New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · జాతీయోద్యమం

లాహోర్ తీర్మానం

అఖిల భారత ముస్లిం లీగ్ మార్చి 1940లో ఆమోదించిన లాహోర్ తీర్మానం, బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని వాయవ్య, తూర్పు ప్రాంతాల్లో ముస్లింలు అధిక సంఖ్యలో ఉన్న ప్రాంతాలను స్వతంత్ర రాజకీయ విభాగాలుగా ఏర్పాటు చేయాలని డిమాండ్ చేసింది. తరువాత పాకిస్తాన్ తీర్మానంగా పిలవబడిన ఇది, దేశ విభజన దిశగా సాగిన ఉద్యమంలో నిర్ణయాత్మక మైలురాయిగా నిలిచింది. సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యాన్ని లేదా పూర్ణ స్వరాజ్యాన్ని లక్ష్యంగా స్వీకరించిన భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ డిసెంబర్ 1929 లాహోర్ మహాసభకు, ఈ తీర్మానానికి మధ్య తేడాను గుర్తించాలి.

పాకిస్తాన్‌లోని ఒక స్మారక కట్టడం, “పాకిస్తాన్ తీర్మానం” పేరుతో జాబితాలో నమోదైంది; స్మారకాన్ని చూపే చిత్రం.

పాకిస్తాన్‌లోని ఒక స్మారక కట్టడం, “పాకిస్తాన్ తీర్మానం” పేరుతో జాబితాలో నమోదైంది; స్మారకాన్ని చూపే చిత్రం.

Credit: TANK RAIDER · CC BY-SA 3.0 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

1. అర్థం, నేపథ్యం, గుర్తుంచుకోవలసిన ముఖ్య వివరాలు

ముస్లిం లీగ్ చరిత్రలో, లాహోర్ తీర్మానం అంటే 1940 మార్చిలో లాహోర్‌లో జరిగిన దాని మహాసభలో ఆమోదించిన రాజ్యాంగపరమైన డిమాండ్. భారతదేశంలోని వాయవ్య, తూర్పు ప్రాంతాల్లో భౌగోళికంగా పరస్పరం ఆనుకొని ఉన్న ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాలను సమూహాలుగా ఏర్పరచి, స్వతంత్ర రాజ్యాలను ఏర్పాటు చేయాలని ఇది ప్రతిపాదించింది. ఉమ్మడి భారత రాజ్యాంగ చట్రంలో ముస్లింలకు రక్షణలను కోరే వైఖరి నుంచి ప్రత్యేక రాజకీయ సార్వభౌమాధికారాన్ని కోరే దిశగా ఈ తీర్మానం ఒక ప్రధాన మలుపును సూచించింది.

ఈ మహాసభకు ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా అధ్యక్షత వహించారు. అయితే, తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టింది బెంగాల్ ప్రధానమంత్రి, ప్రముఖ ప్రాంతీయ రాజకీయ నాయకుడైన ఎ. కె. ఫజ్లుల్ హక్. చౌధరీ ఖలీఖుజ్జమాన్‌తో సహా పలువురు నాయకులు దీనికి మద్దతు తెలిపారు. ఈ మహాసభ మింటో పార్క్‌లో జరిగింది. ఈ సంఘటనకు స్మారకంగా తరువాత అక్కడ మినార్-ఎ-పాకిస్తాన్‌ను నిర్మించారు. పరీక్షల దృష్ట్యా, అధ్యక్షత వహించిన నాయకుడు, తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టిన వ్యక్తి, సభ జరిగిన ప్రదేశం అనే అంశాలను వేర్వేరుగా గుర్తించాలి; వాటిని ఒకదానికి బదులు మరొకటి ఉపయోగించగల వాస్తవాలుగా పరిగణించకూడదు.

తేదీ విషయంలో ఒక స్పష్టీకరణ ఉపయోగకరం: ఈ తీర్మానాన్ని మార్చి 23న ప్రవేశపెట్టి, మార్చి 24న లాంఛనంగా ఆమోదించారు. పాకిస్తాన్ మార్చి 23ను పాకిస్తాన్ దినోత్సవంగా జరుపుకుంటుంది. అనేక చారిత్రక సంక్షిప్త వివరణల్లో దీనిని కేవలం 1940 మార్చి 23 నాటి తీర్మానంగా పేర్కొంటారు. ఈ స్మారక దినోత్సవ సంప్రదాయం వల్ల గానీ, తరువాత దీనికి వచ్చిన పేరు వల్ల గానీ తీర్మానంలోని అసలు పదప్రయోగం మరుగునపడకూడదు.

2. నేపథ్యం: రాజ్యాంగపరమైన రక్షణల నుంచి ప్రత్యేక రాజ్య డిమాండ్ వరకు

రాజకీయ ప్రాతినిధ్యంపై దశాబ్దాలుగా సాగిన చర్చల నుంచి ఈ డిమాండ్ ఉద్భవించింది. భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం, 1909 ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను ప్రవేశపెట్టింది. ఈ వ్యవస్థ కింద, ముస్లింలకు రిజర్వు చేసిన స్థానాలకు ముస్లిం ఓటర్లు ప్రతినిధులను ఎన్నుకునేవారు. చర్చల ద్వారా కుదిరిన రాజ్యాంగపరమైన ఒప్పందంలో భాగంగా, 1916 నాటి కాంగ్రెస్–లీగ్ లక్నో ఒప్పందం ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలను అంగీకరించింది. ఈ పరిణామాలు మతసముదాయాల ఆధారిత ప్రాతినిధ్యాన్ని సంస్థాగతం చేశాయి. అయితే, ఇవి దేశ విభజనను అనివార్యం చేయలేదు.

1928 నాటి నెహ్రూ నివేదిక, అల్పసంఖ్యాక వర్గాల రక్షణలపై తలెత్తిన భేదాభిప్రాయాలు రాజ్యాంగపరమైన విభేదాలను మరింత తీవ్రతరం చేశాయి. 1929 నాటి జిన్నా పద్నాలుగు సూత్రాలు సమాఖ్య విధానం, ప్రాదేశిక స్వయంప్రతిపత్తి, ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు, ముస్లింల ప్రాతినిధ్యానికి రక్షణలను నొక్కిచెప్పాయి. 1930లో అలహాబాద్‌లో చేసిన ప్రసంగంలో ముహమ్మద్ ఇక్బాల్, ముస్లిం మెజారిటీ ఉన్న వాయవ్య ప్రాంతాలను ఏకీకృతం చేసి ఒక రాజకీయ విభాగంగా ఏర్పాటు చేయాలని భావించారు. ఆయన ప్రతిపాదనను 1947లో పాకిస్తాన్‌కు ఖరారైన తుది ప్రాదేశిక స్వరూపంతో యాంత్రికంగా సమానంగా పరిగణించకూడదు.

చౌధరీ రహ్మత్ అలీ 1933లో రచించిన ‘ఇప్పుడే లేదా ఎన్నటికీ కాదు’ (Now or Never) అనే కరపత్రం ద్వారా పాకిస్తాన్ అనే పేరును ప్రాచుర్యంలోకి తెచ్చారు. ఇది ఒక ప్రత్యేక మేధోపరమైన, రాజకీయ చొరవ; లాహోర్ తీర్మానంలోని పాఠ్యం కాదు. ఆ తరువాత భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935 ప్రాదేశిక స్వయంప్రతిపత్తిని కల్పించి, అఖిల భారత సమాఖ్య ఏర్పాటును ప్రతిపాదించింది. ప్రాదేశిక స్వయంప్రతిపత్తి 1937 నుంచి అమలులోకి వచ్చింది. అయితే, ప్రతిపాదిత సమాఖ్య ఎన్నడూ ఉనికిలోకి రాలేదు.

1937 ప్రావిన్షియల్ ఎన్నికలు లీగ్‌కు ఉన్న పరిమిత ఎన్నికల ప్రాబల్యాన్ని బహిర్గతం చేశాయి. ముఖ్యంగా ప్రాంతీయ పార్టీలు ప్రభావవంతంగా ఉన్న అనేక ముస్లిం మెజారిటీ ప్రావిన్సుల్లో ఇది స్పష్టమైంది. అనేక ప్రావిన్సుల్లో కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు ఏర్పడ్డాయి. అయితే సంకీర్ణ ప్రభుత్వాల ఏర్పాటు, ప్రాతినిధ్యం, వివక్ష ఆరోపణలకు సంబంధించిన వివాదాలు కాంగ్రెస్–లీగ్ మధ్య వైరాన్ని తీవ్రతరం చేశాయి. భారత ప్రతినిధులను సంప్రదించకుండానే బ్రిటన్ భారతదేశాన్ని రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో భాగస్వామిని చేయడంతో, కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు 1939లో రాజీనామా చేశాయి. జిన్నా 22 డిసెంబర్ 1939ను విముక్తి దినంగా పాటించారు. అనంతరం యుద్ధకాల పరిస్థితులు లాహోర్ డిమాండ్‌కు నేపథ్యాన్ని కల్పించాయి.

3. తీర్మానం వాస్తవంగా ఏమి డిమాండ్ చేసింది

భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935లో పొందుపరిచిన సమాఖ్య పథకం అనుచితమైనదని, ఆమోదయోగ్యం కాదని ఈ తీర్మానం ప్రకటించింది. భౌగోళికంగా ఒకదానికొకటి ఆనుకుని ఉన్న ప్రాంతీయ యూనిట్లను, అవసరమైన చోట ప్రాదేశిక పునఃసర్దుబాట్లు చేస్తూ, ప్రాంతాలుగా విభజించి హద్దులు నిర్ణయించకపోతే ఏ రాజ్యాంగ ప్రణాళికా ఆచరణయోగ్యంగా ఉండదని, ముస్లింలకు ఆమోదయోగ్యం కాదని వాదించింది. వాయవ్య, తూర్పు మండలాల్లోని ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాలను సమూహాలుగా ఏర్పరచి స్వతంత్ర రాజ్యాలుగా రూపొందించాలని పేర్కొంది.

ఈ రాజ్యాల్లోని అంగ యూనిట్లు స్వయంప్రతిపత్తి, సార్వభౌమాధికారం కలిగి ఉండాలని పేర్కొన్న పదజాలం అత్యధిక చర్చకు దారితీసింది. ‘రాజ్యాలు’ అనే బహువచన ప్రయోగంతోపాటు అంగ యూనిట్ల సార్వభౌమాధికార ప్రస్తావన భిన్న వ్యాఖ్యానాలకు అవకాశం కల్పించింది. ఒకే ముస్లిం రాజ్యం ఉంటుందా, ఒకటి కంటే ఎక్కువ రాజ్యాలు ఉంటాయా, లేదా విస్తృత స్వయంప్రతిపత్తి కలిగిన యూనిట్లను అనుసంధానించే మరో వ్యవస్థ ఉంటుందా అన్న విషయాన్ని ఇది స్పష్టంగా తేల్చలేదు. అందువల్ల, 1947లో ఏర్పడిన పాకిస్తాన్‌కు పూర్తిస్థాయిలో రూపుదిద్దుకున్న రాజ్యాంగంగా ఈ తీర్మానాన్ని వర్ణించడం సరికాదు.

మైనారిటీలకు తగిన, సమర్థవంతమైన, తప్పనిసరిగా అమలు చేయవలసిన రక్షణలను కల్పించాలని కూడా ఈ తీర్మానం నిర్దేశించింది. సంబంధిత మైనారిటీలతో సంప్రదించి, వారి మత, సాంస్కృతిక, ఆర్థిక, రాజకీయ, పరిపాలనాపరమైన మరియు ఇతర హక్కులను ఈ రక్షణల ద్వారా పరిరక్షించాలని పేర్కొంది. ఈ డిమాండ్ ప్రతిపాదిత ముస్లిం మెజారిటీ యూనిట్లలోని ముస్లిమేతరులకు, అలాగే భారతదేశంలోని ఇతర ప్రాంతాల్లోని ముస్లింలకు కూడా వర్తించింది. కాబట్టి మైనారిటీల రక్షణ అనేది అధికారిక తీర్మాన పాఠ్యంలోనే భాగంగా ఉంది; అది కేవలం దేశ విభజన తర్వాత లేవనెత్తిన అంశం కాదు.

ఈ తీర్మానంలో పాకిస్తాన్ అనే పదం కనిపించలేదు. అలాగే ఇది తుది సరిహద్దుల పటాన్ని గానీ, అధికార బదిలీకి కాలపట్టికను గానీ, తప్పనిసరి జనాభా మార్పిడి పథకాన్ని గానీ ప్రతిపాదించలేదు. దీనితోపాటు జిన్నా వినిపించిన రాజకీయ వాదన హిందువులు, ముస్లింలు వేర్వేరు జాతులని నొక్కిచెప్పింది. అయితే ఆయన అధ్యక్షోపన్యాసాన్ని, కార్యాచరణను నిర్దేశించే తీర్మానాన్ని పరస్పర సంబంధం ఉన్న చారిత్రక పత్రాలుగా పరిగణించాలి తప్ప, ఒకే విషయాన్ని తెలిపే పత్రాలుగా పరిగణించకూడదు.

4. రాజకీయ ప్రాధాన్యం, వ్యతిరేకత మరియు దేశ విభజన వైపు పయనం

భిన్న రాజకీయ ప్రయోజనాలు ఉన్న ప్రాంతాల్లోని ముస్లింలను సమీకరించేందుకు ఈ తీర్మానం లీగ్‌కు ఒక విస్తృత వేదికను కల్పించింది. ముస్లిం మెజారిటీ ప్రావిన్సుల్లోని నాయకులు దీనిని ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తికి రక్షణగా అర్థం చేసుకోగలిగారు. అదే సమయంలో ముస్లింలు మైనారిటీలుగా ఉన్న ప్రావిన్సుల్లోని ముస్లింలు, మొత్తం ముస్లిం సమాజ ప్రయోజనాలను కాపాడే సంస్థగా లీగ్‌ను చూడగలిగారు. ఇలా భిన్నంగా అర్థం చేసుకునే వెసులుబాటు సమీకరణకు తోడ్పడింది. అయితే భూభాగం, మైనారీటీలు, అధికార పంపిణీకి సంబంధించిన క్లిష్టమైన ప్రశ్నలను పరిష్కరించకుండానే వదిలేసింది.

లీగ్ వాదనకు ముస్లింలందరి ఏకగ్రీవ మద్దతు లభించలేదు. అల్లా బఖ్ష్ సూమ్రో నాయకత్వంలో ఏప్రిల్ 1940లో ఢిల్లీలో జరిగిన అఖిల భారత ఆజాద్ ముస్లిం మహాసభ పాకిస్తాన్ డిమాండ్‌ను వ్యతిరేకించింది. జమియత్ ఉలమా-ఇ-హింద్, ఖుదాయీ ఖిద్మత్‌గార్ ఉద్యమం కూడా సమైక్య భారతదేశం ప్రాతిపదికన ప్రత్యామ్నాయాలను సమర్థించాయి. విభజనకు ప్రాతిపదికగా ప్రతిపాదించిన ద్విజాతి సిద్ధాంతాన్ని కాంగ్రెస్ తిరస్కరించింది. సిక్కు నాయకులు పంజాబ్‌లో తమ స్థానం గురించి ప్రత్యేక ఆందోళనలు వ్యక్తం చేశారు.

తదనంతర చర్చలు సరళమైన లేదా ముందుగా నిర్ణయించిన మార్గంలో సాగలేదు. 1946 నాటి క్యాబినెట్ మిషన్ ప్రణాళిక సార్వభౌమ పాకిస్తాన్‌కు బదులుగా, కేంద్రానికి పరిమిత అంశాలపై అధికారాలు, ప్రావిన్సుల సమూహాలతో కూడిన భారత సమాఖ్యను ప్రతిపాదించింది. ఏప్రిల్ 1946లో ఢిల్లీలో జరిగిన లీగ్ శాసనసభ్యుల సదస్సులో, ముస్లిం మెజారిటీ గల వాయవ్య, తూర్పు ప్రాంతాలతో కూడిన సార్వభౌమ స్వతంత్ర రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే రూపంలో డిమాండ్‌ను వ్యక్తం చేశారు. దీనితో ఒకే రాజ్యాన్ని ఏర్పాటు చేయాలనే లక్ష్యం మరింత స్పష్టమైంది.

రాజ్యాంగపరమైన రాజీ ప్రయత్నాలు విఫలమవడం, మతపరమైన హింస తీవ్రమవడం, బ్రిటిష్ నిష్క్రమణ చివరికి 3 జూన్ ప్రణాళికకు, భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం, 1947కు దారితీశాయి. పంజాబ్, బెంగాల్‌లను యథాతథంగా బదిలీ చేయకుండా విభజించారు. అందువల్ల పాకిస్తాన్ ఆవిర్భావం తదనంతర చర్చలు, సరిహద్దుల నిర్ణయాల ద్వారా జరిగింది; లాహోర్‌లో ఆమోదించిన వివరణాత్మక ప్రాదేశిక రూపరేఖ స్వయంచాలకంగా అమలవడం ద్వారా కాదు.

5. లాహోర్‌లోని రెండు మైలురాళ్ల మధ్య తేడాను గుర్తించడం

జాతీయోద్యమంలోని రెండు ప్రధానమైన, అయితే మౌలికంగా భిన్నమైన మైలురాళ్లకు లాహోర్ వేదికైంది. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ అధ్యక్షతన డిసెంబర్ 1929లో జరిగిన కాంగ్రెస్ సమావేశంలో పూర్ణ స్వరాజ్యాన్ని లక్ష్యంగా ప్రకటించారు. అనంతరం కాంగ్రెస్ 26 జనవరి 1930ను స్వాతంత్ర్య దినోత్సవంగా పాటించింది. ఈ పరిణామం బ్రిటిష్ పాలనను అంతం చేయడానికి జరిగిన పోరాటంలోనూ, శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం వైపు సాగిన మార్పులోనూ భాగం.

జిన్నా అధ్యక్షతన మార్చి 1940లో జరిగిన ముస్లిం లీగ్ లాహోర్ సమావేశం, భవిష్యత్ రాజ్యాంగ వ్యవస్థలో ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాల స్థానానికి సంబంధించినది. ప్రిలిమ్స్ కోసం సంస్థ, సంవత్సరం, అధ్యక్షత వహించిన నాయకుడు, తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టిన వ్యక్తి, అమలు చేయాలని కోరిన ప్రధాన డిమాండ్‌ను ఎల్లప్పుడూ గుర్తించాలి. మెయిన్స్‌లో, దేశ విభజనను మత భేదాల అనివార్య పర్యవసానంగా చిత్రించకుండా, రాజ్యాంగపరమైన విభేదాలు, ప్రావిన్సుల రాజకీయ ప్రయోజనాలు, పరస్పరం పోటీపడిన జాతీయవాదాలు, యుద్ధకాల పరిస్థితుల నేపథ్యంలో తీర్మానాన్ని వివరించాలి.

లాహోర్ తీర్మానం: పదప్రయోగం, వ్యాఖ్యానం, చారిత్రక ప్రాధాన్యం

మార్చి 1940లో లాహోర్‌లో అఖిల భారత ముస్లిం లీగ్ ఆమోదించిన ఈ తీర్మానం, ముస్లింల రాజకీయ ప్రాతినిధ్య సమస్యకు ప్రాదేశిక పరిష్కారం దిశగా ఒక ప్రధాన మార్పును సూచించింది. బ్రిటిష్ భారతదేశంలోని వాయవ్య, తూర్పు ప్రాంతాల్లో భౌగోళికంగా పరస్పరం ఆనుకొని ఉన్న ముస్లిం మెజారిటీ ప్రాంతాలను సమీకరించి “స్వతంత్ర రాజ్యాలు”గా ఏర్పాటు చేయాలని ఇది ప్రతిపాదించింది. వాటిలోని భాగస్వామ్య ప్రాంతీయ విభాగాలు స్వయంప్రతిపత్తి, సార్వభౌమాధికారం కలిగి ఉండాలని పేర్కొంది. ఎ. కె. ఫజ్లుల్ హక్ ఈ తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టారు. ఇందులో ఉపయోగించిన పదజాలం ముఖ్యమైనది: తీర్మాన పాఠ్యంలో “పాకిస్తాన్” అనే పేరు లేదు. అలాగే, బహువచనంలో పేర్కొన్న ఈ ప్రతిపాదనను 1947లో ఏర్పడిన దేశానికి పూర్తిగా ఖరారైన రూపరేఖగా భావించకూడదు.

ఆధునిక భారత చరిత్ర అధ్యయనంలో, జాతీయ అస్తిత్వం, మైనారిటీల రక్షణలు, రాజ్యాంగబద్ధమైన అధికార భాగస్వామ్యంపై పరస్పర విరుద్ధ వాదనలు దేశ విభజన దిశగా సాగిన ఉద్యమానికి ఎలా దోహదపడ్డాయో వివరించడానికి ఈ తీర్మానం ఉపయోగపడుతుంది. ఇది ఒక రాజకీయ డిమాండ్ మాత్రమే; బ్రిటిష్ భారతదేశాన్ని తక్షణమే విభజించిన చట్టం కాదు. అందించిన మెటాడేటా పాకిస్తాన్‌లోని ఒక స్మారక కట్టడాన్ని సూచిస్తున్నప్పటికీ, దాని వివరణ అసంపూర్ణంగా ఉంది. అందువల్ల, ఈ ఛాయాచిత్రం స్మారక నేపథ్యాన్ని అందిస్తుంది తప్ప, తీర్మానంలోని పదజాలానికి లేదా సమావేశ కార్యకలాపాలకు ప్రత్యక్ష ఆధారం కాదు. ఈ మెటాడేటా ద్వారా ఆ స్మారక కట్టడం ఏదో, దానిపై ఉన్న శాసనాలు ఏమిటో కచ్చితంగా నిర్ధారించలేము.

  • ప్రిలిమ్స్‌లో గుర్తించాల్సిన తేడా: 1929 నాటి కాంగ్రెస్ లాహోర్ సమావేశం పూర్ణ స్వరాజ్యాన్ని ఆమోదించింది; ముస్లిం లీగ్ లాహోర్ తీర్మానం 1940కు చెందినది.
  • మూలపాఠంలోని సూక్ష్మభేదం: అసలు తీర్మానంలోని “స్వతంత్ర రాజ్యాలు” అనే పదప్రయోగాన్ని, అనంతర కాలంలో ఒకే పాకిస్తాన్‌ను డిమాండ్ చేసిన వ్యాఖ్యానాల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
  • మెయిన్స్ విధానం: తీర్మానాన్ని తదనంతర చర్చలు, రాజకీయ పరిణామాలతో కలిపి వివరించాలి; దేశ విభజనను స్వయంచాలకమైన లేదా అనివార్యమైన పర్యవసానంగా పరిగణించకూడదు.

కాలరేఖ

  1. 1909

    భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం ముస్లింలకు ప్రత్యేక నియోజక వర్గాలను ప్రవేశపెడుతుంది.

  2. December 1929

    కాంగ్రెస్ లాహోర్ సమావేశం పూర్ణ స్వరాజ్యాన్ని తన లక్ష్యంగా స్వీకరిస్తుంది.

  3. 1930–1933

    ఇక్బాల్ 1930లో తన అలహాబాద్ ప్రసంగాన్ని చేస్తారు; రహమత్ అలీ 1933లో ‘ఇప్పుడే లేదా ఎన్నటికీ కాదు’ (Now or Never)ను ప్రచురిస్తారు.

  4. 1937–1939

    ప్రాంతీయ శాసనసభ ఎన్నికలు, కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు, యుద్ధకాలంలో వాటి రాజీనామాలు కాంగ్రెస్–లీగ్ సంబంధాలను పునర్నిర్మిస్తాయి.

  5. 23–24 March 1940

    ఫజ్లుల్ హక్ మార్చి 23న లాహోర్ తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెడతారు; మార్చి 24న అది ఆమోదం పొందుతుంది.

  6. 1946

    లీగ్ శాసనసభ్యుల మహాసభ ఒకే సార్వభౌమ రాజ్యం ఏర్పాటు చేయాలనే డిమాండ్‌ను స్పష్టంగా వ్యక్తం చేస్తుంది; కేబినెట్ మిషన్ ఒక సమాఖ్య ఆధారిత పరిష్కారానికి ప్రయత్నిస్తుంది.

  7. 1947

    జూన్ 3 ప్రణాళిక, భారత స్వాతంత్ర్య చట్టం దేశ విభజనకు రూపరేఖలను అందిస్తాయి.

మారుతున్న రాజ్యాంగపరమైన డిమాండ్లు: ఇది విశ్లేషణాత్మక క్రమమే తప్ప అనివార్య పరిణామ క్రమం కాదు

  1. 1. ప్రత్యేక నియోజకవర్గాలు, చర్చల ద్వారా నిర్ణయించిన సామాజిక వర్గాల రక్షణలు
  2. 2. సమాఖ్య విధానం, ప్రాతినిధ్యం, ప్రావిన్సుల స్వయంప్రతిపత్తిపై భిన్నాభిప్రాయాలు
  3. 3. 1937 ఎన్నికల అనంతరం రాజకీయ పోటీ
  4. 4. ముస్లింలు అధిక సంఖ్యలో ఉన్న ప్రాంతాల్లో స్వతంత్ర రాజకీయ విభాగాలను డిమాండ్ చేసిన లాహోర్ తీర్మానం
  5. 5. ప్రజా సమీకరణ, పరస్పరం పోటీపడిన రాజ్యాంగ ప్రతిపాదనలు
  6. 6. రాజీ ప్రయత్నాల వైఫల్యం, 1947లో దేశ విభజన
కాంగ్రెస్ లాహోర్ మహాసభ, ముస్లిం లీగ్ లాహోర్ మహాసభ
అంశంకాంగ్రెస్, 1929ముస్లిం లీగ్, 1940
అధ్యక్షత వహించిన నాయకుడుజవహర్‌లాల్ నెహ్రూముహమ్మద్ అలీ జిన్నా
ప్రధాన డిమాండ్పూర్ణ స్వరాజ్యం లేదా సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యంముస్లింలు అధిక సంఖ్యలో ఉన్న వాయవ్య, తూర్పు ప్రాంతాల్లో స్వతంత్ర రాజ్యాలు
సంబంధిత ముఖ్య వ్యక్తికాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా నెహ్రూతీర్మాన ప్రతిపాదకుడిగా ఎ. కె. ఫజ్లుల్ హక్
సంబంధిత స్మారక దినోత్సవం26 జనవరి 1930ను స్వాతంత్ర్య దినోత్సవంగా పాటించారు23 మార్చిని పాకిస్తాన్ దినోత్సవంగా జరుపుకుంటారు
చారిత్రక ప్రాధాన్యంసంపూర్ణ స్వాతంత్ర్య లక్ష్యాన్ని బలోపేతం చేసిందిముస్లిం లీగ్ తదనంతరం చేపట్టిన పాకిస్తాన్ ఉద్యమానికి పునాది వేసింది

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

బెంగాల్: ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తి, లాహోర్ సూత్రం పరిమితులు

లాహోర్ తీర్మానాన్ని ప్రవేశపెట్టిన వ్యక్తిగా ఫజ్లుల్ హక్ పాత్ర, ఆ తీర్మానంలోని డిమాండ్‌కు బెంగాల్ ఎంత ముఖ్యమైనదో తెలియజేస్తుంది. అయితే, బెంగాల్ అంతిమ సరిహద్దులను ఈ తీర్మానం నిర్ణయించలేదు. హెచ్. ఎస్. సుహ్రావర్ది, శరత్ చంద్ర బోస్‌లతో ముడిపడి ఉన్న 1947 నాటి స్వల్పకాలిక సమైక్య బెంగాల్ ప్రతిపాదన తగినంత మద్దతును పొందడంలో విఫలమైంది. బెంగాల్‌ను పశ్చిమ బెంగాల్, తూర్పు బెంగాల్‌గా విభజించారు; తూర్పు బెంగాల్ పాకిస్తాన్‌లో భాగమైంది. ఇది 1940 నాటి విస్తృత డిమాండ్‌కు, చర్చల ద్వారా ఖరారైన ప్రాదేశిక ఫలితానికి మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని స్పష్టం చేస్తుంది.

ఆజాద్ ముస్లిం మహాసభ: ఒక ప్రత్యామ్నాయ ముస్లిం రాజకీయ వైఖరి

అల్లా బఖ్ష్ సూమ్రో నాయకత్వంలో ఏప్రిల్ 1940లో ఢిల్లీలో జరిగిన సమావేశం, పాకిస్తాన్ డిమాండ్‌ను వ్యతిరేకించిన ముస్లిం సంస్థలను ఒకచోట చేర్చింది. మతపరమైన గుర్తింపు ఉన్నంత మాత్రాన ప్రత్యేక సార్వభౌమ రాజ్యాలు తప్పనిసరిగా అవసరమనే వాదనను ఇది సవాలు చేసింది. ముస్లింల రాజకీయ అభిప్రాయాల్లో వైవిధ్యం ఉండేదని, ముస్లింలకు తామే ఏకైక ప్రతినిధులమన్న లీగ్ వాదన రాజకీయ పోటీ ద్వారా బలపడిందని తెలియజేయడానికి ఈ పరిణామం ఉపయోగకరమైన ఆధారం.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

1940 లాహోర్ తీర్మానానికి సంబంధించి, కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. దీనిని ఎ. కె. ఫజ్లుల్ హక్ ప్రవేశపెట్టారు. 2. దాని కార్యాచరణను నిర్దేశించే పాఠ్యంలో పాకిస్తాన్ అనే పదాన్ని స్పష్టంగా ఉపయోగించారు. 3. ఇది అల్పసంఖ్యాక వర్గాలకు రక్షణ ఏర్పాట్లను డిమాండ్ చేసింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతల్లో ఏది సరిగ్గా జతపరచబడింది?

  • A. కాంగ్రెస్ లాహోర్ మహాసభ, 1929 — ముహమ్మద్ అలీ జిన్నా అధ్యక్షత వహించారు
  • B. ముస్లిం లీగ్ లాహోర్ మహాసభ, 1940 — పూర్ణ స్వరాజ్య తీర్మానం ఆమోదం
  • C. ఇప్పుడే లేదా ఎన్నటికీ కాదు (Now or Never), 1933 — చౌధరీ రహ్మత్ అలీ
  • D. అలహాబాద్ ప్రసంగం, 1930 — ఎ. కె. ఫజ్లుల్ హక్

ప్రశ్న 3

లాహోర్ తీర్మానంలోని రాజ్యాంగపరమైన అంశాలను ఏ ప్రకటన అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?

  • A. ఇది భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1935లోని సమాఖ్య పథకాన్ని ఎలాంటి మార్పులు లేకుండా ఆమోదించింది.
  • B. ఇది తుది భారతదేశం–పాకిస్తాన్ సరిహద్దును నిర్దేశించి, తప్పనిసరి జనాభా మార్పిడిని కోరింది.
  • C. ఇది ముస్లింలు అధిక సంఖ్యలో ఉన్న వాయవ్య, తూర్పు ప్రాంతాల్లో స్వతంత్ర రాజ్యాలను, వాటిలో స్వయంప్రతిపత్తి గల సార్వభౌమ అంతర్భాగ విభాగాలను డిమాండ్ చేసింది.
  • D. ఇది ఏకకేంద్ర భారత రాజ్యంలో ప్రత్యేక నియోజక గణాలను మాత్రమే ప్రతిపాదించింది.
మెయిన్స్: లాహోర్ తీర్మానం నిర్ణయాత్మక రాజకీయ మలుపు అయినప్పటికీ, దేశ విభజనకు సంపూర్ణ ప్రణాళిక కాదు. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • లీగ్ సమావేశాన్ని, జిన్నా అధ్యక్షతను, ఫజ్లుల్ హక్ పాత్రను గుర్తించండి.
  • రాజ్యాంగపరమైన రక్షణలు, ప్రాంతీయ స్వయంప్రతిపత్తి, 1937 ఎన్నికల నేపథ్యాన్ని వివరించండి.
  • స్వతంత్ర రాజ్యాలు, స్వయంప్రతిపత్తి గల సార్వభౌమ విభాగాలు, అల్పసంఖ్యాక వర్గాల రక్షణ ఏర్పాట్లను విశ్లేషించండి.
  • పాకిస్తాన్ అనే పదం, తుది సరిహద్దులు, వివరణాత్మక అమలు యంత్రాంగం తీర్మానంలో లేవనే అంశాన్ని స్పష్టంగా పేర్కొనండి.
  • ప్రాంతీయ ప్రయోజనాలు, సమ్మిళిత జాతీయవాద సమర్థకుల నుంచి వచ్చిన వ్యతిరేకత గురించి చర్చించండి.
  • దేశ విభజన అనివార్యమని భావించకుండా, ఈ తీర్మానాన్ని 1946 చర్చలు, 1947 పరిష్కారంతో అనుసంధానించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Themes in Indian History, Part III: Understanding Partition.
  • Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence.
  • Sumit Sarkar, Modern India, 1885–1947.
  • The Lahore Resolution, March 1940: original text, available through the National Archives of Pakistan.
  • UK legislation website, legislation.gov.uk: Indian Independence Act, 1947.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Pakistan_resolution.jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp