
అందించిన మెటాడేటాలో గుర్తించిన ప్రకారం, క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో బెంగళూరులో జరిగిన ఊరేగింపు.
Credit: No machine-readable author provided. Dore chakravarty~commonswiki assumed (based on copyright claims). · CC BY-SA 2.5 · sourceResized and converted to WebP; uncropped.
యుద్ధకాల నేపథ్యం, తక్షణ కారణాలు
స్వేచ్ఛ కోసం యుద్ధం చేస్తున్నామని బ్రిటన్ ప్రకటించడం, అదే సమయంలో భారతదేశానికి స్వపరిపాలనను నిరాకరిస్తూనే ఉండటం మధ్య ఉన్న వైరుధ్యం నుంచి క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ఉద్భవించింది. సెప్టెంబరు 1939లో వైస్రాయ్ లిన్లిత్గో భారతీయ రాజకీయ ప్రతినిధులను సంప్రదించకుండానే రెండో ప్రపంచ యుద్ధంలో భారతదేశం పాల్గొంటున్నట్లు ప్రకటించారు. ఆ తరువాత కాంగ్రెస్ మంత్రివర్గాలు రాజీనామా చేశాయి. 1940 నాటి ఆగస్టు ప్రతిపాదన, అదే సంవత్సరం పరిమిత స్థాయిలో ప్రారంభమైన వ్యక్తిగత సత్యాగ్రహం రాజ్యాంగ ప్రతిష్టంభనను పరిష్కరించలేకపోయాయి.
ఆగ్నేయాసియాలోకి జపాన్ దండయాత్ర వ్యూహాత్మక పరిస్థితిని మార్చివేసింది. ఫిబ్రవరి 1942లో సింగపూర్ పతనమైంది. జపాన్ సైన్యాలు బర్మాను ఆక్రమించడంతో యుద్ధం భారతదేశానికి చేరువైంది. బ్రిటిష్ సైనిక పరాజయాలు సామ్రాజ్యాన్ని ఓడించడం అసాధ్యమనే భావనను బలహీనపరిచాయి. యుద్ధకాల ద్రవ్యోల్బణం, కొరతలు, సాధారణ కార్యకలాపాలకు అంతరాయాలు కూడా ప్రజల కష్టాలను తీవ్రతరం చేశాయి. బర్మా నుంచి వెనుదిరగడం, అక్కడి నుంచి తరలివచ్చిన భారతీయులు ఎదుర్కొన్న వివక్షాపూరిత వ్యవహారం అసంతృప్తిని మరింత పెంచాయి.
మార్చి–ఏప్రిల్ 1942లో క్రిప్స్ మిషన్ విఫలం కావడం తక్షణ రాజకీయ ప్రేరకంగా నిలిచింది. యుద్ధానంతరం డొమినియన్ హోదా కల్పించడం, రాజ్యాంగ నిర్మాణ సంస్థను ఏర్పాటు చేయడం, కొత్త రాజ్యాంగాన్ని అంగీకరించడానికి ఇష్టపడని ప్రావిన్సులు దాని పరిధికి వెలుపల ఉండేందుకు అవకాశం ఇవ్వడం దాని ప్రతిపాదనల్లో ఉన్నాయి. యుద్ధకాల రక్షణ వ్యవహారాలపై వాస్తవ నియంత్రణ బ్రిటిష్ వారి చేతుల్లోనే కొనసాగింది. తక్షణమే బాధ్యతాయుత ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేసే అవకాశం లేకపోవడాన్ని, దేశ భూభాగం విచ్ఛిన్నమయ్యే అవకాశాన్ని కాంగ్రెస్ వ్యతిరేకించింది.
బ్రిటిష్ వారు వైదొలగితే భారతీయులు తమ రక్షణ ఏర్పాట్లను తామే చేసుకోగలరని, జాతీయ ఐక్యతకు ఉన్న ప్రధాన అవరోధం తొలగిపోతుందని గాంధీ వాదించారు. అందువల్ల క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం జపాన్కు మద్దతు ఇవ్వడం గానీ, ఫాసిజాన్ని అంగీకరించడం గానీ కాదు. ప్రపంచ యుద్ధం కొనసాగుతున్న సమయంలోనే స్వాతంత్ర్యం సాధించడం దాని లక్ష్యం. అయితే ప్రజా పోరాటాన్ని ప్రారంభించాల్సిన సమయం, అందులోని ప్రమాదాల విషయంలో కాంగ్రెస్ నాయకుల మధ్య భిన్నాభిప్రాయాలు ఉన్నాయి.
- నేపథ్య కారణం: బ్రిటిష్ వారు ఏకపక్షంగా భారతదేశాన్ని యుద్ధంలో భాగస్వామిగా చేయడం.
- తక్షణ ప్రేరక కారణం: క్రిప్స్ మిషన్ వైఫల్యం.
- విస్తృత నేపథ్యం: జపాన్ సైనిక దళాల ముందడుగులు, యుద్ధకాల ఆర్థిక దుస్థితి.
తీర్మానం, నాయకత్వం, ఆగస్టు అరెస్టులు
14 జూలై 1942న వార్ధాలో సమావేశమైన కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ బ్రిటిష్ పాలనకు ముగింపు పలకాలని డిమాండ్ చేస్తూ ఒక తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ 8 ఆగస్టున బొంబాయిలోని గోవాలియా ట్యాంక్ మైదానంలో దానిని ఆమోదించింది. ఈ మైదానం ప్రస్తుతం ముంబైలోని ఆగస్టు క్రాంతి మైదానంగా పిలువబడుతోంది. జవహర్లాల్ నెహ్రూ AICC తీర్మానాన్ని ప్రతిపాదించగా, వల్లభ్భాయ్ పటేల్ దానిని బలపరిచారు. మౌలానా అబుల్ కలాం ఆజాద్ కాంగ్రెస్ అధ్యక్షుడిగా ఉన్నారు.
గాంధీ నాయకత్వంలో అహింసా పద్ధతుల్లో ప్రజా పోరాటాన్ని చేపట్టేందుకు ఈ తీర్మానం అధికారమిచ్చింది. భారత స్వాతంత్ర్యాన్ని ఫాసిజానికి వ్యతిరేకంగా జరుగుతున్న విస్తృత పోరాటంతో అనుసంధానించింది. బ్రిటిష్ వారు వైదొలగిన తర్వాత తాత్కాలిక ప్రభుత్వాన్ని ఏర్పాటు చేయాలని సంకల్పించింది. తన ప్రసంగంలో గాంధీ “సాధించు లేదా మరణించు” అనే పిలుపునిచ్చారు: భారతీయులు పరాధీనతను అంగీకరిస్తూ కొనసాగడం కాకుండా, స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించాలి లేదా ఆ ప్రయత్నంలో తమ ప్రాణాలను త్యాగం చేయాలి.
వ్యవస్థీకృత దేశవ్యాప్త కార్యక్రమం రూపుదిద్దుకోకముందే, 9 ఆగస్టు తెల్లవారుజామున వలస ప్రభుత్వం గాంధీతో పాటు ఇతర ప్రముఖ కాంగ్రెస్ నాయకులను అరెస్టు చేసింది. గాంధీని పూనాలోని ఆగాఖాన్ ప్యాలెస్లో నిర్బంధించగా, పలువురు వర్కింగ్ కమిటీ సభ్యులను అహ్మద్నగర్ కోటలో ఖైదు చేశారు. కాంగ్రెస్ సంస్థలను చట్టవిరుద్ధమైనవిగా ప్రకటించారు, సమావేశాలపై ఆంక్షలు విధించారు, పత్రికలపై కఠిన నియంత్రణలు అమలు చేశారు.
కేంద్ర నాయకత్వాన్ని అకస్మాత్తుగా ఉద్యమానికి దూరం చేయడం దాని స్వభావాన్ని ప్రభావితం చేసింది. స్థానిక కార్యకర్తలు, సాధారణ భాగస్వాములు నిరంతర మార్గదర్శకత్వంలో నడిచే జాతీయ ఉద్యమాన్ని అనుసరించడానికి బదులుగా, పరిస్థితులకు అనుగుణంగా తమ కార్యాచరణను తామే రూపొందించుకున్నారు. అరుణా ఆసఫ్ అలీ 9 ఆగస్టున గోవాలియా ట్యాంక్ వద్ద కాంగ్రెస్ పతాకాన్ని ఎగురవేసి, ధిక్కారానికి చిరస్థాయిగా నిలిచిన ప్రతీకగా మారారు.
- తీర్మానం ఆమోదించడం, ప్రసంగం జరిగిన 8 ఆగస్టును; అరెస్టులు, విస్తృత నిరసనలు ప్రారంభమైన 9 ఆగస్టును వేర్వేరుగా గుర్తించండి.
- అధికారికంగా అహింసకు కట్టుబడి ఉన్నప్పటికీ, వాస్తవ సంఘటనల్లో శాంతియుత నిరసనలతో పాటు హింసాత్మక ప్రతిఘటన కూడా చోటుచేసుకుంది.
ప్రతిఘటన రూపాలు, రహస్య సంస్థాగత వ్యవస్థ
ఉద్యమ ప్రారంభ దశలో హర్తాళ్లు, ప్రదర్శనలు, విద్యార్థుల సమ్మెలు, కొన్ని పారిశ్రామిక కేంద్రాల్లో పని నిలిపివేతలు చోటుచేసుకున్నాయి. పోలీసు కాల్పులు, అరెస్టులు తరచుగా ప్రజాగ్రహాన్ని తీవ్రతరం చేశాయి. ఆ తరువాత ప్రతిఘటన గ్రామీణ ప్రాంతాలకు, ముఖ్యంగా బిహార్, తూర్పు యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్, బెంగాల్, మహారాష్ట్ర, ఒడిశాలోని కొన్ని ప్రాంతాలకు విస్తరించింది. దీని తీవ్రత ప్రాంతాలవారీగా గణనీయంగా భిన్నంగా ఉండింది.
వలస పాలనాధికారానికి చిహ్నాలైన పోలీసు స్టేషన్లు, న్యాయస్థానాలు, రెవెన్యూ కార్యాలయాలపై ప్రజాసమూహాలు దాడులు చేశాయి. ప్రభుత్వ కార్యకలాపాలకు అంతరాయం కలిగించేందుకు రైల్వే పట్టాలు, టెలిగ్రాఫ్ తీగలు, ఇతర సమాచార ప్రసార సౌకర్యాలను ధ్వంసం చేశాయి. ఈ చర్యలు ఉద్యమం వాస్తవంగా సాగిన తీరును పూర్తిగా అహింసాయుతమైన సత్యాగ్రహం నుంచి వేరుగా నిలుపుతాయి. అయితే, కాంగ్రెస్ సాయుధ తిరుగుబాటును అధికారికంగా స్వీకరించిందనడానికి వీటిని రుజువుగా పరిగణించకూడదు.
బహిరంగ రాజకీయ కార్యకలాపాలు ప్రమాదకరంగా మారిన తరువాత సమాచార సంబంధాలను కొనసాగించేందుకు రహస్య నెట్వర్క్లు తోడ్పడ్డాయి. జయప్రకాశ్ నారాయణ్, రామ్ మనోహర్ లోహియా, అచ్యుత్ పట్వర్ధన్ సహా కాంగ్రెస్ సోషలిస్టు నాయకులు ముఖ్యమైన పాత్రలు పోషించారు. జయప్రకాశ్ నారాయణ్ 1942 నవంబరులో హజారీబాగ్ జైలు నుంచి తప్పించుకుని రహస్య కార్యకలాపాలను కొనసాగించారు. కార్యకర్తలు సమాచార పత్రాలను పంపిణీ చేశారు, రహస్య సంబంధాలను ఏర్పరచుకున్నారు, ప్రతిఘటనను సమన్వయం చేసేందుకు ప్రయత్నించారు.
ఉషా మెహతా, ఆమె సహచరులు 1942 ఆగస్టు నుంచి నవంబరు వరకు బొంబాయిలో రహస్య కాంగ్రెస్ రేడియోను నిర్వహించారు. ఉద్యమ వార్తలు, జాతీయవాద సందేశాలను ప్రసారం చేయడం ద్వారా దాని ప్రసారాలు అధికారిక సెన్సార్షిప్ను సవాలు చేశాయి. మహిళలు నిర్వాహకులుగా, సందేశవాహకులుగా, ప్రదర్శనకారులుగా పాల్గొన్నారు. సీనియర్ నాయకుల అరెస్టులతో లోపించిన సంస్థాగత చైతన్యాన్ని విద్యార్థులు తరచుగా సమకూర్చారు.
- మాతంగిని హజ్రా 1942 సెప్టెంబరులో తామ్లుక్లో ఒక ఊరేగింపునకు నాయకత్వం వహిస్తుండగా హతమయ్యారు.
- కనకలత బారువా 1942 సెప్టెంబరులో అస్సాంలోని గోహ్పూర్లో జరిగిన పతాక ఊరేగింపులో హతమయ్యారు.
- స్థూలంగా చూస్తే, బహిరంగ నిరసనలు, విస్తరించిన స్థానిక ప్రతిఘటన, మరింత నిరంతరంగా కొనసాగిన రహస్య కార్యకలాపాలు అనే క్రమంలో ఉద్యమం సాగింది; ఈ రూపాలు తరచుగా ఒకే సమయంలో కొనసాగాయి.
సమాంతర ప్రభుత్వాలు, ప్రాంతీయ భాగస్వామ్యం
కొన్ని ప్రాంతాల్లో వలస పాలనా నియంత్రణ బలహీనపడటం వల్ల కార్యకర్తలు సమాంతర పరిపాలనా వ్యవస్థలను ఏర్పాటు చేయగలిగారు. ఇవి దేశవ్యాప్తంగా సమన్వయంతో ఏర్పడిన ఒకే ప్రత్యామ్నాయ ప్రభుత్వం కాకుండా, స్థానిక ప్రయోగాలుగా నిలిచాయి. వీటి కాలవ్యవధి, సామర్థ్యం భిన్నంగా ఉండేవి: కొన్ని కొద్దికాలంపాటు జిల్లా పాలనాధికారాన్ని తొలగించి దాని స్థానాన్ని ఆక్రమించగా, మరికొన్ని సుదీర్ఘకాలంపాటు వివాద పరిష్కారం, సహాయక చర్యలు, రక్షణ ఏర్పాట్లను అభివృద్ధి చేశాయి.
తూర్పు యునైటెడ్ ప్రావిన్సెస్లోని బల్లియాలో 1942 ఆగస్టులో ఏర్పడి స్వల్పకాలంపాటు కొనసాగిన సమాంతర పాలనా వ్యవస్థతో చిత్తూ పాండే అనుబంధం కలిగి ఉన్నారు. అక్కడ వలస పాలనా నియంత్రణ త్వరగానే పునరుద్ధరించబడింది. బెంగాల్లోని మిడ్నాపూర్ జిల్లా తామ్లుక్ ఉపవిభాగంలో తామ్రలిప్త జాతీయ సర్కార్ 1942 డిసెంబరులో ఏర్పడి 1944 వరకు కొనసాగింది. తుఫాను విధ్వంసం, యుద్ధకాల కష్టాలతో ప్రభావితమైన ఆ ప్రాంతంలో ఇది సహాయక చర్యలు, వివాద పరిష్కారం, స్వచ్ఛంద సేవా కార్యక్రమాలను నిర్వహించింది.
మహారాష్ట్రలోని సతారా జిల్లాలో నానా పాటిల్ తదితర నాయకుల ఆధ్వర్యంలో 1943 నుంచి ప్రతి సర్కార్ ఏర్పడి విస్తరించింది. ఇది 1946 వరకు క్రియాశీలంగా కొనసాగింది. స్థానిక స్థాయిలో న్యాయ నిర్వహణ, అణచివేత పద్ధతులకు ప్రతిఘటన, తుఫాన్ సేనతో ఇది అనుబంధం కలిగి ఉంది. ఆగస్టులో జరిగిన తొలి విడత ప్రదర్శనలను అణచివేసిన తర్వాత కూడా సంఘటిత ప్రతిఘటన కొనసాగిందని దీని సుదీర్ఘ మనుగడ నిరూపిస్తుంది.
ఉద్యమంలో భాగస్వామ్యం విస్తృతంగా ఉన్నప్పటికీ, అన్ని వర్గాలూ పాల్గొనలేదు. అనేక మంది విద్యార్థులు, రైతులు, మహిళలు, కార్మికుల్లోని కొన్ని వర్గాలు ఉద్యమంలో చేరాయి. అయితే పారిశ్రామిక కార్మికుల భాగస్వామ్యం అన్ని చోట్లా ఒకే స్థాయిలో లేదు. ముస్లిం లీగ్ ఈ ఉద్యమాన్ని వ్యతిరేకించింది. 1941లో సోవియట్ యూనియన్ మిత్రరాజ్యాల పక్షాన యుద్ధంలో ప్రవేశించిన తర్వాత, భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఫాసిస్టు వ్యతిరేక యుద్ధ ప్రయత్నాలకు మద్దతునిస్తూ క్విట్ ఇండియా ఉద్యమాన్ని వ్యతిరేకించింది. బి. ఆర్. అంబేద్కర్ కూడా ఈ ఉద్యమాన్ని విమర్శించారు. ఇటువంటి సంస్థాగత వైఖరులను ఏదైనా సముదాయానికి చెందిన ప్రతి వ్యక్తి ప్రవర్తనతో సమానంగా భావించకూడదు.
- బల్లియా: చిత్తూ పాండే; స్వల్పకాలంపాటు స్థానిక అధికార స్థాపన.
- తామ్లుక్: తామ్రలిప్త జాతీయ సర్కార్; బెంగాల్; సహాయక చర్యలు, పరిపాలన.
- సతారా: నానా పాటిల్; ప్రతి సర్కార్; నిరంతరంగా కొనసాగిన గ్రామీణ ప్రతిఘటన.
అణచివేత, పర్యవసానాలు, చారిత్రక ప్రాధాన్యం
ప్రభుత్వం పోలీసు, సైనిక బలగాలను మోహరించింది; సామూహిక జరిమానాలు విధించింది; పెద్ద ఎత్తున అరెస్టులు జరిపింది; కాల్పులు, కఠినమైన శిక్షాత్మక చర్యలకు పాల్పడింది. పదివేల సంఖ్యలో ప్రజలను నిర్బంధించారు. భూగర్భ కార్యకలాపాలు, కొన్ని ప్రాంతీయ సంస్థల కార్యకలాపాలు కొనసాగినప్పటికీ, బహిరంగ ప్రతిఘటనలో అధిక భాగాన్ని కొన్ని నెలల్లోనే అణచివేశారు. నాయకత్వం నిర్బంధంలో ఉండటం, సమాచార సంబంధాలు దెబ్బతినడంతో, బ్రిటిష్ వారు వెంటనే వైదొలిగేలా ఈ ఉద్యమం ఒత్తిడి తీసుకురాలేకపోయింది.
గాంధీ నిర్బంధంలో ఉండగా 1943 ఫిబ్రవరి–మార్చిలో ఇరవై ఒక్క రోజుల నిరాహార దీక్ష చేపట్టారు. మహదేవ్ దేశాయ్ 1942 ఆగస్టులో ఆగాఖాన్ ప్యాలెస్లో మరణించారు; కస్తూర్బా గాంధీ 1944 ఫిబ్రవరిలో అక్కడే మరణించారు. ఆరోగ్య కారణాలపై గాంధీని 1944 మేలో విడుదల చేశారు. నిర్బంధిత జాతీయవాద నాయకుల పట్ల ప్రభుత్వం వ్యవహరిస్తున్న తీరుపై ప్రజల దృష్టి నిలిచి ఉండేలా ఈ సంఘటనలు చేశాయి.
వలస పాలన వ్యతిరేక భావాలు ఎంత లోతుగా ఉన్నాయో, కేంద్ర నాయకత్వం నుంచి నిరంతర మార్గనిర్దేశం లేకపోయినా ప్రజలను సమీకరించగల సామర్థ్యం ఉందని క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం నిరూపించింది. భారతీయుల విస్తృత వ్యతిరేకతను ఎదుర్కొంటూ బ్రిటిష్ పాలన నిరవధికంగా కొనసాగలేదనే విశ్వాసాన్ని ఇది బలపరిచింది. అయితే, 1947లో స్వాతంత్ర్యం రావడానికి ఈ ఉద్యమమే ఏకైక కారణమని చెప్పలేం: యుద్ధానంతరం బ్రిటన్ బలహీనపడటం, తదనంతర రాజకీయ చర్చలు, INA అంశం, యుద్ధానంతర ఇతర అశాంతి ఘటనలు కూడా ప్రభావం చూపాయి.
పోల్చి చూస్తే, సహాయ నిరాకరణ ఉద్యమం బహిష్కరణలు, వలస పాలనా సంస్థల నుంచి వైదొలగడంపై కేంద్రీకృతమైంది. శాసనోల్లంఘన ఉద్యమం ఉప్పు సత్యాగ్రహ యాత్రతో, అన్యాయమైన చట్టాలను ఉద్దేశపూర్వకంగా ఉల్లంఘించడంతో ప్రారంభమైంది. యుద్ధకాల పరిస్థితుల్లో బ్రిటిష్ వారు తక్షణమే వైదొలగాలని క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం డిమాండ్ చేసింది; దాదాపు పూర్తిగా నాయకత్వం లేని పరిస్థితిలో ఇది విస్తరించింది. మునుపటి ఉద్యమాలకు భిన్నంగా, దీని ఫలితంగా కాంగ్రెస్తో చర్చల ద్వారా ఎటువంటి తక్షణ ఒప్పందమూ కుదరలేదు.
- తక్షణ ఫలితం: అధికార బదిలీకి బదులుగా అణచివేత.
- దీర్ఘకాలిక ప్రాధాన్యం: సంపూర్ణ స్వాతంత్ర్యాన్ని ఇక వాయిదా వేయలేమనే నిర్ణయాత్మక ఉద్ఘాటన.
- పరీక్షల దృష్ట్యా జాగ్రత్త: ఉద్యమంలో భాగస్వామ్యం గానీ, అహింస పాటించడం గానీ భారతదేశమంతటా ఒకే విధంగా ఉన్నట్లు వర్ణించవద్దు.
క్విట్ ఇండియా: ప్రాంతీయ ప్రజా సమీకరణ, వికేంద్రీకృత ప్రతిఘటన
అందించిన మెటాడేటా ప్రకారం, ఈ ఛాయాచిత్రం క్విట్ ఇండియా ఉద్యమ సమయంలో బెంగళూరులో జరిగిన కాంగ్రెస్ ఊరేగింపునకు సంబంధించినది. ప్రధానంగా గాంధీ నాయకత్వం, బొంబాయిలో జరిగిన సంఘటనల ద్వారానే తరచూ గుర్తుచేసుకునే ఈ ఉద్యమానికి ఇది ఒక ప్రాంతీయ ఉదాహరణను అందిస్తుంది. అఖిల భారత కాంగ్రెస్ కమిటీ 8 ఆగస్టు 1942న బొంబాయిలో క్విట్ ఇండియా తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది. గాంధీ “సాధించండి లేదా మరణించండి” అనే పిలుపునిచ్చారు. యుద్ధకాల ఒత్తిళ్ల మధ్య క్రిప్స్ మిషన్ విఫలమైన అనంతరం ఈ ఉద్యమం ప్రారంభమైంది. బ్రిటిష్ పాలనను తక్షణమే అంతం చేయాలని ఇది డిమాండ్ చేసింది.
ప్రముఖ కాంగ్రెస్ నాయకుల అరెస్టుతో ఉద్యమం కేంద్ర నాయకత్వ దిశానిర్దేశాన్ని కోల్పోయింది. అయినప్పటికీ, ప్రతిఘటన ఆగలేదు. ఊరేగింపులు, సమ్మెలు, రహస్య సమాచార ప్రసారం, కొన్ని ప్రాంతాల్లో సమాచార, రవాణా మౌలిక సదుపాయాలపై దాడులు విభిన్న స్థానిక ప్రతిస్పందనలను ప్రతిబింబించాయి. అందువల్ల, అహింస పట్ల గాంధీ నిబద్ధతను ఈ తిరుగుబాటు సమయంలో చేపట్టిన అన్ని రకాల చర్యల నుంచి వేరుచేసి చూడాలి. బెంగళూరు భాగస్వామ్యాన్ని అధ్యయనం చేసేటప్పుడు, ఈ ఛాయాచిత్రపు మెటాడేటా ఉద్యమంతో ఒక నిర్దిష్ట సంబంధాన్ని మాత్రమే సూచిస్తుంది; ఊరేగింపు జరిగిన ఖచ్చితమైన తేదీ, పాల్గొన్నవారు, దాని స్థాయి లేదా పరిణామాలకు అది రుజువు కాదు. ఈ అంశాలను నిర్ధారించడానికి సమకాలీన వార్తాపత్రికలు, పరిపాలనా రికార్డులు, ఇతర చారిత్రక ఆధారాల నుంచి ధ్రువీకరణ అవసరం.
- ప్రిలిమ్స్ కాలక్రమం: ఆగస్టు 8న తీర్మానాన్ని ఆమోదించిన ఘటనను, 1942 ఆగస్టు 9న ప్రారంభమైన ప్రధాన నాయకుల అరెస్టుల నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి.
- ప్రాంతీయ పోలిక: బెంగళూరులో జరిగిన ఊరేగింపును బలియా, తామ్లుక్, సతారాలలోని సమాంతర ప్రభుత్వాలతో కలిపి చూడకూడదు; ఇవి భిన్నమైన ప్రతిఘటన రూపాలకు ప్రాతినిధ్యం వహించాయి.
- మెయిన్స్ విశ్లేషణ: క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం వలస పాలన వ్యతిరేక ప్రజా సమీకరణలోని తీవ్రతను చాటింది. అయితే, అది తక్షణ స్వాతంత్ర్యాన్ని సాధించలేదు; అంతటా ఒకే విధమైన సమన్వయంతో, పూర్తిగా అహింసాయుత ఉద్యమంగానూ కొనసాగలేదు.
కాలరేఖ
March–April 1942
క్రిప్స్ మిషన్ అంగీకారాన్ని సాధించడంలో విఫలమైంది.
14 July 1942
కాంగ్రెస్ కార్యవర్గం వార్ధాలో క్విట్ ఇండియా ప్రతిపాదనను ఆమోదించింది.
8 August 1942
AICC బొంబాయిలో తీర్మానాన్ని ఆమోదించింది; గాంధీ “సాధించండి లేదా మరణించండి” అనే పిలుపునిచ్చారు.
9 August 1942
ప్రధాన కాంగ్రెస్ నాయకులను అరెస్టు చేశారు; అనంతరం విస్తృతంగా నిరసనలు చెలరేగాయి.
December 1942
తామ్రలిప్త జాతీయ సర్కార్ స్థాపించబడింది.
1943–1946
సతారాలోని ప్రతి సర్కార్ ప్రాంతీయ ప్రతిఘటనను కొనసాగించింది.
May 1944
గాంధీ నిర్బంధం నుంచి విడుదలయ్యారు.
యుద్ధకాల ప్రతిష్టంభన నుంచి ప్రజా ప్రతిఘటన వరకు
- 1. భారతీయుల సమ్మతి లేకుండా యుద్ధంలో భాగస్వామ్యం, పెరుగుతున్న ఆర్థిక దుస్థితి
- 2. క్రిప్స్ మిషన్ వైఫల్యం
- 3. వార్ధా ప్రతిపాదన, బొంబాయి AICC తీర్మానం
- 4. 9 ఆగస్టున నాయకత్వం అరెస్టు
- 5. ప్రజా నిరసనలు, స్థానికంగా వలస పాలనకు ఆటంకాలు
- 6. రహస్య కార్యాచరణ నెట్వర్క్లు, సమాంతర ప్రభుత్వాల ద్వారా ప్రతిఘటన కొనసాగింపు
| వ్యక్తి | అనుబంధం | ప్రదేశం |
|---|---|---|
| అరుణా ఆసఫ్ అలీ | 9 ఆగస్టు 1942న పతాకావిష్కరణ | గోవాలియా ట్యాంక్, బొంబాయి |
| ఉషా మెహతా | రహస్య కాంగ్రెస్ రేడియో | బొంబాయి |
| జయప్రకాశ్ నారాయణ్ | జైలు నుంచి తప్పించుకోవడం, రహస్య ప్రతిఘటన | హజారీబాగ్, బిహార్ |
| చిత్తూ పాండే | స్వల్పకాలం కొనసాగిన సమాంతర పాలన | బల్లియా |
| నానా పాటిల్ | ప్రతి సర్కార్ | సతారా |
వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు
కాంగ్రెస్ రేడియో: సెన్సార్షిప్కు ప్రతిఘటన
ఉషా మెహతా చేపట్టిన రహస్య రేడియో ప్రసార కార్యక్రమం 1942లో కొద్దికాలం పాటు బొంబాయిలో కొనసాగింది. అధికారులకు పట్టుబడకుండా ఉండేందుకు ప్రసార కేంద్రం స్థానాలను మారుస్తూ వచ్చారు. చివరికి అది బయటపడటం, రహస్య సమాచార ప్రసారంలోని సృజనాత్మకతతో పాటు వలస పాలకుల నిఘాకు అది చిక్కే ప్రమాదాన్ని కూడా తెలియజేస్తుంది.
తామ్రలిప్త: నిరసన పరిపాలనగా మారిన వైనం
తామ్రలిప్త జాతీయ సర్కార్ ప్రతిఘటనతో పాటు తుఫాను సహాయక చర్యలు, మధ్యవర్తిత్వం ద్వారా వివాదాల పరిష్కారం, స్వచ్ఛంద సేవకులను సంఘటితం చేయడం వంటి కార్యకలాపాలను చేపట్టింది. సతీశ్ చంద్ర సామంతా వంటి నాయకులతో అనుబంధం కలిగిన ఈ ప్రభుత్వం, వలస పాలనను వ్యతిరేకించడం ద్వారానే కాకుండా ప్రజాసేవ ద్వారా కూడా స్థానికంగా ప్రజామోదాన్ని ఎలా పెంపొందించుకోవచ్చో తెలియజేస్తుంది.
గత సంవత్సర ప్రశ్నలు
UPSC ప్రిలిమ్స్ 2013
కింది వాటిలో దేనికి ప్రతిస్పందనగా క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం ప్రారంభమైంది?
- A. క్యాబినెట్ మిషన్ ప్రణాళిక
- B. క్రిప్స్ ప్రతిపాదనలు
- C. సైమన్ కమిషన్ నివేదిక
- D. వేవెల్ ప్రణాళిక
2024 · GS-I: క్విట్ ఇండియా ఉద్యమానికి దారితీసిన సంఘటనలు ఏమిటి? దాని ఫలితాలను పేర్కొనండి.
- యుద్ధకాలంలో భారతీయుల అభిప్రాయాలను పరిగణనలోకి తీసుకోకపోవడం, రాజ్యాంగపరమైన ప్రతిష్టంభన, క్రిప్స్ మిషన్ వైఫల్యాన్ని వివరించండి.
- జపాన్ సైనిక ముందడుగులు, ఆర్థిక ఇబ్బందులను చర్చించండి.
- అరెస్టులు, వికేంద్రీకృత ప్రతిఘటన, రహస్య కార్యకలాపాలు, సమాంతర ప్రభుత్వాలను వివరించండి.
- తక్షణ అణచివేతను, దీర్ఘకాలిక రాజకీయ ప్రాధాన్యాన్ని వేరుచేసి వివరించండి.
సాధన ప్రశ్నలు
ప్రశ్న 1
కింది సంఘటనలను పరిశీలించండి: 1. క్విట్ ఇండియా తీర్మానానికి AICC ఆమోదం 2. వార్ధాలో కాంగ్రెస్ వర్కింగ్ కమిటీ తీర్మానం 3. ప్రధాన కాంగ్రెస్ నాయకుల అరెస్టు 4. క్రిప్స్ మిషన్ వైఫల్యం. వీటి సరైన కాలక్రమం ఏమిటి?
- A. 4–2–1–3
- B. 2–4–3–1
- C. 4–1–2–3
- D. 2–1–4–3
ప్రశ్న 2
కింది జతలలో తప్పుగా జతపరచబడినది ఏది?
- A. ఉషా మెహతా — కాంగ్రెస్ రేడియో
- B. చిత్తూ పాండే — బల్లియా
- C. నానా పాటిల్ — తామ్రలిప్త జాతీయ సర్కార్
- D. అరుణా అసఫ్ అలీ — గోవాలియా ట్యాంక్లో పతాకావిష్కరణ
ప్రశ్న 3
క్విట్ ఇండియా ఉద్యమానికి సంబంధించి ఈ ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. అహింసా మార్గంలో పోరాటానికి కాంగ్రెస్ అనుమతినిచ్చింది. 2. భారత కమ్యూనిస్టు పార్టీ ఉద్యమానికి అధికారికంగా మద్దతు ఇచ్చింది. 3. కొన్ని సమాంతర ప్రభుత్వాలు 1942 తరువాత కూడా కొనసాగాయి. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?
- A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
- B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
- C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
- D. 1, 2 మరియు 3
మెయిన్స్: క్విట్ ఇండియా ఉద్యమం సంఘటిత రాజకీయ పిలుపును వికేంద్రీకృత ప్రజా ప్రతిఘటనతో మిళితం చేసింది. దాని స్వభావాన్ని, ప్రాధాన్యాన్ని చర్చించండి. 250 పదాల్లో సమాధానం రాయండి.
- యుద్ధకాల నేపథ్యాన్ని, ఆగస్టు 1942 తీర్మానాన్ని పరిచయం చేయండి.
- ముందస్తు అరెస్టులు కేంద్ర నాయకత్వ దిశానిర్దేశాన్ని ఎలా దెబ్బతీశాయో వివరించండి.
- శాంతియుత ప్రదర్శనలు, విధ్వంసక చర్యలు, రహస్య కార్యకలాపాల నెట్వర్క్లను పరిశీలించండి.
- ప్రాంతీయ వైవిధ్యాన్ని వివరించడానికి బల్లియా, తామ్లుక్, సతారా ఉదాహరణలను ఉపయోగించండి.
- భాగస్వామ్యంలోని అసమానతలను, కాంగ్రెస్ విధానానికి స్థానిక చర్యలకు మధ్య ఉన్న వ్యత్యాసాన్ని అంచనా వేయండి.
- తక్షణ అణచివేతను, వలస పాలన చట్టబద్ధతకు ఉద్యమం విసిరిన దీర్ఘకాలిక సవాలును సమతుల్యంగా అంచనా వేస్తూ ముగించండి.
అధ్యయన మూలాలు
- NCERT, Themes in Indian History, Part III: Mahatma Gandhi and the Nationalist Movement.
- Bipan Chandra and others, India’s Struggle for Independence: chapter on Quit India.
- Sumit Sarkar, Modern India 1885–1947.
- Gandhi Heritage Portal: Collected Works of Mahatma Gandhi, speeches and writings from August 1942.
- UPSC official website: Civil Services Examination previous question papers.
- https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Procession_at_Bangalore_during_Quit_India_movement,_by_Indian_National_Congress.jpg
