గాంధీ, పటేల్ నాయకత్వాన్ని వివరించండి.
- వినతిపత్రాలు, సమష్టిగా శిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణ, అహింస, శిక్షలను స్వీకరించడం వంటి అంశాలను గుర్తించండి.
- అందరికీ శిస్తు మాఫీ జరిగిందని పేర్కొనకుండా, కొందరికే ఉపశమనం కల్పించిన పరిష్కారాన్ని మూల్యాంకనం చేయండి.
- గ్రామీణ ప్రజల సమీకరణ, రాజకీయ ఆత్మవిశ్వాసం, సంస్థాగత అనుభవం గురించి చర్చించండి.
- వ్యవసాయ సంబంధాలలో వచ్చిన మార్పులను అతిశయోక్తిగా పేర్కొనకుండా, గాంధేయ ప్రజా రాజకీయాలకు ఈ ఉద్యమం చేసిన దోహదాన్ని ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Themes in Indian History, Part III: Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement.
- Bipan Chandra and others, India's Struggle for Independence: chapters on Gandhi's early political activity in India.
- M. K. Gandhi, An Autobiography: The Story of My Experiments with Truth, Part V: chapters on Kheda Satyagraha and its conclusion.
- Collected Works of Mahatma Gandhi: correspondence and statements concerning the 1918 Kheda campaign, available through the Gandhi Heritage Portal.
