1. ఆవిర్భావం, నాయకత్వం, రాజకీయ దృక్పథం
మితవాద జాతీయవాదం పంతొమ్మిదవ శతాబ్దపు రాజకీయ సంఘాలు, ఆంగ్ల విద్య వ్యాప్తి, విస్తరిస్తున్న భారతీయ పత్రికా రంగం, వలస పాలన పట్ల అసంతృప్తి నుంచి అభివృద్ధి చెందింది. 1870లో స్థాపించిన పూనా సార్వజనిక సభ, 1876లో కలకత్తాలో స్థాపించిన ఇండియన్ అసోసియేషన్ వంటి సంస్థలు అఖిల భారత రాజకీయాలకు పునాది వేయడంలో తోడ్పడ్డాయి. ఏ.ఓ. హ్యూమ్ సంస్థాగత ఏర్పాట్లలో కీలక పాత్ర పోషించగా, 1885లో స్థాపితమైన కాంగ్రెస్ వివిధ ప్రాంతాల నాయకులు ఉమ్మడి డిమాండ్లపై చర్చించేందుకు క్రమం తప్పకుండా సమావేశమయ్యే వేదికను కల్పించింది.
మితవాదులు అనే పదం పటిష్ఠంగా వ్యవస్థీకృతమైన ఒక పార్టీని కాకుండా, విస్తృతమైన రాజకీయ ధోరణిని సూచిస్తుంది. వీరి నాయకులు ప్రధానంగా న్యాయవాదులు, ఉపాధ్యాయులు, పాత్రికేయులు, వ్యాపారవేత్తలు వంటి విద్యావంతులైన వృత్తి, వాణిజ్య వర్గాల నుంచి వచ్చారు. దాదాభాయ్ నౌరోజీ బలమైన ఆర్థిక విమర్శను అందించారు; ఫిరోజ్షా మెహతా పురపాలక, శాసన రాజకీయాలను ప్రభావితం చేశారు; సురేంద్రనాథ్ బెనర్జీ ప్రజా ఆందోళనలను అభివృద్ధి చేశారు; గోపాలకృష్ణ గోఖలే శాసనసభల్లో హేతుబద్ధమైన వాదనలు వినిపించడంలో ప్రసిద్ధి చెందారు. వారి ప్రాంతీయ వైవిధ్యం జాతీయవాదానికి అఖిల భారత స్వభావాన్ని కల్పించడంలో తోడ్పడింది.
మితవాదులు పౌర హక్కులు, ప్రాతినిధ్య సంస్థలు, ప్రభుత్వ జవాబుదారీతనం వంటి ఉదారవాద భావనలను ఆధారంగా చేసుకున్నారు. వారిలో అనేక మంది బ్రిటిష్ ఉదారవాద సూత్రాలకు, భారతదేశంలో బ్రిటిష్ పాలన అనుసరిస్తున్న వివక్షాపూరిత ప్రవర్తనకు మధ్య తేడాను గుర్తించారు. వాస్తవాలపై అవగాహన కలిగిన బ్రిటిష్ ప్రజాభిప్రాయం, పార్లమెంటు వలస పాలనలోని దుర్వినియోగాలను సరిదిద్దగలవని వారు తొలుత విశ్వసించారు. వారి లక్ష్యం ఆరంభంలోనే తక్షణ సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యాన్ని కోరడం కాకుండా, పరిపాలనా సంస్కరణలు, భారతీయుల అభిప్రాయాలకు మరింత ప్రాధాన్యం కల్పించడం నుంచి స్వపరిపాలన దిశగా పరిణామం చెందింది.
- మితవాదులు, అతివాదులు అనేవి జాతీయోద్యమంలోని సాపేక్ష వర్గీకరణలు మాత్రమే; అవి విధేయతకు, దేశభక్తికి మధ్య వ్యత్యాసాన్ని సూచించే వివరణలు కావు.
- 1885–1905 కాల విభజన అధ్యయన సౌలభ్యం కోసం అనుసరించే ఉపయోగకరమైన సంప్రదాయమే తప్ప, నాయకులను లేదా భావాలను వేరు చేసే కఠినమైన సరిహద్దు కాదు.
2. రాజ్యాంగబద్ధ పద్ధతులు, రాజకీయ డిమాండ్లు
మితవాద రాజకీయాలు రాజ్యాంగబద్ధ ఆందోళనలపై ఆధారపడ్డాయి: కాంగ్రెస్ తీర్మానాలు, వినతిపత్రాలు, అర్జీలు, ప్రతినిధి బృందాలు, శాసనసభ ప్రసంగాలు, బహిరంగ సభలు వాటిలో ప్రధానమైనవి. పత్రికలు రాజకీయ వాదనలను వార్షిక కాంగ్రెస్ సమావేశాల పరిధిని దాటి విస్తరింపజేశాయి. ఇది కేవలం అధికారులను వ్యక్తిగతంగా వేడుకోవడం మాత్రమే కాదు; హక్కులు, ప్రభుత్వ విత్త వ్యవహారాలు, వలస పాలన వల్ల అందరూ ఉమ్మడిగా ఎదుర్కొంటున్న పరిణామాల గురించి భారతీయులకు అవగాహన కల్పించడానికి కూడా నాయకులు ప్రయత్నించారు. అయితే, వారు సాధారణంగా సంఘటిత ప్రజా ప్రతిఘటనకు దూరంగా ఉండి, రాజకీయ సామర్థ్యం, జాతీయ ఐక్యత క్రమంగా అభివృద్ధి చెందాలని విశ్వసించారు.
శాసన మండళ్ల విస్తరణ, వాటిలో ఎన్నికైన భారతీయుల ప్రాతినిధ్యాన్ని పెంచడం, బడ్జెట్లపై చర్చించడానికి, ప్రశ్నలు లేవనెత్తడానికి విస్తృత అవకాశాలు కల్పించడం, కార్యనిర్వాహక వ్యవస్థ జవాబుదారీతనాన్ని పెంచడం వారి సంస్థాగత డిమాండ్లలో ఉన్నాయి. భారతదేశంలో, బ్రిటన్లో ఏకకాలంలో ఇండియన్ సివిల్ సర్వీస్ పరీక్షలు నిర్వహించడం, ఉన్నత సర్వీసుల్లో భారతీయుల నియామకాలను పెంచడం, న్యాయ విధులను కార్యనిర్వాహక విధుల నుంచి వేరుచేయడం వారి పరిపాలనా డిమాండ్లలో ఉన్నాయి. వారు వాక్ స్వాతంత్ర్యాన్ని, పత్రికా స్వేచ్ఛను కూడా సమర్థించారు; ప్రభుత్వ ఉద్యోగాల్లో, పరిపాలనలో జాతి వివక్షను సవాలు చేశారు.
ఆర్థిక, సంక్షేమ డిమాండ్లు రాజ్యాంగ సంస్కరణలను ప్రజల నిత్యజీవిత కష్టాలతో అనుసంధానించాయి. భూమిశిస్తు భారాన్ని తగ్గించాలని, సైనిక వ్యయాన్ని తగ్గించాలని, విద్య, నీటిపారుదలపై వ్యయాన్ని పెంచాలని, పీడనాత్మక పన్నుల నుంచి ఉపశమనం కల్పించాలని నాయకులు కోరారు. బ్రిటన్లో ప్రచారం చేయడం మరో ముఖ్యమైన సాధనంగా ఉండేది: భారత జాతీయ కాంగ్రెస్కు చెందిన బ్రిటిష్ కమిటీని 1889లో స్థాపించారు. 1892లో నౌరోజీ హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్కు ఎన్నిక కావడం భారతీయుల సమస్యలను ప్రస్తావించడానికి అదనపు మార్గాన్ని అందించింది.
వారి పద్ధతిని ప్రార్థనలు, వినతిపత్రాలు, నిరసనలుగా పేర్కొనే సుపరిచిత వర్ణన, ఒప్పించడం ద్వారా మార్పు సాధించాలనే వారి ప్రాధాన్యాన్ని తెలియజేస్తుంది. అయితే, అది ఈ పద్ధతి చారిత్రక ఉద్దేశాన్ని మరుగుపరచవచ్చు. నిరంకుశ వలస పాలన కింద రాజకీయంగా విభజితమైన సమాజంలో ఉమ్మడి కార్యక్రమాన్ని, భావాలను వ్యక్తీకరించే ఉమ్మడి పదజాలాన్ని, క్రమం తప్పకుండా సమావేశమయ్యే ప్రాతినిధ్య వేదికను రూపొందించడం స్వయంగా ఒక ముఖ్యమైన సంస్థాగత విజయం.
3. ఆర్థిక జాతీయవాదం మరియు సంపద తరలింపుపై విమర్శ
భారతదేశ పేదరికం కేవలం వాతావరణం, జనాభా లేదా సామాజిక వెనుకబాటుతనంగా భావించిన పరిస్థితుల వల్ల కాకుండా, వలస పాలనా నిర్మాణాల పర్యవసానంగా ఏర్పడిందని వివరించడం మితవాదుల అత్యంత చిరస్థాయిగల మేధోపరమైన కృషి. దాదాభాయ్ నౌరోజీ, ఆర్.సి. దత్, ఇతర ఆర్థిక జాతీయవాదులు రెవెన్యూ వసూళ్ల డిమాండ్లు, వాణిజ్యం, ప్రభుత్వ వ్యయం, ఉపాధిని పరిశీలించారు. బ్రిటిష్ పరిపాలన తప్పనిసరిగా భారతదేశ సౌభాగ్యానికి దారితీస్తుందనే అధికారిక వాదనను వారి రచనలు సవాలు చేశాయి. ఆర్థిక దోపిడీని జాతీయవాద రాజకీయాల్లో ప్రధాన అంశంగా నిలిపాయి.
భారతదేశ వనరుల్లో గణనీయమైన భాగం తగిన ఆర్థిక ప్రతిఫలం లేకుండానే దేశం నుంచి తరలిపోతోందని నౌరోజీ సంపద తరలింపు సిద్ధాంతం వాదించింది. బ్రిటిష్ అధికారులు తమ జీతాలు, పొదుపులను విదేశాలకు పంపడం, విదేశాల్లో చెల్లించే పింఛన్లు, హోమ్ చార్జీల కింద బ్రిటన్కు చేసే అధికారిక చెల్లింపులు ఈ తరలింపు మార్గాల్లో ఉన్నాయి. 1901లో ప్రచురితమైన ఆయన ‘భారతదేశంలో పేదరికం మరియు అన్-బ్రిటిష్ పాలన’ (Poverty and Un-British Rule in India) గ్రంథం ఈ విమర్శను సమగ్రంగా పొందుపరిచింది. విదేశాలకు చేసే ప్రతి చెల్లింపూ స్వభావరీత్యా సంపద తరలింపు కాదు; విదేశీ పాలన బలవంతంగా విధించి, భారతదేశ వనరులను హరించే బదిలీలపైనే జాతీయవాదులు అభ్యంతరం వ్యక్తం చేశారు.
ఆర్.సి. దత్ పేదరికం పెరగడాన్ని భూమిశిస్తు విధానాలతోనూ, స్వదేశీ పరిశ్రమలు బలహీనపడటంతోనూ అనుసంధానించారు. సంపద తరలింపు దేశీయ మూలధన సంచయాన్ని, డిమాండ్ను, పెట్టుబడులను తగ్గించిందని ఆర్థిక జాతీయవాదులు వాదించారు. అందువల్ల ఉన్నత ప్రభుత్వ సేవల భారతీయీకరణకు రాజకీయ, ఆర్థిక ప్రాధాన్యం రెండూ ఉన్నాయి: అది జాతి వివక్ష కారణంగా భారతీయులను వెలివేయడాన్ని తగ్గించడంతోపాటు, మరింత ఆదాయం భారతదేశంలోనే నిలిచేలా చేస్తుంది. వారి విస్తృత కార్యక్రమం పారిశ్రామిక అభివృద్ధిని, సాంకేతిక విద్యను, సామ్రాజ్య ప్రాధాన్యాలకు బదులుగా భారతదేశ ఉత్పాదక ప్రయోజనాలకు ఉపయోగపడే విధానాలను సమర్థించింది.
- సంపద తరలింపు సిద్ధాంతం భారతదేశంలోని ద్రవ్య కొరత గురించి మాత్రమే కాకుండా, దేశం నుంచి వనరులు విదేశాలకు తరలిపోవడం గురించి వివరిస్తుంది.
- వలస పాలన, పేదరికం, స్వపరిపాలన డిమాండ్ల మధ్య సంబంధాన్ని వివరించే వాదనలను ఆర్థిక జాతీయవాదం తరువాతి ఉద్యమాలకు అందించింది.
4. విజయాలు మరియు భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం, 1892
మితవాదులు సుస్థిరమైన అఖిల భారత రాజకీయ వేదికను స్థాపించి, ప్రాంతీయ, మత, కుల అస్తిత్వాలకు అతీతంగా ఆలోచించేలా ప్రజలను ప్రోత్సహించారు. కాంగ్రెస్ వార్షిక సమావేశాలు, రాజకీయ పర్యటనలు, వార్తాపత్రికలు ఉమ్మడి డిమాండ్లను ప్రజల్లోకి తీసుకెళ్లడానికి తోడ్పడ్డాయి. అధిక వ్యయం, జాతి ఆధారిత ప్రత్యేకాధికారాలు, నిరంకుశ పరిపాలనపై వారు చేసిన విమర్శలు వలస పాలనకు ఉన్న నైతిక సమర్థనను బలహీనపరిచాయి. వారు ఒక తరం నాయకులకు చర్చ, సంస్థాగత నిర్వహణ, ప్రభుత్వ విత్త వ్యవహారాలు, శాసనపరమైన పరిశీలనలో శిక్షణ కూడా ఇచ్చారు.
ఈ కాలంలో భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం, 1892 పరిమితమైన రాజ్యాంగపరమైన రాయితీని కల్పించింది. ఇది శాసన మండళ్లను విస్తరించి, పరిమితులతో కూడిన నిబంధనల కింద వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటనపై చర్చకు, ప్రజా వ్యవహారాలపై ప్రశ్నలు అడగడానికి అనుమతించింది. కొన్ని సంస్థలు సభ్యుల నామినేషన్ కోసం పేర్లను సిఫార్సు చేయగలిగేవి. తద్వారా సాధారణ ఎన్నికల సూత్రాన్ని బహిరంగంగా గుర్తించకుండానే పరోక్ష ఎన్నిక అంశాన్ని ప్రవేశపెట్టింది. సభ్యులకు బడ్జెట్పై ఓటు వేసే అధికారం లేదు; కార్యనిర్వాహక వర్గం ప్రభావవంతమైన శాసన నియంత్రణకు వెలుపలే కొనసాగింది.
అందువల్ల, ఈ చట్టాన్ని బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసినదిగానో, కాంగ్రెస్ డిమాండ్లను పూర్తిగా నెరవేర్చినదిగానో భావించకూడదు. దీని పరిమితులు భారతీయుల ఆకాంక్షలకు, అధికారాన్ని పంచుకోవడానికి వలస పాలకులు చూపిన సుముఖతకు మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని బహిర్గతం చేశాయి. అయినప్పటికీ, మితవాదులు తమకు అందుబాటులో ఉన్న పరిమిత సంస్థాగత అవకాశాలను ఉపయోగించుకొని విధానాలను పరిశీలించారు, ప్రజల సమస్యలను విస్తృతంగా తెలియజేశారు. ఈ విధంగా రాజ్యాంగబద్ధమైన కార్యాచరణ ఒకేసారి సంస్కరణలను కోరడంతోపాటు వలస పాలనలో సంస్కరణల పరిమితులను ఎలా బహిర్గతం చేయగలదో చూపించారు.
5. పరిమితులు, పరివర్తన మరియు చారిత్రక మూల్యాంకనం
మితవాదుల కార్యకలాపాలు ప్రధానంగా విద్యావంతులైన పట్టణ వర్గాలకే పరిమితమయ్యాయి. రైతులు, పారిశ్రామిక కార్మికులు, మహిళలను నిరంతరంగా, పెద్ద ఎత్తున సమీకరించలేదు. వార్షిక సమావేశాలు, ఉన్నత వర్గాల పరిచయ వ్యవస్థలు ప్రజల సమస్యలను వ్యక్తపరచగలిగినా, తరువాతి కాలంలో బహిష్కరణలు, సమ్మెలు, శాసనోల్లంఘన సృష్టించిన బలవంతపు రాజకీయ ఒత్తిడిని కలిగించలేకపోయాయి. హేతుబద్ధమైన వాదనలతో బ్రిటిష్ పాలకులను ఒప్పించవచ్చనే అంచనాలు, సామ్రాజ్యాన్ని నిలబెడుతున్న ఆర్థిక, వ్యూహాత్మక ప్రయోజనాల బలాన్ని తక్కువగా అంచనా వేశాయి.
వరుస కరువులు, వలస పాలకుల అణచివేత, పరిమిత సంస్కరణల పట్ల అసంతృప్తి మరింత దృఢమైన జాతీయవాద దృక్పథాన్ని ప్రోత్సహించాయి. బాల గంగాధర తిలక్, బిపిన్ చంద్ర పాల్, లాలా లజపత్ రాయ్ వంటి నాయకులు మరింత స్వావలంబనను, ప్రజా సమీకరణను సమర్థించారు. 1905లో బెంగాల్ విభజన స్వదేశీ, బహిష్కరణ ఉద్యమాలను వేగవంతం చేసింది. పద్ధతులు, నాయకత్వం, కార్యాచరణ ప్రణాళికపై తలెత్తిన విభేదాలు 1907లో సూరత్లో కాంగ్రెస్ చీలికకు దారితీశాయి. అయితే, రెండు వర్గాల్లోనూ అంతర్గతంగా ఏకరూపత లేదు.
సమతుల్యమైన మూల్యాంకనం వారి పరిమితులను, విజయాలను రెండింటినీ గుర్తిస్తుంది. మితవాదులు బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని సాధించలేదు, ప్రజా ఉద్యమాన్ని నిర్మించలేదు. అయితే, వారు తమ తరువాతి నాయకులకు వారసత్వంగా అందిన జాతీయ వేదికను, ఆర్థిక విమర్శను అభివృద్ధి చేశారు. 1905లో పూనాలో స్థాపించిన గోఖలే యొక్క సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీ కూడా శిక్షణ పొందిన కార్యకర్తల ద్వారా ప్రజాసేవకు, రాజకీయ విద్యకు నిబద్ధతను వ్యక్తపరిచింది. మరింత విస్తృతమైన వలస వ్యతిరేక పోరాటానికి మేధోపరమైన, సంస్థాగత పునాదులను సిద్ధం చేయడంలోనే వారి చారిత్రక ప్రాధాన్యం ఉంది.
కాలరేఖ
1885
W.C. బెనర్జీ అధ్యక్షతన బొంబాయిలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ తొలి సమావేశం జరిగింది.
1889
భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ బ్రిటిష్ కమిటీ స్థాపించబడింది.
1892
భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం అమలులోకి వచ్చింది; దాదాభాయి నౌరోజీ బ్రిటిష్ హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్కు ఎన్నికయ్యారు.
1901
నౌరోజీ రచించిన ‘భారతదేశంలో పేదరికం, బ్రిటిష్ ఆదర్శాలకు విరుద్ధమైన పాలన’ గ్రంథం ప్రచురించబడింది.
1905
బెంగాల్ విభజన జాతీయోద్యమ సమీకరణను తీవ్రతరం చేసింది; గోఖలే సర్వెంట్స్ ఆఫ్ ఇండియా సొసైటీని స్థాపించారు.
1907
మితవాదులు–అతివాదుల మధ్య విభేదాల నేపథ్యంలో సూరత్లో కాంగ్రెస్ చీలిపోయింది.
మితవాద రాజకీయాలు జాతీయోద్యమానికి ఎలా పునాది వేశాయి
- 1. స్థానిక సమస్యలు, ఆర్థిక ఆధారాలను సేకరించడం
- 2. కాంగ్రెస్, రాజకీయ సంఘాల ద్వారా ఉమ్మడి డిమాండ్లను రూపొందించడం
- 3. వార్తాపత్రికలు, సమావేశాలు, వినతిపత్రాల ద్వారా వాదనలను వ్యాప్తి చేయడం
- 4. మండళ్లలోనూ, బ్రిటిష్ ప్రజాభిప్రాయం ఎదుటనూ సంస్కరణల కోసం కృషి చేయడం
- 5. వలస పాలకుల ప్రతిఘటనను బహిర్గతం చేసి, స్వపరిపాలనకు అనుకూలమైన వాదనను బలోపేతం చేయడం
| రంగం | మితవాదుల డిమాండ్ | పరిమితి లేదా ప్రాముఖ్యత |
|---|---|---|
| శాసనసభలు | మరింత విస్తృతమైన ప్రాతినిధ్య మండళ్లు | 1892 చట్టం పరిమితమైన పరోక్ష ఎన్నికల అంశాన్ని మాత్రమే ప్రవేశపెట్టింది. |
| ప్రభుత్వ విత్తం | భారమైన వ్యయాల పరిశీలన, తగ్గింపు | బడ్జెట్పై చర్చకు అనుమతించారు, కానీ బడ్జెట్పై ఓటింగ్కు అనుమతించలేదు. |
| సివిల్ సర్వీసులు | భారతీయీకరణ, ఏకకాల పరీక్షలు | జాతి వివక్షతో కూడిన మినహాయింపు, ఆదాయాలను విదేశాలకు తరలించడం అనే సమస్యలను ప్రస్తావించింది. |
| పరిపాలన | కార్యనిర్వాహక, న్యాయ విధుల వేర్పాటు | నిరంకుశ కార్యనిర్వాహక అధికారాల నుంచి రక్షణ కోరింది. |
| ఆర్థిక వ్యవస్థ | సంపద తరలింపు తగ్గింపు, భారతదేశ అభివృద్ధికి మద్దతు | పేదరికాన్ని వలస పాలనా నిర్మాణంతో ముడిపెట్టింది. |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
పార్లమెంటులో నౌరోజీ జోక్యం
1892లో సెంట్రల్ ఫిన్స్బరీ నుంచి లిబరల్ పార్టీ పార్లమెంట్ సభ్యుడిగా ఎన్నికైన నౌరోజీ 1895 వరకు పనిచేశారు. భారతీయుల సమస్యలను ప్రస్తావించడానికి బ్రిటిష్ సంస్థలను ఉపయోగించుకోవాలన్న మితవాదుల వ్యూహానికి ఆయన పార్లమెంటరీ కార్యకలాపాలు ఉదాహరణగా నిలిచాయి. అదే సమయంలో, సంపద తరలింపుపై ఆయన చేసిన విమర్శ సామ్రాజ్యవాద పాలన ఆర్థిక పునాదులను సవాలు చేసింది.
గోఖలే, ప్రాథమిక విద్య
నిర్బంధ ప్రాథమిక విద్యను పరిమిత స్థాయిలో ప్రవేశపెట్టేందుకు వీలుగా గోఖలే 1911లో ఇంపీరియల్ శాసన మండలిలో ప్రాథమిక విద్యా బిల్లును ప్రవేశపెట్టారు. 1912లో ఆ బిల్లు తిరస్కరణకు గురికావడం, మితవాదుల రాజ్యాంగబద్ధ రాజకీయాల సంక్షేమ దృక్పథాన్ని, వలసపాలన సంస్థలు విధించిన పరిమితులను రెండింటినీ స్పష్టం చేసింది.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
2021 · General Studies I: విస్తృత స్వాతంత్ర్యోద్యమానికి పునాదిని సిద్ధం చేయడంలో మితవాదుల పాత్ర ఎంతవరకు దోహదపడింది? వ్యాఖ్యానించండి.
- అఖిల భారత రాజకీయ వేదిక ఆవిర్భావాన్ని, ఉమ్మడి జాతీయ డిమాండ్ల రూపకల్పనను వివరించండి.
- ఆర్థిక జాతీయవాదం, పౌర స్వేచ్ఛలు, ప్రాతినిధ్య ప్రభుత్వాన్ని చర్చించండి.
- సమాజంలోని పరిమిత వర్గాలకే చేరువ కావడాన్ని, రాజ్యాంగబద్ధ పద్ధతుల్లో పాలకులను ఒప్పించడంపై ఆధారపడటాన్ని మూల్యాంకనం చేయండి.
- తరువాతి దశలో ప్రజా సమీకరణ మితవాదులు వేసిన పునాదులపై నిర్మితమవుతూనే, వాటిని అధిగమించి ముందుకు సాగిందని ముగించండి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం, 1892కు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. ఇది వార్షిక ఆర్థిక ప్రకటనపై చర్చకు అనుమతించింది. 2. ఇది బడ్జెట్పై ఓటు వేసే అధికారాన్ని సభ్యులకు కల్పించింది. 3. శాసన మండళ్లకు నామినేషన్ కోసం వ్యక్తులను సిఫార్సు చేయడానికి నిర్దిష్ట సంస్థలకు ఇది అనుమతించింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
ప్రశ్న 2
ఉన్నత ఉద్యోగాల భారతీయీకరణ కోసం మితవాదులు చేసిన డిమాండ్ వెనుక ఉన్న ఆర్థిక హేతువును కింది వాటిలో ఏది ఉత్తమంగా వివరిస్తుంది?
- A. అది భూమిశిస్తును స్వయంచాలకంగా రద్దు చేస్తుంది.
- B. అది అధికారుల ఆదాయాల్లో మరింత అధిక భాగాన్ని భారతదేశంలోనే నిలుపుతుంది.
- C. అది విదేశీ వాణిజ్యమంతటినీ నిలిపివేస్తుంది.
- D. అది తక్షణమే పార్లమెంటరీ ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేస్తుంది.
ప్రశ్న 3
కింది జతలను పరిశీలించండి: 1. భారతదేశంలో పేదరికం మరియు బ్రిటిష్ ఆదర్శాలకు విరుద్ధమైన పాలన (Poverty and Un-British Rule in India) — దాదాభాయి నౌరోజీ 2. భారత సేవక సమాజం (Servants of India Society) — గోపాలకృష్ణ గోఖలే 3. తొలి కాంగ్రెస్ సమావేశ అధ్యక్షుడు — ఫిరోజ్షా మెహతా. ఎన్ని జతలు సరిగ్గా జతపరచబడ్డాయి?
- A. ఒకటి మాత్రమే
- B. రెండు మాత్రమే
- C. మూడూ
- D. ఏదీ కాదు
మెయిన్స్: రాజ్యాంగపరమైన రాయితీలను సాధించడం కంటే వలసపాలన దోపిడీని వివరించడంలో మితవాదులు ఎక్కువగా విజయవంతమయ్యారు. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- మితవాద దశను, క్రమానుగత మార్పును ఆశించిన వారి రాజ్యాంగబద్ధ విధానాన్ని పరిచయం చేయండి.
- సంపద తరలింపు సిద్ధాంతాన్ని, రెవెన్యూ విధానంపై విమర్శలను, భారతీయీకరణ డిమాండ్లను వివరించండి.
- భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం, 1892 ద్వారా లభించిన పరిమిత ప్రయోజనాలను, ఆ చట్టంలోని పరిమితులను అంచనా వేయండి.
- ప్రజా సమీకరణలో బలహీనతలను, బ్రిటిష్ ఉదారవాదంపై మితవాదుల అంచనాలను చర్చించండి.
- వారి తక్షణ ఫలితాలను, వారు అందించిన మేధోపరమైన, సంస్థాగత వారసత్వంతో పోల్చి సమతుల్యంగా అంచనా వేయండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Our Pasts III, The Making of the National Movement: 1870s–1947.
- Bipan Chandra and others, India's Struggle for Independence.
- Bipan Chandra, The Rise and Growth of Economic Nationalism in India.
- Dadabhai Naoroji, Poverty and Un-British Rule in India.
- UPSC official website: Civil Services Main Examination 2021, General Studies Paper I.
