New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · వలస పాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ

పిట్స్ ఇండియా చట్టం

పిట్స్ ఇండియా చట్టం, 1784 ఉమ్మడి పర్యవేక్షణ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది. ఈ వ్యవస్థలో బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పౌర, సైనిక, రెవెన్యూ పరిపాలనను పర్యవేక్షించగా, కంపెనీ తన వాణిజ్య సంస్థాగత వ్యవస్థను, పదవులు కల్పించే అధికారాల్లో అధిక భాగాన్ని నిలుపుకుంది. కంపెనీ కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్‌తో పాటు పనిచేసే బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్‌ను ఏర్పాటు చేయడం ఈ చట్టంలోని ప్రధాన నూతన అంశం. భారతదేశ పాలనను నేరుగా బ్రిటిష్ రాజసత్తాకు బదిలీ చేయకుండానే, ఈ చట్టం బ్రిటన్ నుంచి జరిగే పర్యవేక్షణను, ఇతర ప్రెసిడెన్సీలపై బెంగాల్ ప్రభుత్వ అధికారాన్ని బలోపేతం చేసింది.

ఈస్ట్ ఇండియా స్టాక్స్: పిట్ కాలంలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీపై నియంత్రణను చిత్రించిన 1788 నాటి బ్రిటిష్ వ్యంగ్య రేఖాచిత్రం (ఎచింగ్).

ఈస్ట్ ఇండియా స్టాక్స్: పిట్ కాలంలో ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీపై నియంత్రణను చిత్రించిన 1788 నాటి బ్రిటిష్ వ్యంగ్య రేఖాచిత్రం (ఎచింగ్).

Credit: Print made by: William Dent Published by: William Moore Published by: J (or W) Dickie · Public domain · sourceResized and converted to WebP; uncropped.

చారిత్రక నేపథ్యం: మరో నియంత్రణ చట్టం ఎందుకు అవసరమైంది

పద్దెనిమిదవ శతాబ్దం చివరి నాటికి, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఒక వాణిజ్య సంస్థగానే కాకుండా భూభాగాలను పాలించే అధికారశక్తిగా కూడా ఉండేది. 1765లో బెంగాల్, బిహార్, ఒరిస్సాల దివానీ హక్కులను పొందడం ద్వారా కంపెనీకి గణనీయమైన ఆదాయ వనరులు అందుబాటులోకి వచ్చాయి. అదే సమయంలో, కంపెనీ సైన్యాలు, దౌత్య ఒప్పందాలు బ్రిటన్‌ను భారతదేశంలోని రాజకీయ సంఘర్షణల్లోకి లాగాయి. ఈ విధంగా, ప్రైవేటుగా ఏర్పాటైన ఒక కంపెనీ సార్వభౌమాధికారంతో ముడిపడిన అధికారాలను వినియోగిస్తోంది. కంపెనీ అప్పులు, అక్రమ ప్రవర్తనకు సంబంధించిన ఆరోపణలు, యుద్ధాల ఆర్థిక పర్యవసానాల కారణంగా భారతదేశ పరిపాలన బ్రిటిష్ పార్లమెంటరీ రాజకీయాల్లో ఒక ముఖ్యమైన అంశంగా మారింది.

ఈ వ్యవస్థను పునర్వ్యవస్థీకరించేందుకు పార్లమెంటు చేసిన తొలి ప్రధాన ప్రయత్నమే 1773 రెగ్యులేటింగ్ చట్టం. ఇది బెంగాల్ గవర్నర్-జనరల్ పదవిని, నలుగురు సభ్యులతో కూడిన మండలిని ఏర్పాటు చేసింది. కలకత్తాలో సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటుకు కూడా నిబంధన కల్పించింది. అయితే, మండలిలో అంతర్గత విభేదాలు, అధికార పరిధిపై అనిశ్చితి, బ్రిటన్ నుంచి పర్యవేక్షణకు బలహీనమైన యంత్రాంగాలు కొనసాగాయి. బొంబాయి, మద్రాసులపై బెంగాల్ ప్రభుత్వానికి అధికారం ఉన్నప్పటికీ, భారీ వ్యయంతో కూడిన సైనిక కార్యకలాపాల్లో చిక్కుకునేలా చేయగల చర్యలను అది నిరోధించలేకపోయింది. మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం, రెండవ ఆంగ్లో-మైసూరు యుద్ధం ప్రెసిడెన్సీ స్థాయి నిర్ణయాల్లో ఇమిడి ఉన్న వ్యూహాత్మక, ఆర్థిక పర్యవసానాలను స్పష్టం చేశాయి.

1783లో చార్ల్స్ జేమ్స్ ఫాక్స్, పార్లమెంటరీ కమిషనర్ల ఆధ్వర్యంలో కంపెనీ పాలనను మరింత విస్తృతంగా పునర్వ్యవస్థీకరించాలని ప్రతిపాదించారు. ఈ బిల్లు హౌస్ ఆఫ్ కామన్స్‌లో ఆమోదం పొందినప్పటికీ, తీవ్రమైన రాజకీయ వివాదాల మధ్య హౌస్ ఆఫ్ లార్డ్స్‌లో విఫలమైంది. ఆ తరువాత విలియం పిట్ ది యంగర్ మరింత ఆమోదయోగ్యమైన రాజీమార్గాన్ని అనుసరించారు: కంపెనీ సంస్థాగత నిర్మాణాన్ని కొనసాగిస్తూనే, దాని భూభాగాల పాలనను మంత్రుల సమర్థవంతమైన పర్యవేక్షణకు లోబరచడం.

బ్రిటిష్ యంత్రాంగం: నియంత్రణ మండలి (Board of Control), డైరెక్టర్ల మండలి (Court of Directors)

ఈ చట్టం భారత వ్యవహారాల కోసం ఆరుగురు కమిషనర్లను నియమించింది. వీరిని సమష్టిగా నియంత్రణ మండలి (Board of Control) అని పిలిచేవారు. ఇందులో సీనియర్ మంత్రులతో పాటు బ్రిటిష్ రాజసత్త నియమించిన ప్రివీ కౌన్సిల్ సభ్యులు ఉండేవారు. కంపెనీ ఆధీనంలోని భూభాగాల పౌర లేదా సైనిక పాలనకు, ఆదాయాలకు సంబంధించిన వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించే, నిర్దేశించే, నియంత్రించే అధికారం దీనికి ఉండేది. దీనివల్ల కంపెనీ నిర్వహణకు సంబంధించిన సాధారణ పనులన్నింటినీ స్వయంగా చేపట్టకుండానే, భారతదేశానికి సంబంధించిన విధానాన్ని నిర్ణయించేందుకు బ్రిటిష్ కార్యనిర్వాహక వర్గానికి ఒక సంస్థాగత యంత్రాంగం లభించింది.

నియంత్రణ మండలి సంబంధిత కంపెనీ రికార్డులను, ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలను తనిఖీ చేయగలిగేది; పంపడానికి ప్రతిపాదించిన అధికారిక లేఖలను పరిశీలించగలిగేది; రాజకీయ ఆదేశాల్లో మార్పులు చేయాలని నిర్దేశించగలిగేది. బ్రిటన్‌కు, విదేశాల్లోని కంపెనీ ప్రభుత్వాలకు మధ్య సాధారణ పరిపాలనా మాధ్యమంగా డైరెక్టర్ల మండలి కొనసాగింది. అయితే, నియంత్రణ మండలి అధికార పరిధిలోని విషయాల్లో డైరెక్టర్ల మండలి నిర్ణయాలు ఇకపై స్వతంత్రంగా తుది నిర్ణయాలు కావు. ఈ ఏర్పాటు కంపెనీ వద్దనే కొనసాగిన వాణిజ్య నిర్వహణను, బ్రిటిష్ ప్రభుత్వం ఉన్నత పర్యవేక్షణాధికారాన్ని పొందిన ప్రాదేశిక పరిపాలనను వేరుచేసింది.

రహస్య రాజకీయ, సైనిక వ్యవహారాల కోసం ముగ్గురు డైరెక్టర్లతో కూడిన రహస్య కమిటీని ఏర్పాటు చేయడానికి ఈ చట్టం నిబంధన కల్పించింది. సున్నితమైన ఆదేశాలను డైరెక్టర్ల మండలి మొత్తానికి వెల్లడించకుండానే భారతదేశానికి చేరవేసే మార్గంగా ఇది పనిచేసింది. యుద్ధం, శాంతి, దౌత్యానికి సంబంధించిన అంశాల్లో ఇది ప్రత్యేకంగా ప్రాధాన్యం సంతరించుకుంది. ఈ కమిటీ మూడవ స్వతంత్ర విధాన నిర్ణయాధికార సంస్థ కాదు; ప్రభుత్వ ఆదేశాలను రహస్యంగా అందించేందుకు వీలు కల్పించడంలోనే దీని ప్రాధాన్యం ఉంది.

సాధారణ నియామక వ్యవస్థతో సహా పదవులను కట్టబెట్టే గణనీయమైన అధికారాన్ని కంపెనీ తన వద్దనే ఉంచుకుంది. అయితే, బ్రిటిష్ రాజ్యాధికార పర్యవేక్షణ, అధికారులను వెనక్కి పిలిపించే అధికారాలు కంపెనీ స్వతంత్రతను పరిమితం చేశాయి. ఈ విధంగా పిట్ ప్రవేశపెట్టిన వ్యవస్థ డైరెక్టర్లను, వాటాదారులను పూర్తిగా పక్కన పెట్టకుండా కొనసాగించింది. ప్రజాప్రయోజనాల కోసం ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణను, రాజపత్రం ద్వారా ఏర్పడిన శక్తిమంతమైన కంపెనీ కొనసాగింపుతో సమన్వయపరచడమే దీని రాజకీయ విజయం.

భారతదేశంలో మార్పులు: బెంగాల్ అధికారం, యుద్ధాలపై ఆంక్షలు

ఈ చట్టం బెంగాల్‌లోని గవర్నర్-జనరల్ మండలి సభ్యుల సంఖ్యను నలుగురి నుంచి ముగ్గురికి తగ్గించింది. వీరిలో ఒకరు సర్వసైన్యాధ్యక్షుడు (Commander-in-Chief). గత నిర్మాణంతో ముడిపడిన ఘర్షణల నేపథ్యంలో, నిర్ణయాలు తీసుకునే ప్రక్రియను మరింత సులభతరం చేయడం ఈ చిన్న మండలి ఏర్పాటు ఉద్దేశం. అయినప్పటికీ, గవర్నర్-జనరల్ మండలి ఆధారిత ప్రభుత్వ వ్యవస్థలోనే పనిచేశారు. మండలి నిర్ణయాలను అధిగమించి వ్యవహరించేందుకు 1786 నాటి చట్టం ద్వారా కల్పించిన అసాధారణ అధికారాన్ని అభ్యర్థులు 1784 చట్టానికి ఆపాదించకూడదు.

బొంబాయి, మద్రాసు ప్రభుత్వాలపై మండలితో కూడిన గవర్నర్-జనరల్ అధికారాన్ని బలోపేతం చేశారు. ముఖ్యంగా యుద్ధం, దౌత్యం, రెవెన్యూ సంబంధిత పరిపాలన అంశాల్లో ఈ అధికారం బలపడింది. అధీనంలోని ప్రెసిడెన్సీలు స్వతంత్ర రాజకీయ విధానాలను అనుసరించకుండా కేంద్ర ఆదేశాలకు లోబడి ఉండాలని నిర్దేశించారు. యుద్ధ చర్యలను ప్రారంభించడం లేదా ఒప్పందాలు కుదుర్చుకోవడంపై వాటికి విధించిన ఆంక్షలు, స్థానిక నిర్ణయాల వల్ల కంపెనీ, బ్రిటన్‌లపై విస్తృతమైన సైనిక, ఆర్థిక బాధ్యతలు పడకుండా నిరోధించడాన్ని లక్ష్యంగా పెట్టుకున్నాయి.

దండయాత్రల ద్వారా భూభాగాలను జయించడం, భూభాగ విస్తరణకు పథకాలు రూపొందించడం బ్రిటిష్ జాతి ఆకాంక్షకు, గౌరవానికి, విధానానికి విరుద్ధమని ఈ చట్టం ప్రకటించింది. ఇది సంయమనం పాటించాలనే ఉద్దేశాన్ని తెలిపే ప్రకటన మాత్రమే; ఆ తరువాతి వలసపాలనా ఆచరణకు విశ్వసనీయమైన వర్ణన కాదు. బ్రిటిష్ అధికారం విస్తరిస్తున్న కొద్దీ యుద్ధాలు, కూటములు, రాజ్యాల విలీనాలు కొనసాగాయి. చారిత్రక విశ్లేషణ దృష్ట్యా, చట్టంలోని భాషకు, తరువాతి ఆచరణకు మధ్య ఉన్న ఈ వైరుధ్యం, విస్తరిస్తున్న ప్రాదేశిక సామ్రాజ్యాన్ని అదుపు చేయడానికి బ్రిటన్‌లోని కేంద్ర పాలకులు చేసిన ప్రయత్నాల పరిమితులను వెల్లడిస్తుంది.

రాజ్యాంగపరమైన, ఆర్థిక ప్రాధాన్యం

పిట్ భారత చట్టం ద్వంద్వ నియంత్రణ వ్యవస్థ స్థాపనతో ముడిపడి ఉంది: నియంత్రణ మండలి (Board of Control) బ్రిటిష్ ప్రభుత్వానికి ప్రాతినిధ్యం వహించగా, డైరెక్టర్ల మండలి (Court of Directors) కంపెనీకి ప్రాతినిధ్యం వహించింది. దీనర్థం ప్రతి అంశంపైనా ఈ రెండు సంస్థలకు సమాన అధికారం ఉందని కాదు. నియంత్రణ మండలికి ఉన్నతస్థాయి రాజకీయ పర్యవేక్షణాధికారం ఉండగా, డైరెక్టర్లు వాణిజ్య విధులు, పరిపాలనా యంత్రాంగం, పదవులను కట్టబెట్టే విస్తృత అధికారాన్ని తమ వద్దనే ఉంచుకున్నారు. అమలు బాధ్యతలను ప్రధానంగా కంపెనీ సంస్థల పరిధిలోనే ఉంచుతూ, ప్రభుత్వ విధానం అంతకంతకూ నిర్ణయాత్మకంగా మారేలా ఈ వ్యవస్థ చేసింది.

ఈ చట్టం కంపెనీ భూభాగాలను భారతదేశంలోని బ్రిటిష్ అధీన ప్రాంతాలుగా పేర్కొంది. ఒక వాణిజ్య సంస్థ మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా పాలించబడుతున్న భూభాగాలపై బ్రిటన్‌కు ఉన్న ప్రజా బాధ్యతను, రాజకీయ అధికారాన్ని మరింత స్పష్టంగా ప్రకటించడాన్ని ఈ పదప్రయోగం ప్రతిబింబించినందున దీనికి ప్రాధాన్యం ఉంది. అయినప్పటికీ, ఇది కంపెనీ పాలనను రద్దు చేయలేదు; భారతదేశాన్ని బ్రిటిష్ రాజసత్తా ప్రత్యక్షంగా పాలించే వలస ప్రాంతంగా మార్చలేదు; తరువాత ఏర్పడిన భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి పదవిని కూడా సృష్టించలేదు. ఈ మార్పులు ప్రధానంగా 1858లో ఏర్పాటైన పాలనా వ్యవస్థకు సంబంధించినవి.

ఈ వ్యవస్థలో రెవెన్యూ పర్యవేక్షణ అత్యావశ్యకమైనది. భారతదేశ భూమిశిస్తు ఆదాయం సైన్యాల నిర్వహణకు, పౌర పరిపాలనకు, రుణ చెల్లింపు బాధ్యతల నిర్వహణకు ఆధారంగా ఉండేది. తద్వారా భూభాగాల పాలన కంపెనీ వాణిజ్య, ఆర్థిక స్థితితో ముడిపడింది. ఈ చట్టం నిర్దిష్టమైన భూమిశిస్తు విధానాన్ని ప్రవేశపెట్టలేదు; కంపెనీ వాణిజ్య గుత్తాధిపత్యాన్ని కూడా రద్దు చేయలేదు. బదులుగా, రెవెన్యూ పరిపాలనను ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణ పరిధిలోకి తీసుకురావడంలోనే దీని ఆర్థిక ప్రాధాన్యం ఉంది. ఫలితంగా, వాణిజ్య సంస్థకు, భూభాగాలను పాలించే రాజ్యానికి మధ్య ఉన్న విభజన మరింత స్పష్టమైంది. అయినప్పటికీ, వాటి ఆర్థిక వ్యవహారాలు, సంస్థలు పరస్పరం సన్నిహితంగా అనుసంధానమై ఉండేవి.

పరిమితులు, తదనంతర పరిణామాలు, పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన వ్యత్యాసాలు

ద్వంద్వ నియంత్రణ వల్ల బాధ్యత ఎవరిదనేది అస్పష్టంగా మారే అవకాశం ఉండేది. మంత్రులు విధానాన్ని ప్రభావితం చేయగలిగేవారు; కంపెనీ అధికారులు ఆదేశాలను అమలు చేసేవారు. దీనివల్ల ప్రతి సంస్థ నిందను మరో సంస్థపై మోపడానికి అవకాశాలు ఏర్పడ్డాయి. బ్రిటన్, భారతదేశాల మధ్య సమాచార మార్పిడికి నెలలు పట్టేది. దీంతో స్థానికంగా ఉన్న అధికారులకు గణనీయమైన విచక్షణాధికారం ఉండేది. అంతేకాకుండా, లండన్ నుంచి పర్యవేక్షణ బలపడటం అంటే భారతీయులకు జవాబుదారీతనం ఏర్పడినట్లు కాదు: ఈ వ్యవస్థను ప్రాతినిధ్య ప్రభుత్వాన్ని స్థాపించడానికి కాకుండా, బ్రిటిష్ రాజకీయ, వ్యూహాత్మక, ఆర్థిక ప్రయోజనాలను పరిరక్షించడానికి రూపొందించారు.

తదనంతరం 1786 నాటి చట్టం, ప్రత్యేక పరిస్థితుల్లో వ్యక్తిగత బాధ్యతపై మండలి అభిప్రాయానికి విరుద్ధంగా వ్యవహరించేందుకు గవర్నర్-జనరల్‌కు అనుమతించింది. గవర్నర్-జనరల్, కమాండర్-ఇన్-చీఫ్ పదవులను ఒకే వ్యక్తి నిర్వహించడానికి కూడా ఇది వీలు కల్పించి, కార్న్‌వాలిస్ నియామకాన్ని సులభతరం చేసింది. తరువాతి చార్టర్ చట్టాలు కంపెనీ వాణిజ్య పాత్రను మార్చాయి. అయితే, బోర్డు–డైరెక్టర్ల వ్యవస్థ 1858 వరకు కొనసాగింది. ఆ సంవత్సరంలో కంపెనీ పాలన ముగిసి, ఒక మండలి సహాయంతో పనిచేసే భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి ద్వారా అధికారం బ్రిటిష్ రాజసత్తాకు బదిలీ అయింది.

  • 1773: బెంగాల్ గవర్నర్-జనరల్ పదవి, కలకత్తాలో సుప్రీంకోర్టు ఏర్పాటుకు సంబంధించిన వ్యవస్థ; బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ కాదు.
  • 1784: బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్, ద్వంద్వ నియంత్రణ, ప్రెసిడెన్సీలను మరింత కట్టుదిట్టంగా అధీనంలో ఉంచడం.
  • 1786: అసాధారణ పరిస్థితుల్లో మండలి అభిప్రాయాన్ని అధిగమించి నిర్ణయం తీసుకునే అధికారం; దీనిని అసలు పిట్స్ చట్టంతో పొరబడవద్దు.
  • 1833: భారత గవర్నర్-జనరల్ పదవి, కంపెనీ మిగిలిన వాణిజ్య కార్యకలాపాల రద్దు.
  • 1765లో ప్రవేశపెట్టిన బెంగాల్ ద్వంద్వ పాలన దివానీ, నిజామత్ బాధ్యతల విభజనకు సంబంధించినది; పిట్స్ ద్వంద్వ నియంత్రణ బ్రిటన్‌లోని సంస్థలకు సంబంధించినది.

పిట్ భారత చట్టం: ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణ, కంపెనీ ప్రయోజనాలు

1784 నాటి పిట్ భారత చట్టం కంపెనీ పాలనను రద్దు చేయకుండానే, ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ ఆధీనంలోని భూభాగాల పరిపాలనపై బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణను మరింత బలోపేతం చేసింది. ఈ చట్టం ద్వారా ఏర్పడిన నియంత్రణ మండలి (Board of Control) పౌర, సైనిక, రెవెన్యూ వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించింది. అదే సమయంలో, డైరెక్టర్ల మండలి (Court of Directors) కంపెనీ వాణిజ్య వ్యవస్థను, గణనీయమైన పరిపాలనా బాధ్యతలను తన వద్దే ఉంచుకుంది. ఈ ఏర్పాటు సాధారణంగా “ద్వంద్వ నియంత్రణ”గా పిలువబడుతుంది: భారత పాలన నేరుగా బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ కావడానికి బదులుగా, రాజకీయ పర్యవేక్షణ, కంపెనీ యాజమాన్య నిర్వహణ రెండూ ఏకకాలంలో కొనసాగాయి.

అందించిన మెటాడేటా 1788లో ప్రచురితమైన ఒక బ్రిటిష్ వ్యంగ్యరచనను వివరిస్తుంది. ఇందులో కంపెనీపై విధించిన ఆంక్షలతో పిట్, డండాస్‌లను ముడిపెట్టడంతోపాటు డివిడెండ్లు, బాండ్లు, చార్టర్ల ప్రస్తావనలు ఉన్నాయి. ఈ అంశాలు పిట్ కాలం నాటి పర్యవేక్షణ చుట్టూ నెలకొన్న రాజకీయ, ఆర్థిక ఉద్రిక్తతలకు దీనిని నేరుగా సంబంధితమైనదిగా చేస్తాయి. అయితే, ఇది తర్వాతి కాలంలో వెలువడిన వ్యంగ్య స్పందన మాత్రమే; 1784 చట్టాన్ని నిష్పాక్షికంగా వివరించే రేఖాచిత్రం గానీ, భారతీయుల ప్రతిస్పందనలకు ఆధారం గానీ కాదు. భారత చరిత్ర అధ్యయనంలో, కంపెనీ భూభాగాలను పాలించే సంస్థపై బ్రిటన్‌లో నెలకొన్న సంఘర్షణను వివరించడంలో దీని ప్రాముఖ్యం ఉంది; భారతదేశంలో రెవెన్యూ వసూళ్లపై లేదా రోజువారీ పరిపాలనపై ఈ చట్టం ఎలాంటి ప్రభావం చూపిందో ఇది స్వతంత్రంగా నిర్ధారించలేదు.

  • సంస్థాగత వ్యత్యాసం: బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణకు ప్రాతినిధ్యం వహించింది; కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్ కంపెనీ సంస్థగానే కొనసాగింది. ఈ రెండింటిలో దేనినీ భారతదేశంలోని గవర్నర్-జనరల్ మండలితో పొరబడకూడదు.
  • కాలక్రమపరమైన వ్యత్యాసం: పిట్ రూపొందించిన వ్యవస్థకు ముందే 1773 నాటి రెగ్యులేటింగ్ చట్టం వచ్చింది; 1858లో బ్రిటిష్ రాజరిక ప్రత్యక్ష పాలన ప్రారంభమైంది. ఇక్కడ పేర్కొన్న “ద్వంద్వ నియంత్రణ” అనేది అంతకుముందు బెంగాల్‌లో అమలైన “ద్వంద్వ పాలన” వ్యవస్థ కాదు.
  • ఆధారాలపరమైన వ్యత్యాసం: కంపెనీ ప్రత్యేకాధికారాలు, రాజ్యాధికారంపై ఉన్న విమర్శలను, ఆందోళనలను వ్యంగ్యరచన వెల్లడించగలదు. అయితే, అందులోని అతిశయోక్తులను చట్ట నిబంధనలు, పరిపాలనా రికార్డులతో పోల్చి పరిశీలించాలి.

కాలరేఖ

  1. 1765

    కంపెనీ బెంగాల్, బిహార్, ఒరిస్సాల దివానీ హక్కులను పొందింది. దీంతో దాని రెవెన్యూ, పాలనా బాధ్యతలు విస్తృతంగా పెరిగాయి.

  2. 1773

    రెగ్యులేటింగ్ చట్టం కంపెనీ పాలనపై పార్లమెంటరీ నియంత్రణను ప్రవేశపెట్టి, బెంగాల్ గవర్నర్-జనరల్ పదవిని సృష్టించింది.

  3. 1783

    ఫాక్స్ భారత బిల్లు హౌస్ ఆఫ్ లార్డ్స్‌లో ఆమోదం పొందలేకపోయింది.

  4. 1784

    పిట్ భారత చట్టం నియంత్రణ మండలిని, ద్వంద్వ నియంత్రణ వ్యవస్థను ఏర్పాటు చేసింది.

  5. 1786

    తదుపరి చట్టాలు మండలితో పోలిస్తే గవర్నర్-జనరల్ స్థానాన్ని మరింత బలోపేతం చేశాయి.

  6. 1858

    భారత పాలన బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ కావడంతో కంపెనీ పాలన, నియంత్రణ మండలి–డైరెక్టర్ల మండలి వ్యవస్థ ముగిశాయి.

సాధారణ రాజకీయ ఆదేశాలు చేరే ప్రక్రియకు సరళీకృత రూపం

  1. 1. భారతదేశంలోని ప్రభుత్వాలు నివేదికలను, ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలను బ్రిటన్‌కు పంపుతాయి
  2. 2. కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్ వ్యవహారాలను పరిశీలించి, అధికారిక ఆదేశ పత్రాలను సిద్ధం చేస్తుంది
  3. 3. బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్ రాజకీయ, సైనిక, రెవెన్యూ సంబంధిత ఆదేశాలను సమీక్షిస్తుంది
  4. 4. డైరెక్టర్లు ఆమోదించిన ఆదేశాలను భారతదేశానికి పంపుతారు
  5. 5. గవర్నర్-జనరల్ తన మండలితో కలిసి విధానాన్ని అమలు చేస్తూ, అధీనంలోని ప్రెసిడెన్సీలకు దిశానిర్దేశం చేస్తారు
పిట్స్ ఇండియా చట్టం కింద సంస్థాగత అధికార విభజన
సంస్థప్రధాన పాత్రముఖ్యమైన ప్రత్యేకత
బోర్డ్ ఆఫ్ కంట్రోల్పౌర, సైనిక, రెవెన్యూ వ్యవహారాల పర్యవేక్షణబ్రిటిష్ ప్రభుత్వ అధికారానికి ప్రాతినిధ్యం వహించింది
కోర్ట్ ఆఫ్ డైరెక్టర్స్వాణిజ్య నిర్వహణ, పరిపాలనా ఉత్తరప్రత్యుత్తరాలు, నియామకాలుకంపెనీ కార్యనిర్వాహక యంత్రాంగంగా కొనసాగింది
రహస్య కమిటీరహస్య రాజకీయ, సైనిక ఆదేశాలను చేరవేయడంముగ్గురు డైరెక్టర్లతో ఏర్పడింది; ఇది స్వతంత్ర పాలక మండలి కాదు
బెంగాల్‌లోని గవర్నర్-జనరల్, ఆయన మండలిభారతదేశంలోని కంపెనీ ప్రభుత్వానికి కేంద్రీయ దిశానిర్దేశంమండలి సభ్యుల సంఖ్య మూడుకు తగ్గించబడింది
బొంబాయి, మద్రాసు ప్రభుత్వాలుబలోపేతమైన కేంద్ర పర్యవేక్షణలో ప్రెసిడెన్సీల పరిపాలనయుద్ధం, దౌత్య వ్యవహారాల్లో పరిమిత స్వయంప్రతిపత్తి

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

బొంబాయి సూరత్ ఒప్పందం, 1775

బొంబాయి ప్రభుత్వం రఘునాథ రావుతో సూరత్ ఒప్పందాన్ని కుదుర్చుకుంది. భూభాగాల అప్పగింతకు ప్రతిఫలంగా పీష్వా పదవిపై ఆయన హక్కు వాదనకు మద్దతు ఇచ్చింది. ఈ జోక్యం మొదటి ఆంగ్లో-మరాఠా యుద్ధం ప్రారంభం కావడానికి దోహదపడింది. ఆ యుద్ధం 1782లో సాల్బాయి ఒప్పందంతో ముగిసింది. ఈ ఉదంతం ప్రెసిడెన్సీ స్థాయి దౌత్యంలోని ప్రమాదాలను, పిట్ చట్టం కింద కేంద్ర నియంత్రణలను మరింత బలోపేతం చేయడానికి దారితీసిన నేపథ్యాన్ని వివరిస్తుంది.

కార్న్‌వాలిస్ మరియు 1786 నాటి అనుబంధ శాసనం

కార్న్‌వాలిస్ 1786లో గవర్నర్-జనరల్‌గా పదవీ బాధ్యతలు స్వీకరించి, సర్వసైన్యాధ్యక్షుడిగా (Commander-in-Chief) కూడా వ్యవహరించాడు. అనుబంధ చట్టం మండలి అభిప్రాయానికి విరుద్ధంగా అసాధారణ పరిస్థితుల్లో చర్యలు తీసుకునే అధికారంతో సహా, మరింత బలమైన కార్యనిర్వాహక నాయకత్వానికి వీలు కల్పించింది. ఆదేశాధికారం, జవాబుదారీతనానికి సంబంధించిన సమస్యలకు పిట్ చేసిన ఏర్పాటు సంపూర్ణ పరిష్కారం కాకుండా, క్రమంగా పరిణామం చెందుతున్న వ్యవస్థ అని ఆయన నియామకం తెలియజేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

పిట్స్ ఇండియా చట్టం, 1784కు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. పౌర, సైనిక, రెవెన్యూ వ్యవహారాలను పర్యవేక్షించడానికి ఇది నియంత్రణ మండలిని (Board of Control) ఏర్పాటు చేసింది. 2. ఇది డైరెక్టర్ల మండలిని (Court of Directors) రద్దు చేసింది. 3. ఇది కంపెనీ వాణిజ్య నిర్వహణను కొనసాగించింది. పైన ఇచ్చిన ప్రకటనల్లో ఏవి సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

పిట్స్ ఇండియా చట్టం కింద ఏర్పడిన రహస్య కమిటీని కింది వాటిలో ఏది అత్యంత సముచితంగా వివరిస్తుంది?

  • A. రహస్య రాజకీయ ఆదేశాలను చేరవేసే మాధ్యమంగా పనిచేసే ముగ్గురు డైరెక్టర్లు
  • B. ప్రెసిడెన్సీ న్యాయస్థానాలపై అప్పీళ్ల విచారణాధికారాన్ని వినియోగించే ముగ్గురు న్యాయమూర్తులు
  • C. కంపెనీ వాణిజ్యానికి మాత్రమే బాధ్యత వహించే ఆరుగురు మంత్రులు
  • D. గవర్నర్ జనరల్‌కు సలహాలు ఇచ్చే భారతీయ పాలకుల మండలి

ప్రశ్న 3

కింది జతల్లో ఏది తప్పుగా జతపరచబడింది?

  • A. రెగ్యులేటింగ్ చట్టం, 1773 — బెంగాల్ గవర్నర్ జనరల్ పదవి ఏర్పాటు
  • B. పిట్స్ ఇండియా చట్టం, 1784 — నియంత్రణ మండలి ఏర్పాటు
  • C. 1786 నాటి చట్టం — గవర్నర్ జనరల్ మండలి నిర్ణయాలను అధిగమించే అసాధారణ అధికారం
  • D. పిట్స్ ఇండియా చట్టం, 1784 — భారత వ్యవహారాల కార్యదర్శి పదవి ఏర్పాటు
మెయిన్స్: పిట్స్ ఇండియా చట్టం, 1784 కంపెనీ పాలనను రద్దు చేయకుండానే బ్రిటిష్ ప్రభుత్వ అధికారాన్ని బలోపేతం చేసింది. ఈ సంస్థాగత రాజీ ఏర్పాటును వివరించి, దాని పరిమితులను అంచనా వేయండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
  • కంపెనీ భూభాగాలపై పాలనాధికారం కలిగిన శక్తిగా పరివర్తన చెందడాన్ని, 1773 నాటి వ్యవస్థలోని లోపాలను పరిచయం చేయండి.
  • డైరెక్టర్ల విధులు కొనసాగుతుండగానే, రాజకీయ, సైనిక, రెవెన్యూ వ్యవహారాలపై బోర్డు నిర్వహించిన పర్యవేక్షణను వివరించండి.
  • రహస్య కమిటీ, నియామకాధికారాల కొనసాగింపు, ఇతర ప్రెసిడెన్సీలపై బెంగాల్ అధికారాన్ని మరింత బలోపేతం చేయడం గురించి పేర్కొనండి.
  • బాధ్యతల విభజన, సమాచార మార్పిడిలో జాప్యం, అధికారుల విచక్షణాధికారాల కొనసాగింపు గురించి చర్చించండి.
  • భూభాగాల ఆక్రమణపై చట్టబద్ధమైన పరిమితికి, తదనంతర భూభాగ విస్తరణకు మధ్య తేడాను వివరించండి.
  • కంపెనీ పాలనకు, బ్రిటిష్ రాజరిక ప్రత్యక్ష పాలనకు మధ్య ఒక మధ్యంతర దశగా దాని ప్రాముఖ్యతను పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–III, chapter: From Trade to Territory: The Company Establishes Power.
  • Bipan Chandra, History of Modern India, discussion of the organisation of British administration.
  • UK Parliament website, historical resources on Parliament and the East India Company.
  • East India Company Act, 1784, 24 Geo. III, Session 2, chapter 25: statutory text.
  • https://commons.wikimedia.org/wiki/File:East_India_Stocks_(BM_1868,0808.5700).jpg

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp