New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · వలస పాలన, ఆర్థిక వ్యవస్థ

రైల్వేలు

రైల్వేలు ఒక ప్రధాన సాంకేతిక ఆవిష్కరణగా, భారతదేశంలో వలస పాలనకు కీలకమైన వ్యవస్థగా నిలిచాయి. 1853లో బొంబాయి–ఠాణే ప్రయాణికుల రైలు సేవతో ప్రారంభమైన రైల్వే వ్యవస్థ నౌకాశ్రయాలు, ఉత్పత్తి ప్రాంతాలు, నగరాలు, సైనిక కేంద్రాలను అనుసంధానించింది. దీని నిధుల సమీకరణ, మార్గాల ఎంపిక ప్రధానంగా బ్రిటిష్ వాణిజ్య, వ్యూహాత్మక ప్రాధాన్యాలను ప్రతిబింబించాయి. అయితే, రైల్వేలు మార్కెట్లను ఏకీకృతం చేయడంతోపాటు ప్రజల రాకపోకలను పెంచి, భారత జాతీయవాదం అభివృద్ధికి కూడా తోడ్పడ్డాయి. UPSC దృష్ట్యా, వలస పాలకుల లక్ష్యాలకు, రైల్వేల విస్తరణ వల్ల ఏర్పడిన విస్తృతమైన, కొన్నిసార్లు వారు ఉద్దేశించని పర్యవసానాలకు మధ్య తేడాను గుర్తించడం కీలకం.

రాయపురం రైల్వే స్టేషన్

రాయపురం రైల్వే స్టేషన్

Credit: Manuvardhan62406 · CC BY-SA 4.0 · source

భారతదేశంలోని భోర్ ఘాట్ రైల్వే స్థానాన్ని చూపే పటం. సూచిక జర్మన్ భాషలో ఉంది

భారతదేశంలోని భోర్ ఘాట్ రైల్వే స్థానాన్ని చూపే పటం. సూచిక జర్మన్ భాషలో ఉంది

Credit: Open Street Map Data: OpenStreetMap and contributors Rendering: Pechristener · CC BY-SA 3.0 · source

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: చారిత్రక ప్రావిన్సులు, సంస్థానాలు; ఇవి ప్రస్తుత భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

Map study

1909లో బ్రిటిష్ భారత సామ్రాజ్యం: చారిత్రక ప్రావిన్సులు, సంస్థానాలు; ఇవి ప్రస్తుత భారత రాష్ట్రాల సరిహద్దులు కావు.

  • భౌగోళిక విస్తృతిని అర్థం చేసుకునే ముందు మూలాధారం తేదీని, పటంలోని చిహ్నాల వివరణను చదవండి.
  • ప్రధాన ప్రాంతాలు, పొరుగు రాజ్యాలు, భౌగోళిక అవరోధాలను పోల్చండి; చారిత్రక సరిహద్దులు, ప్రభావ పరిధులు ఉజ్జాయింపులు మాత్రమే; అవి కాలక్రమేణా మారాయి.

Credit: Edinburgh Geographical Institute; J. G. Bartholomew and Sons · Public domain · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

1. ఆవిర్భావం, విస్తరణ

1830లలో మద్రాసు సమీపంలోని రెడ్ హిల్ రైల్వేతో సహా, స్వల్ప దూర పారిశ్రామిక రైలు మార్గాలతో జరిగిన తొలి ప్రయోగాల అనంతరం రైల్వేల అభివృద్ధి కొనసాగింది. వీటిని 16 ఏప్రిల్ 1853న బొంబాయి–ఠాణే మధ్య గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులా రైల్వే నిర్వహించిన తొలి ప్రయాణికుల రైలు సేవ నుంచి వేరుగా గుర్తించాలి. ఈస్ట్ ఇండియన్ రైల్వే 1854లో హౌరా–హుగ్లీ మధ్య ప్రయాణికుల రైలు సేవలను ప్రారంభించింది. దక్షిణ భారతదేశంలో రాయపురం–వాలాజా రోడ్ రైలు సేవ 1856లో ప్రారంభమైంది.

గవర్నర్-జనరల్ లార్డ్ డల్హౌసీ తన 1853 రైల్వే విధాన పత్రం (Railway Minute) ద్వారా రైల్వేల అభివృద్ధికి స్పష్టమైన విధాన చట్రాన్ని అందించారు. ప్రధాన ఓడరేవులు, పరిపాలనా కేంద్రాలు, అంతర్భాగ ప్రాంతాలను అనుసంధానించే ప్రధాన రైలు మార్గాల నిర్మాణాన్ని ఆయన సమర్థించారు. విద్యుత్ టెలిగ్రాఫ్, మెరుగుపరచిన తపాలా సేవలతో పాటు రైల్వేలు కూడా సమాచార ప్రసారాన్ని, రాకపోకలను వేగవంతం చేయడానికి, సామ్రాజ్యాధిపత్యాన్ని పటిష్ఠం చేయడానికి సాధనాలుగా ఉపయోగపడ్డాయి. సైన్యాలను సుదూర ప్రాంతాలకు వేగంగా తరలించగలగడం ఎంత విలువైనదో 1857 తిరుగుబాటు బ్రిటిష్ అధికారులకు మరింత స్పష్టంగా తెలియజేసింది.

రైల్వే మార్గాల మొత్తం పొడవు 1880లో సుమారు 9,000 మైళ్ల నుంచి 1914 నాటికి దాదాపు 35,000 మైళ్లకు విస్తరించింది. ఇటువంటి మొత్తం గణాంకాలు సాధారణంగా బ్రిటిష్ పాలన నాటి భారతదేశాన్ని సూచిస్తాయి; ఆనాటి సరిహద్దులు ప్రస్తుత భారత గణతంత్ర సరిహద్దులకు భిన్నంగా ఉండేవి. ఈ విస్తరణ అసమానంగా జరిగింది: స్థానిక రవాణా అవసరాల కంటే వాణిజ్యపరంగా విలువైన, వ్యూహాత్మకంగా ముఖ్యమైన మార్గాలకు తరచూ ప్రాధాన్యం లభించింది. బొంబాయి, కలకత్తా, మద్రాసు తమ వెనుకనున్న అంతర్భాగ ప్రాంతాలను విదేశీ వాణిజ్యంతో అనుసంధానించే ప్రధాన రైల్వే ముఖద్వారాలుగా ఆవిర్భవించాయి.

  • తొలినాటి ముఖ్యమైన కంపెనీలలో గ్రేట్ ఇండియన్ పెనిన్సులా రైల్వే, ఈస్ట్ ఇండియన్ రైల్వే, మద్రాస్ రైల్వే ఉన్నాయి.
  • పరీక్షల దృష్ట్యా గుర్తించాల్సిన తేడా: 1853లో తొలి ప్రయాణికుల రైలు నడవడం అనేది భారతదేశంలో రైల్వే సాంకేతికతను మొట్టమొదటిసారి ఉపయోగించిన సందర్భం కాదు.

2. ఆర్థిక వనరులు, యాజమాన్యం, పరిపాలన

తొలినాటి హామీ వ్యవస్థలో ప్రైవేటు బ్రిటిష్ కంపెనీలు ప్రధానంగా లండన్‌లో మూలధనాన్ని సమీకరించాయి. వలస ప్రభుత్వం ఉచితంగా భూమిని సమకూర్చడంతో పాటు, ఆమోదించిన మూలధనంపై సాధారణంగా 5% వార్షిక ప్రతిఫలానికి హామీ ఇచ్చింది. నిర్వహణ ద్వారా వచ్చిన ఆదాయం సరిపోకపోతే, ఆ లోటును భారతదేశపు ప్రభుత్వ ఆదాయం నుంచి భర్తీ చేసేవారు. ఒప్పందాల్లో ప్రభుత్వ పర్యవేక్షణ, లాభాల భాగస్వామ్య ఏర్పాట్లు, తదనంతరం ప్రభుత్వం కొనుగోలు చేయడానికి సంబంధించిన నిబంధనలు కూడా ఉండేవి. అందువల్ల ప్రైవేటు యాజమాన్యం ఉన్నంత మాత్రాన పెట్టుబడిదారులే పూర్తి వాణిజ్య నష్టభయాన్ని భరించారని అర్థం కాదు.

హామీతో కూడిన ప్రతిఫలాల వల్ల నిర్మాణ వ్యయాలను నియంత్రించాలనే ప్రేరణ బలహీనపడిందని విమర్శకులు వాదించారు. ఖరీదైన నిర్మాణ పనులు, దిగుమతి చేసుకున్న పరికరాలు, బ్రిటిష్ సిబ్బందికి చేసిన చెల్లింపులు భారాన్ని పెంచాయి. భారతీయ పన్ను చెల్లింపుదారులు నష్టభయాలకు ఆర్థిక భరోసా కల్పించగా, పెట్టుబడిదారులు రక్షణ కలిగిన ప్రతిఫలాలను పొందారు. తత్ఫలితంగా, జాతీయవాద ఆర్థికవేత్తలు రైల్వేలను కేవలం రవాణా మౌలిక సదుపాయాలుగా మాత్రమే కాకుండా, వలస పాలనకు సంబంధించిన వ్యయాలు, ప్రయోజనాల పంపిణీలో భాగంగా కూడా పరిశీలించారు.

1860ల చివరి నుంచి ప్రభుత్వం నేరుగా చేపట్టే రైల్వే నిర్మాణం విస్తరించింది. తొలినాటి హామీ ఏర్పాట్లు ఖరీదైనవిగా తేలడం దీనికి ఒక కారణం. తదనంతర దశాబ్దాల్లో ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని మార్గాలు, కంపెనీల నిర్వహణ, సవరించిన హామీలు కలగలిసి అమలులో ఉండేవి. అనేక మార్గాలను ప్రభుత్వం క్రమంగా కొనుగోలు చేసింది; అయినప్పటికీ, కొన్నిసార్లు వాటి నిర్వహణ కంపెనీల వద్దే కొనసాగింది. అందువల్ల వలస పాలనలో రైల్వే పరిపాలన అనేది ప్రభుత్వ, ప్రైవేటు ఏర్పాట్లతో కూడిన మార్పులకు లోనయ్యే మిశ్రమ వ్యవస్థగా ఉండేది తప్ప, మార్పులేని ఒకే నమూనాగా ఉండేది కాదు.

1905లో ఏర్పాటు చేసిన రైల్వే బోర్డు కేంద్ర స్థాయి సమన్వయాన్ని బలోపేతం చేసింది. 1920–21 నాటి అక్వర్త్ కమిటీ రైల్వే పరిపాలన, ఆర్థిక వ్యవహారాల్లో సంస్కరణలను సిఫార్సు చేసింది. అనంతరం 1924లో రైల్వే ఆర్థిక వ్యవహారాలను సాధారణ ఆర్థిక వ్యవహారాల నుంచి వేరు చేయడంతో, రైల్వే వ్యవస్థకు ప్రత్యేక బడ్జెట్ చట్రం ఏర్పడింది. బ్రాడ్, మీటర్, నారో గేజ్‌లు ఏకకాలంలో అమలులో ఉండేవి. దీనివల్ల కొన్ని మార్గాల్లో నిర్మాణ వ్యయాలు తగ్గినప్పటికీ, గేజ్ మారే చోట్ల సరుకులను ఒక రైలు నుంచి మరొక రైలుకు బదిలీ చేయడంలో సమస్యలు తలెత్తాయి.

  • హామీ ఇచ్చిన ప్రతిఫలం అనేది ఒక ఆర్థిక ఏర్పాటు మాత్రమే; అది చౌక ప్రయాణ ఛార్జీలకు గానీ, అందరికీ రవాణా సదుపాయం అందుబాటులో ఉండటానికి గానీ హామీ ఇవ్వలేదు.
  • ప్రభుత్వ యాజమాన్యం, ప్రభుత్వ నిర్వహణ వేర్వేరు: ప్రభుత్వ యాజమాన్యంలోని రైల్వేను కూడా ఒక కంపెనీ నిర్వహించవచ్చు.

3. వలసపాలన ఆర్థిక లక్ష్యాలు, పర్యవసానాలు

పత్తి, గోధుమలు, జనపనార, బొగ్గు తదితర ఉత్పత్తి ప్రాంతాలను ఓడరేవులు, పారిశ్రామిక కేంద్రాలతో అనుసంధానించడానికి రైల్వేలు తోడ్పడ్డాయి. అవి ముడి పదార్థాలు, ఎగుమతి పంటలను బయటి మార్కెట్లకు తరలించడంతోపాటు, దిగుమతి చేసుకున్న తయారీ వస్తువులను దేశ అంతర్భాగాల్లో పంపిణీ చేశాయి. బ్రిటిష్ పారిశ్రామిక, వాణిజ్య ప్రయోజనాలకు అనుగుణంగా రూపుదిద్దుకున్న ప్రపంచ ఆర్థిక వ్యవస్థలో భారత్ అంతర్భాగం కావడానికి ఇది దోహదపడింది. అయితే, రైల్వే వ్యవస్థ పెద్ద ఎత్తున ప్రయాణికుల రవాణాకు, అంతర్గత వాణిజ్యానికి కూడా సేవలందించింది; అది కేవలం ఎగుమతులను తరలించే సాధనం మాత్రమే కాదు.

సరుకు రవాణా వ్యయాలు తగ్గడం, ప్రయాణ సమయం ఆదా కావడం వల్ల మార్కెట్లు విస్తరించాయి, ప్రాంతీయ ప్రత్యేకీకరణ ప్రోత్సహించబడింది, అనుసంధానమైన మార్కెట్ల మధ్య ధరల వ్యత్యాసాలు తగ్గాయి. సాగుదారులకు సుదూర ప్రాంతాల్లోని కొనుగోలుదారులను చేరుకునే అవకాశం లభించింది. అయితే, వాణిజ్యీకరణ పెరగడంతో వారు అంతర్జాతీయ ధరల ఒడిదుడుకుల ప్రభావానికి కూడా లోనయ్యారు. దాని ప్రభావాలు స్థానిక రుణ సంబంధాలు, భూమిశిస్తు చెల్లింపు భారం, బేరసారాల శక్తిపై ఆధారపడి ఉండేవి. రైల్వే సదుపాయం అందుబాటులోకి రావడం మాత్రమే రైతుల ఆదాయాల పెరుగుదలకు లేదా రుణ విముక్తికి హామీ ఇవ్వలేదు.

ప్రారంభంలో సేకరణ విధానం బ్రిటిష్ రైలు పట్టాలు, లోకోమోటివ్‌లు, యంత్రాలకు ప్రాధాన్యమిచ్చింది. దీనివల్ల, ఆ ప్రాధాన్యం లేకపోతే రైల్వే నిర్మాణం దేశీయ పరిశ్రమలకు అందించగలిగిన ప్రోత్సాహం పరిమితమైంది. అయినప్పటికీ, రైల్వే డిమాండ్ వల్ల రైల్వే వర్క్‌షాపులు, భారతీయ బొగ్గు గనుల తవ్వకం, తరువాతి కాలంలో దేశీయ ఇనుము, ఉక్కు ఉత్పత్తి ప్రయోజనం పొందాయి. బొంబాయి, బెంగాల్ బొగ్గు ప్రాంతం వంటి పారిశ్రామిక కేంద్రాలకు కూడా రైల్వేలు తోడ్పడ్డాయి. అందువల్ల భారతీయ పరిశ్రమకు రైల్వేల తోడ్పాటు వాస్తవమైనదే అయినప్పటికీ, వలసపాలన నాటి సేకరణ, పెట్టుబడి విధానాలు దానిని పరిమితం చేశాయి.

దాదాభాయి నౌరోజీ, ఆర్. సి. దత్ ప్రభుత్వ ఆర్థిక భారం, ప్రయోజనాల అసమాన పంపిణీని విమర్శించారు. విదేశాలకు వడ్డీ చెల్లింపులు, విదేశాల నుంచి వస్తువుల సేకరణ, విదేశాల్లో చెల్లించిన జీతాలు లేదా పింఛన్లు సంపద తరలింపుపై జరిగిన విస్తృత చర్చలో భాగమయ్యాయి. విశ్లేషణలో కచ్చితత్వం కోసం, విదేశాలకు చేసిన ప్రతి రైల్వే చెల్లింపునూ ఒకే రకమైన సంపద తరలింపుగా పరిగణించకూడదు: జాతీయవాదుల వాదన వలసపాలన అభివృద్ధిలోని అసమాన నిర్మాణం, అవకాశ వ్యయాలకు సంబంధించినది.

  • యంత్రాలతో తయారైన దిగుమతి వస్తువులు దేశీయ మార్కెట్లలోకి విస్తరించడానికి రైల్వేలు దోహదపడ్డాయి. అయితే, పారిశ్రామిక క్షీణతకు అనేక కారణాలు ఉన్నాయి; దానిని కేవలం రైల్వేలకే ఆపాదించలేం.

4. సమాజం, కరువు, జాతీయవాదం

రైల్వేలు ఉపాధి, తీర్థయాత్రలు, విద్య, వాణిజ్యం కోసం ప్రజల రాకపోకలను పెంచాయి. రైల్వే పట్టణాలు, వర్క్‌షాపులు, జంక్షన్లు కొత్త వృత్తి సమూహాల ఆవిర్భావానికి దోహదపడ్డాయి. కలిసి ప్రయాణించడం కొన్నిసార్లు సంప్రదాయ సామాజిక హద్దులను సవాలు చేసినప్పటికీ, కుల ఆచారాలు, వర్గ భేదాలు, జాతి వివక్ష కొనసాగాయి. భారతీయ ప్రయాణికులలో అత్యధికులు విపరీతమైన రద్దీతో కూడిన మూడో తరగతి బోగీలలో ప్రయాణించేవారు. సంపన్న ప్రయాణికులకు అందుబాటులో ఉన్న మెరుగైన సౌకర్యాలతో పోలిస్తే ఈ పరిస్థితి పూర్తి భిన్నంగా ఉండేది.

ఆహార కొరతతో బాధపడుతున్న ప్రాంతాలకు ఆహారాన్ని వేగంగా తరలించడాన్ని రైలు రవాణా సాధ్యం చేసింది. అయినప్పటికీ, 1876–78, 1896–97 నాటి కరవులతో సహా తీవ్రమైన కరవులు కొనసాగాయి. ఆహార లభ్యత, దానిని పొందగల సామర్థ్యం వేర్వేరు సమస్యలు: ధాన్యం రవాణా అవుతున్నప్పటికీ, పేదరికంలో ఉన్న ప్రజలకు కొనుగోలు శక్తి ఉండేది కాదు. రెవెన్యూ వసూళ్ల ఒత్తిళ్లు, తగినంతగా లేని సహాయ చర్యలు, పరిపాలనాపరమైన నిర్ణయాలు మరణాల స్థాయిని ప్రభావితం చేశాయి. రైల్వేలు సహాయ చర్యలకు తోడ్పడగలిగినా, అవి మాత్రమే కరవును నివారించలేకపోయాయి.

వలస పాలకుల సైనిక దళాల తరలింపును బలోపేతం చేసిన అదే రైల్వే వ్యవస్థ, జాతీయవాద నాయకుల ప్రయాణాలకు, వార్తాపత్రికలు, రాజకీయ భావాల వ్యాప్తికి కూడా తోడ్పడింది. కాంగ్రెస్ ప్రతినిధులు, బహిరంగ సభల వక్తలు, ప్రచారకులు ప్రావిన్సుల సరిహద్దులను దాటి ప్రయాణించి, అఖిల భారత రాజకీయ వేదిక ఏర్పడటానికి దోహదపడ్డారు. రైల్వే కార్మికులు సమష్టిగా సంఘటితమయ్యారు; అఖిల భారత రైల్వే కార్మికుల సమాఖ్య 1924లో స్థాపించబడింది. ఈ విధంగా రైల్వేలు సామ్రాజ్యవాద నియంత్రణకు ఉపయోగపడుతూనే, వలసవాద వ్యతిరేక సమీకరణకు ఉపయోగకరమైన సంబంధాలను కూడా ఏర్పరిచాయి.

  • సాంకేతిక నిర్ణయవాదాన్ని నివారించండి: రైల్వేలు జాతీయ సమైక్యతకు దోహదపడ్డాయి. అయితే, అవి వాటంతటవే జాతీయవాదాన్ని సృష్టించలేదు లేదా సామాజిక అంతరాలను నిర్మూలించలేదు.

5. పర్యావరణ ప్రభావాలు, చారిత్రక మదింపు

రైల్వే నిర్మాణానికి భూమి, మట్టి పనులు, వంతెనలు, స్లీపర్ల కోసం పెద్ద మొత్తంలో కలప అవసరమయ్యాయి. రైల్వేల కలప అవసరం అడవులపై ఒత్తిడిని తీవ్రతరం చేసింది; కలప సరఫరాలను నియంత్రించేందుకు వలస పాలకులు చేపట్టిన చర్యలకు దోహదపడింది. అటవీ చట్టాలు, అడవులను రిజర్వు చేయడం ద్వారా మరింత విస్తృతమైన రెవెన్యూ, పరిపాలనా లక్ష్యాలను కూడా సాధించేందుకు ప్రయత్నించారు. అందువల్ల రైల్వేల విస్తరణను ఒక ముఖ్యమైన కారణంగా పరిగణించాలే తప్ప, ఏకైక కారణంగా చూడకూడదు.

తగినన్ని నీటి ప్రవాహ మార్గాలు లేని చోట్ల రైల్వే గట్లు నీటి పారుదలకు ఆటంకం కలిగించేవి. బొగ్గు వినియోగం, గనుల తవ్వకం అదనపు పర్యావరణ నష్టాలను కలిగించాయి. సమతుల్యమైన చారిత్రక మదింపు మూడు ప్రశ్నలను వేర్వేరుగా పరిశీలిస్తుంది: రైల్వేలను ఎందుకు నిర్మించారు, వాటికి నిధులు సమకూర్చి నియంత్రించినవారు ఎవరు, వాటివల్ల ఎలాంటి పరిణామాలు చోటుచేసుకున్నాయి. వలస పాలకుల వాణిజ్య, సైనిక ప్రాధాన్యాలు ఈ వ్యవస్థ రూపురేఖలను నిర్దేశించాయి. అయితే భారతీయులు కూడా వ్యాపార కార్యకలాపాలకు, రాకపోకలకు, రాజకీయంగా సంఘటితం కావడానికి దీనిని ఉపయోగించుకున్నారు. అందువల్ల ఆధునికీకరణ ప్రభావాలు, దోపిడీ ప్రధానమైన సంస్థాగత వ్యవస్థలు ఏకకాలంలో కొనసాగాయి.

  • UPSC దృక్పథం: సాంకేతిక పురోగతిని సమానత్వంతో కూడిన అభివృద్ధి నుంచి, సామ్రాజ్యవాద ఉద్దేశాలను అనుద్దేశిత ఫలితాల నుంచి వేరు చేసి చూడాలి.

కాలరేఖ

  1. 1853

    బొంబాయి–ఠాణే ప్రయాణికుల రైలు సేవ ప్రారంభమైంది; డల్హౌసీ తన రైల్వే విధాన పత్రాన్ని (Railway Minute) జారీ చేశాడు.

  2. 1854–1856

    హౌరా–హుగ్లీ మధ్య, రాయపురం–వాలాజా రోడ్ మధ్య ప్రయాణికుల రైలు సేవలు ప్రారంభమయ్యాయి.

  3. Late 1860s onward

    మార్పు చెందుతున్న కంపెనీ నిర్వహణ ఏర్పాట్లతో పాటు, ప్రభుత్వం నేరుగా చేపట్టిన రైల్వే నిర్మాణం విస్తరించింది.

  4. 1905

    రైల్వే బోర్డు స్థాపించబడింది.

  5. 1920–1924

    అక్వర్త్ కమిటీ రైల్వే పరిపాలనను పరిశీలించింది; అనంతరం 1924లో రైల్వేలకు ప్రత్యేక ఆర్థిక వ్యవస్థ ఏర్పడింది.

తొలినాటి హామీ వ్యవస్థ పనిచేసిన విధానం

  1. 1. బ్రిటిష్ కంపెనీలు మూలధనాన్ని సమీకరించాయి.
  2. 2. ప్రభుత్వం భూమిని సమకూర్చి, రాబడికి హామీ ఇచ్చింది.
  3. 3. కంపెనీలు ఒప్పందాల ప్రకారం రైల్వే మార్గాలను నిర్మించి, నిర్వహించాయి.
  4. 4. ఆదాయం హామీ ఇచ్చిన రాబడి కంటే తక్కువగా ఉన్నప్పుడు, ఆ లోటును భారతదేశ ఆదాయాల నుంచి భర్తీ చేయాల్సి వచ్చేది.
  5. 5. అధిక వ్యయాల కారణంగా ఒప్పందాలను సవరించడం, ప్రభుత్వ భాగస్వామ్యాన్ని పెంచడం జరిగాయి.
వలస పాలన ప్రాధాన్యాలు, విస్తృత పర్యవసానాలు
అంశంవలస పాలన ప్రాధాన్యంవిస్తృత పర్యవసానం
వాణిజ్యంఉత్పత్తి ప్రాంతాలను నౌకాశ్రయాలతో అనుసంధానించడంఅంతర్గత మార్కెట్లు, వాణిజ్య వ్యవసాయం విస్తరణ
భద్రతదళాలను వేగంగా మోహరించడంపౌరుల ప్రయాణాలకు, రాజకీయ కార్యకలాపాల కోసం రాకపోకలకు అవకాశాలు పెరగడం
విత్త వ్యవస్థహామీల ద్వారా బ్రిటిష్ మూలధనాన్ని ఆకర్షించడంఆర్థిక నష్టభయంలో కొంత భాగాన్ని భారతదేశ ఆదాయాలపై మోపడం
పరిశ్రమబ్రిటిష్ రైల్వే పరికరాలకు గిరాకీభారతీయ రైల్వే వర్క్‌షాపులు, బొగ్గు గనుల తవ్వకం, అనంతర కాలంలో ఉక్కు సరఫరాల వృద్ధి
పర్యావరణంకలపను, రవాణా మార్గాలను సమకూర్చుకోవడంఅడవులపై ఒత్తిడి, స్థానిక నీటి పారుదలకు అంతరాయం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

అమెరికా అంతర్యుద్ధ కాలంలో బొంబాయికి పత్తిని సరఫరా చేసిన లోతట్టు ప్రాంతం

1861–65 నాటి అమెరికా అంతర్యుద్ధం బ్రిటిష్ మిల్లులకు పత్తి సరఫరాలో అంతరాయం కలిగించి, భారతీయ పత్తికి డిమాండ్‌ను పెంచింది. విస్తరిస్తున్న రైల్వే అనుసంధానాలు పశ్చిమ భారతదేశంలోని పత్తిని బొంబాయికి తరలించడానికి తోడ్పడ్డాయి. ఆ తరువాత ధరలు తిరిగి పడిపోవడం, మెరుగైన రవాణా వాణిజ్య అవకాశాలను పెంచడంతోపాటు ప్రపంచ మార్కెట్‌లోని ఆకస్మిక ఒడిదుడుకుల ప్రభావానికి గురయ్యే ప్రమాదాన్ని కూడా పెంచగలదని స్పష్టం చేసింది.

1876–78 నాటి కరువు

రైల్వే వ్యవస్థ విస్తరిస్తున్నప్పటికీ మద్రాసు, బొంబాయి, మైసూరు, హైదరాబాద్‌లలోని కొన్ని ప్రాంతాలు తీవ్రమైన కరువుకు గురయ్యాయి. రైలు రవాణా ద్వారా ధాన్యాన్ని తరలించగలిగినప్పటికీ, కటిక పేదరికం, తగినంత సహాయం అందకపోవడం వల్ల ప్రజలు దానిని పొందలేకపోయారు. రవాణా సామర్థ్యాన్ని, కరువు నుంచి సమర్థవంతమైన రక్షణను వేర్వేరుగా ఎందుకు చూడాలో ఈ ఉదంతం తెలియజేస్తుంది.

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

వలస పాలనలోని భారతదేశంలో ప్రారంభ దశ రైల్వే హామీ వ్యవస్థకు సంబంధించి కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. బ్రిటిష్ పెట్టుబడిదారులకు సాధారణంగా హామీతో కూడిన ప్రతిఫలం లభించేది. 2. రాబడిలో ఏర్పడిన లోటును భారతదేశ ఆదాయాల నుంచి భర్తీ చేయవచ్చు. 3. హామీ పొందిన అన్ని రైల్వేలను ప్రభుత్వమే నేరుగా నిర్వహించేది. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

సరైన కాలక్రమం ఏది? 1. రైల్వే బోర్డు స్థాపన 2. బొంబాయి–ఠాణే ప్రయాణికుల రైలు సేవ 3. రైల్వే ఆర్థిక వ్యవహారాల వేరుచేయడం 4. హౌరా–హుగ్లీ ప్రయాణికుల రైలు సేవ

  • A. 2–4–1–3
  • B. 4–2–1–3
  • C. 2–1–4–3
  • D. 2–4–3–1

ప్రశ్న 3

వలస పాలనలోని భారతదేశంలో రైల్వేలు ఉన్నంత మాత్రాన కరువులను నివారించలేకపోవడానికి ప్రధాన కారణం:

  • A. రైల్వే మార్గాల ద్వారా ధాన్యాన్ని రవాణా చేయడం సాధ్యపడలేదు
  • B. అన్ని రైల్వే మార్గాలను సైనిక రవాణా కోసం మాత్రమే కేటాయించారు
  • C. ఆహార తరలింపు ప్రజలకు కొనుగోలు శక్తిని గానీ, తగినంత సహాయాన్ని గానీ నిర్ధారించలేదు
  • D. రైల్వేలు స్థానిక ఆహార మార్కెట్లను పూర్తిగా నిర్మూలించాయి
మెయిన్స్: వలస పాలనలోని భారతదేశంలో రైల్వేలు సామ్రాజ్యవాద నియంత్రణ సాధనాలుగానే కాకుండా ఆర్థిక, రాజకీయ ఏకీకరణకు దోహదపడిన శక్తులుగా కూడా ఉన్నాయి. చర్చించండి. (250 పదాలు)
  • 1853 నాటి ప్రయాణికుల రైలు సేవను, వలస పాలనా విధాన నేపథ్యాన్ని పరిచయం చేయండి.
  • ఓడరేవు కేంద్రిత వాణిజ్యం, సైనిక తరలింపు సౌలభ్యం, హామీతో కూడిన పెట్టుబడి సమీకరణను వివరించండి.
  • మార్కెట్ ఏకీకరణ, పారిశ్రామిక డిమాండ్, ప్రయోజనాల అసమాన పంపిణీని అంచనా వేయండి.
  • ప్రయాణికుల రాకపోకలు, జాతీయవాదం, రైల్వే కార్మికుల గురించి చర్చించండి.
  • రవాణా అనుసంధానాన్ని సంక్షేమం నుంచి వేరు చేసి చూపడానికి కరువు అనుభవాన్ని ఉపయోగించండి.
  • వలస పాలనా లక్ష్యాలను విస్తృత పరిణామాల నుంచి వేరు చేసి చూపుతూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts–III: Ruling the Countryside; Weavers, Iron Smelters and Factory Owners.
  • Bipan Chandra, History of Modern India.
  • R. C. Dutt, The Economic History of India in the Victorian Age.
  • Indian Railways and National Rail Museum official websites: railway history and heritage.
  • Report of the Indian Railway Committee, 1920–21, chaired by William Acworth.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp