New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · జాతీయోద్యమం

సహాయ నిరాకరణ

1920–1922 నాటి సహాయ నిరాకరణోద్యమం మహాత్మా గాంధీ నాయకత్వంలో భారత జాతీయ కాంగ్రెస్ ప్రారంభించిన తొలి దేశవ్యాప్త ప్రజా ఉద్యమం. బ్రిటిష్ సంస్థలకు అహింసాయుతంగా సహకారాన్ని ఉపసంహరించే కార్యక్రమం ద్వారా వలస పాలన అణచివేత, పంజాబ్‌లో జరిగిన అన్యాయాలు, ఖిలాఫత్ విషయంలో జరిగిన అన్యాయానికి వ్యతిరేకంగా వ్యక్తమైన నిరసనలను ఇది ఏకం చేసింది. జాతీయవాద రాజకీయాలను విద్యావంతులైన ఉన్నత వర్గాలకు మించి విస్తరించడం, కాంగ్రెస్‌ను పునర్వ్యవస్థీకరించడం, విభిన్న రూపాల్లో ప్రజా సమీకరణకు దారితీయడం ఈ ఉద్యమ ప్రాముఖ్యత. ఫిబ్రవరి 1922లో చౌరీ చౌరా హింసాత్మక ఘటన అనంతరం గాంధీ ప్రజా పోరాటాన్ని నిలిపివేశారు.

అమరవీరుల స్మారకం

అమరవీరుల స్మారకం

Credit: Nitishkumarojha · CC BY-SA 3.0 · source

చరఖా వద్ద గాంధీ

చరఖా వద్ద గాంధీ

Credit: Unknown authorUnknown author · Public domain · source

నేపథ్యం: సహాయ నిరాకరణ ఎందుకు ఉద్భవించింది

మొదటి ప్రపంచ యుద్ధం ద్రవ్యోల్బణం, పన్నుల భారం, వస్తువుల కొరత, సైనిక నియామక ఒత్తిళ్ల ద్వారా భారతీయుల్లో అసంతృప్తిని తీవ్రతరం చేసింది. యుద్ధకాలంలో అందించిన మద్దతుకు ప్రతిఫలంగా గణనీయమైన స్వపరిపాలన లభిస్తుందన్న ఆశలు నెరవేరలేదు. భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1919 ప్రావిన్సుల్లో ద్వంద్వ పాలనను ప్రవేశపెట్టినప్పటికీ, నిర్ణయాత్మక నియంత్రణను బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లోనే ఉంచింది. అంతకుముందు చంపారన్, అహ్మదాబాద్, ఖేడాలలో గాంధీ చేపట్టిన ఉద్యమాలు సత్యాగ్రహం ద్వారా సాధించగల ఫలితాలను చాటాయి. అయితే, వాటి లక్ష్యాలు, భౌగోళిక విస్తృతి పరిమితంగానే ఉండేవి.

1919 నాటి రౌలట్ చట్టం విచారణ లేకుండా నిర్బంధించడం సహా అసాధారణ అణచివేత చర్యలకు అధికారాన్ని కల్పించింది. రౌలట్ వ్యతిరేక ఉద్యమం దేశవ్యాప్తంగా ప్రజలను సమీకరించడానికి గాంధీ చేసిన తొలి ప్రయత్నం. 13 ఏప్రిల్ 1919 నాటి జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండ, ఆ తరువాత పంజాబ్‌లో సైనిక పాలన కింద జరిగిన అధికార దుర్వినియోగాలు బ్రిటిష్ పాలన చట్టబద్ధతను తీవ్రంగా దెబ్బతీశాయి. ఈ దురాగతాలకు తగిన శిక్షలు విధింపజేయడంలో వైఫల్యం, ప్రభుత్వానికి సహకారాన్ని ఉపసంహరించుకోవాలన్న డిమాండ్‌ను బలపరిచింది.

ప్రజా సమీకరణకు ఖిలాఫత్ అంశం మరో ప్రధాన ఆధారంగా నిలిచింది. యుద్ధానంతర ఒప్పందాలు ఖలీఫాగా ఒట్టోమన్ సుల్తాన్ స్థానాన్ని అంతం చేస్తాయని, ముఖ్యమైన ఇస్లామిక్ భూభాగాలపై ఒట్టోమన్ అధికారాన్ని బలహీనపరుస్తాయని అనేకమంది భారతీయ ముస్లింలు భయపడ్డారు. ముహమ్మద్ అలీ, షౌకత్ అలీ, మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్ తదితర నాయకులు నిరసనలను నిర్వహించారు. ఉమ్మడి అహింసాయుత పోరాటాన్ని హిందూ-ముస్లిం ఐక్యతకు ఒక అవకాశంగా భావించిన గాంధీ, వారి ఉద్యమానికి మద్దతు ఇచ్చారు. ఖిలాఫత్, పంజాబ్ అంశాలపై నెలకొన్న అసంతృప్తిని స్వరాజ్య డిమాండ్‌తో కాంగ్రెస్ అనుసంధానించింది.

కార్యక్రమ ఆమోదం, నాయకత్వం, కాంగ్రెస్ పునర్వ్యవస్థీకరణ

బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం నుంచి పొందిన గౌరవ పురస్కారాలను తిరిగి ఇచ్చివేయడం ద్వారా గాంధీ 1 ఆగస్టు 1920న సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని ప్రారంభించారు. సెప్టెంబరులో లాలా లజపత్ రాయ్ అధ్యక్షతన జరిగిన కలకత్తా ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ సమావేశంలో, పలువురు సీనియర్ నాయకులు అభ్యంతరాలు వ్యక్తం చేసినప్పటికీ, ఆయన కార్యక్రమానికి ఆమోదం లభించింది. డిసెంబరులో సి. విజయరాఘవాచారియార్ అధ్యక్షతన జరిగిన నాగ్‌పూర్ సమావేశం సహాయ నిరాకరణను ధృవీకరించింది. నిరంతర ప్రజా సమీకరణను మరింత ఆచరణసాధ్యం చేసే సంస్థాగత మార్పులను కూడా ఆమోదించింది.

ఉద్యమ ప్రభావశీలతకు కాంగ్రెస్ సంస్కరణలు కీలకంగా నిలిచాయి. ప్రాదేశిక కాంగ్రెస్ కమిటీలను భాషా ప్రాతిపదికన పునర్వ్యవస్థీకరించారు; వార్షిక సభ్యత్వ రుసుమును నాలుగు అణాలకు తగ్గించారు; పరిమిత సభ్యులతో ఒక కార్యవర్గాన్ని ఏర్పాటు చేశారు. స్థానిక కమిటీలు, స్వచ్ఛంద కార్యకర్తలు జాతీయ నాయకత్వాన్ని పట్టణాలు, గ్రామాలతో అనుసంధానించడానికి తోడ్పడ్డారు. బ్రిటిష్ సామ్రాజ్య పరిధిలో రాజ్యాంగపరమైన పురోగతికే తన దృక్పథాన్ని పరిమితం చేసుకోకుండా, శాంతియుతమైన, చట్టబద్ధమైన మార్గాల ద్వారా స్వరాజ్యాన్ని సాధించడానికి కాంగ్రెస్ కట్టుబడింది.

నాయకత్వం గాంధీకే పరిమితం కాలేదు. అలీ సోదరులు ఖిలాఫత్ మద్దతుదారులను సమీకరించారు; సి. ఆర్. దాస్, మోతీలాల్ నెహ్రూ, లాలా లజపత్ రాయ్ తదితర ప్రాంతీయ నాయకులు ఈ కార్యక్రమాన్ని ముందుకు తీసుకెళ్లారు. కొందరు ప్రముఖ న్యాయవాదులు అధిక ఆదాయాన్నిచ్చే తమ న్యాయవాద వృత్తిని విడిచిపెట్టారు. 1921లో స్థాపించిన తిలక్ స్వరాజ్య నిధికి ఒక కోటి రూపాయలకు పైగా సేకరించారు. ఒక సంవత్సరంలోనే స్వరాజ్యాన్ని సాధించవచ్చన్న అంచనా ఉత్సాహాన్ని పెంపొందించింది. అయితే, అది రేకెత్తించిన ఆశలను సంస్థాగత క్రమశిక్షణ, ఆచరణలో సాధించిన ఫలితాలు పూర్తిగా సంతృప్తిపరచలేకపోయాయి.

కార్యక్రమం: బహిష్కరణ, నిర్మాణాత్మక కృషి

వలస పాలనా అధికారం కొంతవరకు భారతీయుల భాగస్వామ్యంపై ఆధారపడి ఉందనే భావనపై ఈ ఉద్యమం నిలిచింది. సహకారాన్ని ఉపసంహరించుకోవడం ద్వారా దాని పరిపాలనాపరమైన, నైతిక పునాదులను బలహీనపరచవచ్చని భావించారు. నిరాకరణ కార్యక్రమంలో బిరుదులను త్యజించడం, ప్రభుత్వ మద్దతు పొందే విద్యాసంస్థలు, న్యాయస్థానాలు, శాసన మండళ్లు, విదేశీ వస్తువులను బహిష్కరించడం ఉన్నాయి. మెసపొటేమియాలో సైనిక, గుమాస్తా లేదా కార్మిక విధుల్లో నియామకాలను స్వీకరించి సేవలందించడానికి నిరాకరించడం కూడా తొలి కార్యక్రమంలో భాగంగా ఉండేది.

నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమం స్వదేశీ ప్రత్యామ్నాయాలను నిర్మించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకుంది. ఖాదీ, నూలు వడకడం, చేతితో వస్త్రాలు నేయడం వంటి కార్యకలాపాలు రోజువారీ వినియోగాన్ని జాతీయవాదంతో అనుసంధానించాయి; గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో అల్ప ఉపాధి సమస్యకు పరిష్కార మార్గాన్ని అందించాయి. వలస విద్య స్థానాన్ని భర్తీ చేసేందుకు జాతీయ పాఠశాలలు, కళాశాలలు ప్రయత్నించాయి. జామియా మిలియా ఇస్లామియా 1920లో అలీగఢ్‌లో స్థాపించబడింది; తరువాత ఢిల్లీకి తరలించబడింది. గుజరాత్ విద్యాపీఠ్ 1920లో అహ్మదాబాద్‌లో స్థాపించబడింది. అనంతరం 1921లో కాశీ విద్యాపీఠ్, బిహార్ విద్యాపీఠ్ స్థాపించబడ్డాయి. వలస పాలనా న్యాయస్థానాలకు ప్రత్యామ్నాయాలుగా మధ్యవర్తిత్వ పంచాయతీలను ప్రోత్సహించారు.

స్వచ్ఛంద సేవకులు విదేశీ వస్త్రాలు, మద్యం విక్రయించే దుకాణాల వద్ద పికెటింగ్ నిర్వహించారు; స్వదేశీని ప్రోత్సహించారు; బహిరంగ సభలను నిర్వహించారు. గాంధీ హిందూ–ముస్లిం ఐక్యతకు, అస్పృశ్యత నిర్మూలనకు కూడా ప్రాధాన్యమిచ్చారు. ఈ నిర్మాణాత్మక లక్ష్యాలు ఆయన స్వరాజ్య భావనలో అంతర్భాగాలు; కేవలం అనుబంధ సంక్షేమ కార్యకలాపాలు కావు. అయితే, సంస్థల బహిష్కరణ ఫలితాలు అన్ని చోట్లా ఒకే విధంగా లేవు: అనేకమంది విద్యార్థులు అప్పటికే ఉన్న విద్యాసంస్థలకు తిరిగి వెళ్లారు; ప్రత్యామ్నాయ న్యాయస్థానాలు పరిమిత స్థాయిలోనే ఉండిపోయాయి; కాంగ్రెస్ పాల్గొనకపోయినప్పటికీ శాసన మండలి ఎన్నికలు జరిగాయి.

  • సహాయ నిరాకరణ అంటే ప్రధానంగా వలస పాలనా సంస్థలకు స్వచ్ఛందంగా అందించే సహాయాన్ని ఉపసంహరించుకోవడం; శాసనోల్లంఘన అంటే ఎంపిక చేసిన చట్టాలను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడం.
  • ఈ ఉద్యమంలో సామూహిక పన్నుల నిరాకరణను దేశవ్యాప్త సాధారణ కార్యక్రమంగా అమలు చేయలేదు.
  • 1930 నాటి ఉప్పు సత్యాగ్రహ యాత్ర శాసనోల్లంఘన ఉద్యమానికి చెందినది; సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమానికి కాదు.

సామాజిక విస్తృతి, ప్రాంతీయ వ్యక్తీకరణలు, పరిమితులు

ఈ ఉద్యమం విద్యార్థులు, ఉపాధ్యాయులు, వ్యాపారులు, రైతులు, కార్మికుల్లోని కొన్ని వర్గాల మధ్య జాతీయోద్యమ భాగస్వామ్యాన్ని విస్తరించింది. మహిళలు పికెటింగ్, నూలు వడకడం, నిధుల సేకరణలో పాల్గొన్నారు; అయితే తరువాతి ఉద్యమాల్లో వారి భాగస్వామ్యం మరింత విస్తృతమైంది. వ్యాపార వర్గాల మద్దతులో జాతీయవాదంతోపాటు దిగుమతి వస్తువుల బహిష్కరణ వల్ల ఏర్పడిన అవకాశాలు కూడా ప్రతిబింబించాయి. పారిశ్రామిక కార్మికుల నిరసనలు కొన్నిసార్లు రాజకీయ ఆందోళనతో కలిసిసాగాయి; అయితే అవన్నీ కాంగ్రెస్ నియంత్రణలో ఉండేవి కావు.

అవధ్‌లో బాబా రామచంద్ర వంటి నాయకుల ఆధ్వర్యంలో జరిగిన రైతు సమీకరణ అధిక కౌళ్లు, అక్రమ సుంకాలు, బేగార్ (వెట్టిచాకిరి)ను సవాలు చేసింది. 1920లో ఏర్పాటైన అవధ్ కిసాన్ సభ వ్యవసాయ సంబంధిత సమస్యలను జాతీయవాదంతో అనుసంధానించడానికి ముఖ్యమైన వేదికను అందించింది. రైతులు తరచుగా స్వరాజ్యాన్ని భూస్వాముల అణచివేత నుంచి ఉపశమనంగా అర్థం చేసుకున్నారు; మరోవైపు కాంగ్రెస్ నాయకులు సాధారణంగా అదుపు తప్పే వ్యవసాయ వర్గ సంఘర్షణను నివారించాలని ప్రయత్నించారు.

మద్రాసు ప్రెసిడెన్సీలోని గూడెం కొండల్లో అటవీ సంబంధిత సమస్యల పట్ల అసంతృప్తి, అల్లూరి సీతారామరాజు నాయకత్వంలో 1922–1924 మధ్య జరిగిన రంప తిరుగుబాటుకు దోహదపడింది. రాజు గాంధీ నుంచి స్ఫూర్తి పొంది, కొన్ని గాంధేయ పద్ధతులను ప్రోత్సహించినప్పటికీ, సాయుధ ప్రతిఘటనను అనుసరించారు. అందువల్ల దీనిని కాంగ్రెస్ నిర్దేశించిన అహింసాయుత ఉద్యమంగా పేర్కొనకూడదు. మలబార్‌లో 1921 నాటి మోప్లా తిరుగుబాటు వ్యవసాయ సంబంధాల్లో ఉద్రిక్తతలు, ఖిలాఫత్ ఉద్యమ సమీకరణ నేపథ్యంలో ఉద్భవించింది. అయితే, ఇందులో మతపరమైన హింస, బలవంతపు మతమార్పిడులు కూడా చోటుచేసుకున్నాయి; వీటితోపాటు వలస పాలకుల తీవ్ర అణచివేత కూడా కొనసాగింది.

ఇటువంటి సంఘటనలు జాతీయ నాయకత్వ ప్రభావ విస్తృతినీ, దాని పరిమితులనూ వెల్లడిస్తాయి. స్థానిక సమాజాలు స్వాతంత్ర్యానికి తమదైన అర్థాలను ఆపాదించుకున్నాయి; ప్రజా సమీకరణ అధికారిక కార్యక్రమ పరిధులను దాటి వెళ్లగలిగింది. అందువల్ల గాంధీ అహింసపై పట్టుబట్టడం నైతిక నిబద్ధత మాత్రమే కాకుండా సంస్థాగత అవసరం కూడా అయింది. వర్గ ప్రయోజనాలు, మత సముదాయాల మధ్య సంబంధాలు, ఆమోదయోగ్యమైన పోరాట పద్ధతులపై భేదాభిప్రాయాలు పరిష్కారం కాకుండానే మిగిలిపోయాయి.

ఉపసంహరణ, పర్యవసానాలు, చారిత్రక ప్రాధాన్యం

1921 చివరి నాటికి అణచివేత, అరెస్టులు తీవ్రమయ్యాయి. నవంబరులో వేల్స్ యువరాజు పర్యటనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన నిరసనల సందర్భంగా బొంబాయిలో తీవ్రమైన హింస చోటుచేసుకోవడం గాంధీని ఆందోళనకు గురిచేసింది. 1922 ఫిబ్రవరి ప్రారంభంలో గుజరాత్‌లోని బార్డోలీలో సామూహిక శాసనోల్లంఘనకు ఆయన సన్నద్ధమయ్యారు. అది ప్రారంభం కావడానికి ముందే, ఫిబ్రవరి 4న చౌరీచౌరాలో జరిగిన ఘర్షణ చివరకు నిరసనకారులు ఒక పోలీసు స్టేషన్‌కు నిప్పుపెట్టడానికి దారితీసింది; ఈ ఘటనలో 22 మంది పోలీసులు మరణించారు.

ఉద్యమంలో తగినంత అహింసా క్రమశిక్షణ లేదని గాంధీ నిర్ధారణకు వచ్చారు. ఫిబ్రవరి 12న కాంగ్రెస్ కార్యవర్గం ప్రతిపాదిత సామూహిక శాసనోల్లంఘనను నిలిపివేయడాన్ని ఆమోదించి, నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాల వైపు దృష్టిని మళ్లించింది. జవహర్‌లాల్ నెహ్రూ, సుభాష్ చంద్రబోస్ సహా పలువురు నాయకులు ఈ వెనుకంజపై నిరాశ వ్యక్తం చేశారు. గాంధీని 1922 మార్చిలో అరెస్టు చేసి, రాజద్రోహం నేరంపై ఆరు సంవత్సరాల కారాగార శిక్ష విధించారు; వైద్య కారణాలపై ఆయనను 1924 ఫిబ్రవరిలో విడుదల చేశారు.

ఈ ఉద్యమం స్వరాజ్యాన్ని సాధించలేదు; తన తక్షణ డిమాండ్లను కూడా నెరవేర్చుకోలేకపోయింది. అయినప్పటికీ, ఇది కాంగ్రెస్‌ను మరింత విస్తృత ప్రజాపునాది కలిగిన సంస్థగా మార్చింది, ప్రజల సామూహిక భాగస్వామ్యాన్ని సాధారణ రాజకీయ ఆచరణగా నిలిపింది, స్వదేశీ, ఖాదీలను శక్తిమంతమైన రాజకీయ చిహ్నాలుగా మలిచింది. అనంతరం శాసనసభల్లో ప్రవేశించే అంశంపై తలెత్తిన భేదాభిప్రాయాలు, 1923లో సి. ఆర్. దాస్, మోతీలాల్ నెహ్రూ స్వరాజ్ పార్టీని స్థాపించడానికి దారితీశాయి. ఇతరులు నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాలపై దృష్టి కేంద్రీకరించారు. ఈ అనుభవం తరువాతి జాతీయోద్యమ పోరాటాల సన్నద్ధతను, క్రమశిక్షణను, వ్యూహాత్మక నిర్ణయాలను కూడా ప్రభావితం చేసింది.

కాలరేఖ

  1. 1919

    రౌలట్ చట్టాలు, జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండ, ఖిలాఫత్ ఉద్యమ సమీకరణ బ్రిటిష్ పాలన పట్ల వ్యతిరేకతను తీవ్రతరం చేశాయి.

  2. 1 August 1920

    గాంధీ సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమాన్ని అధికారికంగా ప్రారంభించారు.

  3. September 1920

    కలకత్తా ప్రత్యేక కాంగ్రెస్ మహాసభ సహాయ నిరాకరణ కార్యక్రమాన్ని ఆమోదించింది.

  4. December 1920

    నాగపూర్ కాంగ్రెస్ మహాసభ ఈ కార్యక్రమాన్ని ధ్రువీకరించి, ప్రజల విస్తృత భాగస్వామ్యంతో కూడిన రాజకీయాలకు అనుగుణంగా కాంగ్రెస్‌ను పునర్వ్యవస్థీకరించింది.

  5. 1921

    బహిష్కరణలు, స్వచ్ఛంద సేవకుల సమీకరణ, జాతీయ విద్య, తిలక్ స్వరాజ్య నిధి విస్తరించాయి.

  6. 4–12 February 1922

    చౌరీచౌరా హింస అనంతరం, ప్రతిపాదిత సామూహిక శాసనోల్లంఘనను నిలిపివేస్తూ బార్డోలీలో నిర్ణయం తీసుకున్నారు.

  7. 1923

    ఉద్యమ ఉపసంహరణ అనంతరం శాసన మండళ్లలో ప్రవేశంపై జరిగిన చర్చ నుంచి స్వరాజ్ పార్టీ ఆవిర్భవించింది.

యుద్ధానంతర అసంతృప్తి నుంచి ప్రజా సమీకరణ వరకు

  1. 1. ఆర్థిక కష్టాలు, పంజాబ్‌లో అణచివేత, ఖిలాఫత్ విషయంలో జరిగిన అన్యాయం వలస పాలన చట్టబద్ధతను దెబ్బతీశాయి.
  2. 2. అహింసాయుతంగా సహకారాన్ని ఉపసంహరించుకోవాలని గాంధీ ప్రతిపాదించారు.
  3. 3. కాంగ్రెస్ ఆమోదం, సంస్థాగత సంస్కరణలు దేశవ్యాప్త కార్యాచరణకు పునాదిని ఏర్పరచాయి.
  4. 4. బహిష్కరణలు, నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాలు విభిన్న సామాజిక వర్గాలను రాజకీయాల్లోకి తీసుకువచ్చాయి.
  5. 5. అణచివేత, స్థానిక హింసాత్మక ఘటనలు క్రమశిక్షణలోని బలహీనతలను బయటపెట్టాయి.
  6. 6. చౌరీ చౌరా ఘటన ఉద్యమ నిలిపివేతకు దారితీసింది; అనంతరం నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాలు, వ్యూహాత్మక చర్చలు చోటుచేసుకున్నాయి.
సహాయ నిరాకరణ: కార్యక్రమం, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించవలసిన వ్యత్యాసాలు
రంగంప్రధాన కార్యాచరణగమనించవలసిన ముఖ్యమైన పరిమితి
శాసనసభలు1920 శాసన మండలి ఎన్నికల బహిష్కరణస్వరాజ్యవాదుల శాసన మండలి ప్రవేశం తరువాతి కాలంలో అనుసరించిన వ్యూహం.
విద్యప్రభుత్వ మద్దతు పొందుతున్న విద్యాసంస్థలను విడిచిపెట్టడంజాతీయ విద్యాసంస్థలు ప్రత్యామ్నాయాలను అందించాయి; అయితే విద్యాసంస్థలను విడిచిపెట్టడం అన్ని చోట్లా ఒకే స్థాయిలో జరగలేదు.
ఆర్థిక వ్యవస్థవిదేశీ వస్త్ర బహిష్కరణ, ఖాదీ ప్రోత్సాహంస్వదేశీ ఉద్యమం వస్తువుల వినియోగాన్ని రాజకీయ భాగస్వామ్యంతో అనుసంధానించింది.
న్యాయంన్యాయస్థానాల బహిష్కరణ, మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా వివాద పరిష్కారాన్ని ప్రోత్సహించడంప్రత్యామ్నాయ ఏర్పాట్లు వలస పాలన న్యాయస్థానాలను పూర్తిస్థాయిలో భర్తీ చేయలేకపోయాయి.
పన్నుల విధింపుశాసనోల్లంఘన దిశగా ఉద్యమాన్ని తీవ్రతరం చేసే అవకాశంసాధారణ దేశవ్యాప్త పన్నుల నిరాకరణ ఉద్యమం అమలు కాలేదు.

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

చౌరీ చౌరా: జాతీయ స్థాయి పరిణామాలకు దారితీసిన స్థానిక ఘటన

4 ఫిబ్రవరి 1922న, గోరఖ్‌పూర్ జిల్లాలో ప్రదర్శనకారులు, పోలీసుల మధ్య జరిగిన ఘర్షణ పోలీసుల కాల్పుల అనంతరం మరింత తీవ్రమైంది. నిరసనకారులు పోలీసు స్టేషన్‌కు నిప్పుపెట్టడంతో 22 మంది పోలీసులు మరణించారు. అహింసాయుత పోరాటానికి అవసరమైన సంసిద్ధతను మించి ప్రజా సమీకరణ జరిగిందనడానికి ఈ ఘటనను గాంధీ నిదర్శనంగా భావించారు. భౌగోళికంగా విస్తరించి ఉన్న ఉద్యమంపై కేంద్ర నాయకత్వం నియంత్రణను కొనసాగించడం ఎంత కష్టమో ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది.

జామియా మిలియా ఇస్లామియా: విద్యా ప్రత్యామ్నాయ నిర్మాణం

సహాయ నిరాకరణ, ఖిలాఫత్ ఉద్యమాల సమయంలో అక్టోబర్ 1920లో అలీగఢ్‌లో స్థాపించిన జామియా మిలియా ఇస్లామియా, వలస పాలకుల పోషణపై ఆధారపడని జాతీయ విద్యను రూపొందించే ప్రయత్నానికి ప్రతిరూపంగా నిలిచింది. ఇది 1925లో ఢిల్లీకి తరలివెళ్లింది. తమ స్థాపనకు ప్రేరణనిచ్చిన తక్షణ రాజకీయ ఉద్యమం ముగిసిన తరువాత కూడా నిర్మాణాత్మక సంస్థలు ఎలా మనుగడ సాగించగలవో దీని కొనసాగింపు తెలియజేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

1920లో జరిగిన కాంగ్రెస్ సమావేశాల గురించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. కలకత్తా ప్రత్యేక సమావేశం సహాయ నిరాకరణ కార్యక్రమాన్ని ఆమోదించింది. 2. నాగ్‌పూర్ సమావేశం భాషా ప్రాతిపదికన ప్రాదేశిక కాంగ్రెస్ కమిటీల పునర్వ్యవస్థీకరణను ఆమోదించింది. 3. రెండు సమావేశాలకూ గాంధీ అధ్యక్షత వహించారు. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనలలో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది వాటిలో ఏది సహాయ నిరాకరణోద్యమంలో సాధారణ దేశవ్యాప్త కార్యక్రమంగా అమలు కాలేదు?

  • A. విదేశీ వస్త్రాల బహిష్కరణ
  • B. జాతీయ విద్యాసంస్థల ప్రోత్సాహం
  • C. భారతదేశమంతటా భూమిశిస్తు చెల్లింపు నిరాకరణ
  • D. ప్రభుత్వ బిరుదులను తిరిగి ఇచ్చివేయడం

ప్రశ్న 3

కింది వాటిని కాలక్రమానుసారంగా అమర్చండి: 1. స్వరాజ్ పార్టీ స్థాపన 2. జలియన్‌వాలా బాగ్ మారణకాండ 3. నాగ్‌పూర్ కాంగ్రెస్ సమావేశంలో సహాయ నిరాకరణకు ఆమోదముద్ర 4. చౌరీ చౌరా ఘటన.

  • A. 2–3–4–1
  • B. 3–2–4–1
  • C. 2–4–3–1
  • D. 2–3–1–4
మెయిన్స్: సహాయ నిరాకరణోద్యమం తన తక్షణ లక్ష్యాలను సాధించడంలో విఫలమైనప్పటికీ, భారత జాతీయవాద స్వభావాన్ని మార్చివేసింది. చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • స్వరాజ్యం, పంజాబ్‌లో జరిగిన అన్యాయాలు, ఖిలాఫత్ విషయంలో జరిగిన అన్యాయంపై అసంతృప్తిని తక్షణ రాజకీయ నేపథ్యంగా గుర్తించండి.
  • కాంగ్రెస్ పునర్వ్యవస్థీకరణ, అందుబాటులో ఉన్న సభ్యత్వ రుసుము, స్థానిక స్వచ్ఛంద సేవకుల నెట్‌వర్క్‌లను వివరించండి.
  • రైతులు, విద్యార్థులు, వ్యాపారులు, మహిళలు, కార్మికులలోని కొన్ని వర్గాల భాగస్వామ్యాన్ని అంచనా వేయండి.
  • ఖాదీ, జాతీయ విద్య, సంస్థల బహిష్కరణలను దైనందిన రాజకీయాల నూతన రూపాలుగా చర్చించండి.
  • భాగస్వామ్యంలో అసమానతలు, భిన్నమైన స్థానిక లక్ష్యాలు, హింస, ఉద్యమ ఉపసంహరణను పరిశీలించండి.
  • దాని సంస్థాగత వారసత్వాన్ని, అనంతరం శాసన మండళ్లలో ప్రవేశం, నిర్మాణాత్మక కార్యక్రమాల మధ్య జరిగిన చర్చను ప్రస్తావిస్తూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, India and the Contemporary World–II, chapter Nationalism in India.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part III, chapter Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement.
  • Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence.
  • Collected Works of Mahatma Gandhi, available through the Gandhi Heritage Portal.
  • Jamia Millia Islamia official website, historical profile of the university.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp