New UPSC Foundation, Optional and TGPSC/APPSC batches are open — book your counselling slot.Today's Current AffairsToday's Daily QuizPlaces in NewsCall 98804 87071

Prelims GS-I · ఆధునిక భారతదేశం · జాతీయోద్యమం

1857 తిరుగుబాటు

1857 తిరుగుబాటు ఈస్ట్ ఇండియా కంపెనీ పాలనకు ఎదురైన ఒక ప్రధాన సాయుధ సవాలు. 10 మే 1857న మీరట్‌లో సిపాయిల తిరుగుబాటుగా ప్రారంభమై, ఉత్తర, మధ్య భారతదేశంలోని విస్తృత ప్రాంతాలకు వ్యాపించింది. అధికారం కోల్పోయిన పాలకులు, భూస్వాములు, రైతులు, పట్టణ వర్గాలు ఇందులో భాగస్వాములయ్యారు. దీని కారణాలు తక్షణ వివాదమైన తుపాకీ తూటాలకు మాత్రమే పరిమితం కాలేదు; రాజ్యాల విలీనం, వ్యవసాయ సంక్షోభం, మతపరమైన జోక్యంపై ఆందోళనలు కూడా కారణమయ్యాయి. ఈ తిరుగుబాటు అణచివేయబడినప్పటికీ, కంపెనీ పాలనకు ముగింపు పలికింది; బ్రిటిష్ సైనిక, పరిపాలనా విధానాలను పునర్నిర్మించింది.

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఝాన్సీలో రాణి లక్ష్మీబాయి ఝాన్సీ కోట లోపలి దృశ్యం

ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని ఝాన్సీలో రాణి లక్ష్మీబాయి ఝాన్సీ కోట లోపలి దృశ్యం

Credit: Pinakpani · CC BY-SA 4.0 · source

ఇది ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని లక్నో రెసిడెన్సీ లోపల ఉన్న, పైకప్పు లేని ఇమాంబారా (ఇస్లాం మతంలో మతపరమైన ప్రాధాన్యం కలిగిన స్థలం) శిథిలాల దృశ్యం. ఈ ఇమాంబారా బేగం కోఠికి ఆనుకుని ఉంది; దీని నిర్మాణం…

ఇది ఉత్తరప్రదేశ్‌లోని లక్నో రెసిడెన్సీ లోపల ఉన్న, పైకప్పు లేని ఇమాంబారా (ఇస్లాం మతంలో మతపరమైన ప్రాధాన్యం కలిగిన స్థలం) శిథిలాల దృశ్యం. ఈ ఇమాంబారా బేగం కోఠికి ఆనుకుని ఉంది; దీని నిర్మాణం…

Credit: Dey.sandip · CC BY-SA 4.0 · source

1857 తిరుగుబాటు సమయంలో సంస్థానాల వైఖరులు: పటంలోని సంకేత సూచిక ఆధారంగా ప్రాంతాలవారీ భాగస్వామ్యాన్ని పోల్చండి. ప్రతి యుద్ధం లేదా తిరుగుబాటు కేంద్రం ఇందులో చూపబడలేదు; స్థానిక భాగస్వామ్యం కూడా ఏకరీతిగా లేదు.

Map study

1857 తిరుగుబాటు సమయంలో సంస్థానాల వైఖరులు: పటంలోని సంకేత సూచిక ఆధారంగా ప్రాంతాలవారీ భాగస్వామ్యాన్ని పోల్చండి. ప్రతి యుద్ధం లేదా తిరుగుబాటు కేంద్రం ఇందులో చూపబడలేదు; స్థానిక భాగస్వామ్యం కూడా ఏకరీతిగా లేదు.

  • ప్రాంతీయ ధోరణులను విశ్లేషించే ముందు సంకేత సూచికను, పటం ఏ తేదీ నాటి పరిస్థితులను సూచిస్తుందో చదవండి.
  • పటాన్ని వ్యాసంలోని అంశంతో అనుసంధానించండి; ప్రస్తుత పరిపాలనా సరిహద్దులు లేదా సమాచారాన్ని విడిగా ధృవీకరించుకోండి.

Credit: Planemad · CC BY-SA 3.0 · sourceConverted to WebP on an opaque white background; proportionally resized without cropping. Original cartography and legend retained.

నేపథ్యం మరియు నిర్మాణాత్మక కారణాలు

కంపెనీ విస్తరణకు వ్యతిరేకంగా పేరుకుపోయిన అసంతృప్తి, అప్పటికే స్థిరపడిన రాజకీయ, సామాజిక సంబంధాలకు కలిగిన విఘాతం నుంచి ఈ తిరుగుబాటు ఉద్భవించింది. లార్డ్ డల్హౌసీ పాలనలో, దత్తపుత్రునికి రాజ్యాధికార వారసత్వాన్ని గుర్తించడానికి బ్రిటిష్ వారు నిరాకరించిన సందర్భాల్లో రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం (Doctrine of Lapse) రాజ్యాల ఆక్రమణకు వీలు కల్పించింది. దీనివల్ల ప్రభావితమైన రాజ్యాల్లో సతారా, ఝాన్సీ, నాగ్‌పూర్ ఉన్నాయి. అయితే, అవధ్‌ను 1856లో దుష్పరిపాలన జరుగుతోందనే ఆరోపణతో, వేరొక కారణంపై ఆక్రమించారు. ప్రిలిమ్స్ దృష్ట్యా ఇది ముఖ్యమైన తేడా.

రాజ్యాల ఆక్రమణ వల్ల పాలక కుటుంబాలు, ఆస్థానికులు, సైనికులు, వారిపై ఆధారపడినవారు తమ స్థానాలను కోల్పోయారు. తన దత్తత తండ్రి, మాజీ పీష్వా బాజీరావు IIకు ఇచ్చిన పింఛనును కొనసాగించడానికి కంపెనీ నిరాకరించడంతో నానా సాహెబ్‌లో అసంతృప్తి ఏర్పడింది. ఝాన్సీ ఆక్రమణను, తన దత్తపుత్రుని వారసత్వ హక్కు తిరస్కరణను రాణి లక్ష్మీబాయి వ్యతిరేకించారు. మొఘల్ వంశ భవిష్యత్ హోదాకు సంబంధించి బ్రిటిష్ వారు తీసుకున్న నిర్ణయాలు కూడా ఆ వంశానికి మిగిలి ఉన్న ప్రతిష్ఠకు ముప్పుగా పరిణమించాయి.

ఆర్థిక అసంతృప్తులకు కారణాలు ప్రాంతాలను బట్టి వేర్వేరుగా ఉన్నాయి. అధిక భూమిశిస్తు విధింపు, రుణభారం, యాజమాన్య హక్కుల్లో మార్పులు గ్రామీణ ప్రాంతాల్లో అభద్రతను కలిగించాయి. అవధ్‌లో ఆక్రమణ అనంతరం అమలు చేసిన భూమిశిస్తు వ్యవస్థ అనేక మంది తాలూక్‌దారులను వారి స్థానాల నుంచి తొలగించి, అప్పటికే ఉన్న అధికార, పోషణ సంబంధాల వ్యవస్థలను బలహీనపరిచింది. సంస్థానాల ఆస్థానాల క్షీణత, మారుతున్న వాణిజ్య పరిస్థితుల వల్ల చేతివృత్తిదారులు, సేవా వృత్తుల వర్గాలు నష్టపోయాయి. అయితే, భారతదేశమంతటా వారి అనుభవాలు ఒకే విధంగా లేవు.

  • రాజకీయ అసంతృప్తులు: రాజ్యాల విలీనం, పింఛన్ల కోల్పోవడం, ఉన్నత వర్గాలు తమ స్థానాలను కోల్పోవడం, రాజవంశాల అధికారం క్షీణించడం.
  • గ్రామీణ అసంతృప్తులు: భూమిశిస్తు భారం, భూములపై హక్కులను కోల్పోవడం, భూస్వామి–రైతు సంబంధాలు దెబ్బతినడం.
  • మతపరమైన ఆందోళనలు: క్రైస్తవ మిషనరీల కార్యకలాపాలు, వలస పాలకుల చర్యలు కులాన్ని, మతాన్ని దెబ్బతీయడానికి ఉద్దేశించినవనే భయాలు.

సైనిక అసంతృప్తి మరియు తిరుగుబాటు తక్షణ ప్రారంభం

భారతీయ సిపాయిలు జాతి వివక్షను, పరిమిత పదోన్నతి అవకాశాలను, జీతభత్యాలకు సంబంధించిన వివాదాలను ఎదుర్కొన్నారు. బెంగాల్ సైన్యం అవధ్‌తో సహా ఎగువ గంగా మైదాన ప్రాంతం నుంచి పెద్ద సంఖ్యలో సైనికులను నియమించుకునేది. అందువల్ల గ్రామీణ కుటుంబాలను ప్రభావితం చేసిన పరిణామాలు సైనికులపైనా ప్రభావం చూపాయి. 1856 నాటి సాధారణ సేవా నియామక చట్టం (General Service Enlistment Act) ప్రకారం, బెంగాల్ సైన్యంలో కొత్తగా చేరే సైనికులు ఆదేశించినప్పుడు సముద్రాంతర సేవ చేయడానికి అంగీకరించాల్సి ఉండేది. ఇది సముద్రాన్ని దాటడం, కుల హోదాను కోల్పోవడం గురించి ఆందోళనను రేకెత్తించింది.

కొత్తగా ప్రవేశపెట్టిన ఎన్‌ఫీల్డ్ రైఫిల్ తూటాలకు సంబంధించిన వివాదం తక్షణ కారణమైంది. సాధారణంగా ఈ తూటాలను రైఫిల్‌లో నింపే ముందు వాటి చివరలను పళ్లతో కొరకాల్సి ఉండేది. వాటికి పూసిన కందెనలో ఆవు, పంది కొవ్వు ఉన్నాయనే వార్తలు వరుసగా హిందువుల, ముస్లింల మత భావాలను దెబ్బతీశాయి. ఈ వదంతులు బలవంతపు మతమార్పిడికి సంబంధించి అప్పటికే విస్తృతంగా ఉన్న భయాలకు అనుగుణంగా ఉండటంతో, బ్రిటిష్ వారు ఇచ్చిన వివరణలు అపనమ్మకాన్ని తొలగించలేకపోయాయి.

29 మార్చి 1857న మంగళ్ పాండే బారక్‌పూర్‌లో బ్రిటిష్ అధికారులపై దాడి చేశాడు; అతనిని 8 ఏప్రిల్‌న ఉరితీశారు. మీరట్‌లో తూటాలను ఉపయోగించడానికి నిరాకరించినందుకు 85 మంది అశ్విక దళ సైనికులను 9 మేన బహిరంగంగా శిక్షించారు. మరుసటి రోజు సాయంత్రం సైనికులు తిరుగుబాటు చేసి, ఖైదు చేయబడిన తమ సహచరులను విడుదల చేసి, ఢిల్లీ వైపు కదిలారు. 11 మేన తిరుగుబాటుదారులు బహదూర్ షా జఫర్‌ను తమ ప్రతీకాత్మక నాయకుడిగా అంగీకరింపజేశారు. ఈ విధంగా ఢిల్లీ, సమర్థమైన ఏకీకృత సైనిక నాయకత్వాన్ని అందించలేకపోయినప్పటికీ, తిరుగుబాటుదారులు సమీకృతమయ్యేందుకు సామ్రాజ్య ప్రతీకగా నిలిచింది.

  • బారక్‌పూర్ ఘటనలు ముఖ్యమైన పూర్వ పరిణామాలుగా నిలిచాయి; మీరట్‌లో ప్రధాన తిరుగుబాటు ప్రారంభమైంది.
  • తూటాల సమస్య సైనిక అసంతృప్తులను మతపరమైన భయాలతో అనుసంధానించింది.
  • బహదూర్ షా జఫర్ నాయకత్వం ప్రధానంగా ప్రతీకాత్మకమైనది; తిరుగుబాటుదారుల సైనిక, రాజకీయ అధికారం విభిన్న కేంద్రాలుగా విడిపోయి ఉండిపోయింది.

కేంద్రాలు, నాయకులు, భాగస్వామ్య తీరుతెన్నులు

ఢిల్లీ, అవధ్, కాన్పూర్, బుందేల్‌ఖండ్, రోహిల్‌ఖండ్, బిహార్‌లోని కొన్ని ప్రాంతాలు తిరుగుబాటుకు ప్రధాన కార్యక్షేత్రంగా నిలిచాయి. ఢిల్లీలో, బరేలీ నుంచి వచ్చిన బఖ్త్ ఖాన్ ప్రముఖ సైనిక నాయకుడిగా ఎదిగాడు. కాన్పూర్‌లో నానా సాహెబ్ నాయకత్వం చేపట్టగా, తాంతియా తోపే తదితరులు ఆయనకు సహకరించారు. అవధ్‌లో బేగం హజ్రత్ మహల్ తన కుమారుడు బిర్జిస్ ఖద్ర్ పేరిట ప్రతిఘటనను సంఘటితం చేశారు; మౌల్వీ అహ్మదుల్లా షా మరో ప్రభావశీల నాయకుడు.

రాణి లక్ష్మీబాయి ఝాన్సీలో ప్రధాన నాయకురాలిగా ఎదిగి, ఆ తరువాత తాంతియా తోపేతో కలిసి పోరాడారు. జగదీశ్‌పూర్‌కు చెందిన కున్వర్ సింగ్ బిహార్‌లో ప్రతిఘటనకు నాయకత్వం వహించగా, బరేలీలో ఖాన్ బహదూర్ ఖాన్ నాయకుడిగా ఎదిగాడు. పటాల ఆధారిత ప్రశ్నలు, జతపరచే ప్రశ్నలకు సమాధానాలు ఇవ్వడంలో ఈ నాయకులు–ప్రాంతాల సంబంధాలు తరచుగా ఉపయోగపడతాయి. స్థానిక లక్ష్యాల్లో రాజవంశ అధికార పునరుద్ధరణ నుంచి భూములను తిరిగి పొందడం, భూమిశిస్తు డిమాండ్లను ప్రతిఘటించడం వరకు వివిధ అంశాలు ఉన్నాయి.

అనేక ప్రాంతాల్లో, ముఖ్యంగా అవధ్‌లో, తిరుగుబాటులో భాగస్వామ్యం సిపాయిలకే పరిమితం కాకుండా రైతులు, తాలూక్‌దార్లు, చేతివృత్తులవారు, పట్టణ ప్రజలకు కూడా విస్తరించింది. అయినప్పటికీ, మద్దతు అన్ని చోట్ల ఒకే తీరులో లేదు; అన్ని వర్గాల నుంచీ లభించలేదు. దక్షిణ భారతదేశంలోని అధిక భాగం, తూర్పు, పశ్చిమ భారతదేశాల్లోని విస్తారమైన ప్రాంతాలు ప్రధాన తిరుగుబాటుకు వెలుపలే ఉండిపోయాయి. అక్కడక్కడా అలజడులు చోటుచేసుకున్నప్పటికీ, మద్రాస్, బొంబాయి సైన్యాలు చాలావరకు బ్రిటిష్ వారికి విధేయంగానే కొనసాగాయి. పలువురు సంస్థానాధీశులు బ్రిటిష్ వారికి మద్దతు ఇచ్చారు లేదా తటస్థంగా ఉండిపోయారు; బ్రిటిష్ వారు సిక్కు, పంజాబీ, గూర్ఖా దళాలను కూడా వినియోగించుకున్నారు.

  • ఒక పాలకుడి వైఖరిని అతని ప్రజలందరి లేదా సైనికులందరి వైఖరితో సమానంగా పరిగణించవద్దు: సింధియా పాలకుడు బ్రిటిష్ వారికి మద్దతు ఇవ్వగా, అతని సైన్యంలోని కొన్ని వర్గాలు తిరుగుబాటులో చేరాయి.
  • అనేక కేంద్రాల్లో హిందూ-ముస్లిం సహకారం కనిపించింది; అయితే ఈ తిరుగుబాటు స్థానిక విభేదాలను గానీ, పరస్పరం పోటీపడే ప్రయోజనాలను గానీ తొలగించలేదు.

అణచివేత, పరిమితులు, చారిత్రక వ్యాఖ్యానాలు

బ్రిటిష్ దళాలు సెప్టెంబర్ 1857లో ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. అంతకుముందు రెసిడెన్సీలో ముట్టడిలో చిక్కుకున్నవారిని రక్షించేందుకు చేపట్టిన చర్యల అనంతరం, మార్చి 1858లో లక్నోను చివరకు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకున్నాయి. హ్యూ రోజ్ ఏప్రిల్‌లో ఝాన్సీని స్వాధీనం చేసుకున్నాడు; జూన్ 1858లో గ్వాలియర్ సమీపంలో పోరాడుతూ లక్ష్మీబాయి మరణించారు. ఏప్రిల్ 1859లో పట్టుబడి ఉరితీయబడే వరకు తాంతియా తోపే గెరిల్లా ప్రతిఘటనను కొనసాగించాడు. బహదూర్ షా జఫర్‌ను విచారించి రంగూన్‌కు ప్రవాసానికి పంపారు; అక్కడ ఆయన 1862లో మరణించాడు.

తిరుగుబాటుదారులకు ఉమ్మడి వ్యూహం, నమ్మదగిన సరఫరా ఏర్పాట్లు, సమన్వయంతో కూడిన నాయకత్వం లోపించాయి. వారి ఆయుధాలు, ఆర్థిక వనరులు సాధారణంగా బ్రిటిష్ వారికి అందుబాటులో ఉన్నవాటితో పోలిస్తే తక్కువ స్థాయిలో ఉండేవి. నౌకాశ్రయాలపై నియంత్రణ, సముద్రం ఆవలి నుంచి వచ్చిన అదనపు సైనిక బలగాలు, టెలిగ్రాఫ్ సమాచార వ్యవస్థ, భారతీయ మిత్రుల సహకారం వలస పాలకుల ప్రతిస్పందనను బలోపేతం చేశాయి. తిరుగుబాటుదారుల ఆకాంక్షలు కూడా పరస్పరం విరుద్ధంగా ఉండేవి: పాత రాజకీయ వ్యవస్థలను పునరుద్ధరించాలనే లక్ష్యం, తిరుగుబాటులో పాల్గొన్న ప్రతి వర్గానికీ ఆమోదయోగ్యమైన ఒకే కార్యాచరణ ప్రణాళికను అందించలేకపోయింది.

తిరుగుబాటుపై భిన్న వ్యాఖ్యానాలు దాని సంక్లిష్టతను ప్రతిబింబిస్తాయి. వలస పాలకుల రచనలు సాధారణంగా దీనిని సిపాయిల తిరుగుబాటుగా వర్ణిస్తూ, పౌరుల భాగస్వామ్యాన్ని తక్కువ చేసి చూపాయి. వి.డి. సావర్కర్ దీనిని ప్రథమ భారత స్వాతంత్ర్య సంగ్రామంగా పేర్కొన్నారు. ఆర్.సి. మజుందార్ దీనికి జాతీయ యుద్ధ స్వభావం ఉందా అని ప్రశ్నించగా, ఎస్.ఎన్. సేన్ ముఖ్యమైన ప్రాంతాల్లో ఇది కేవలం సైనిక తిరుగుబాటు స్థాయిని దాటి విస్తరించిందని గుర్తించారు. పరీక్షల దృష్ట్యా, దీనిని పూర్తిగా వ్యవస్థీకృతమైన ఆధునిక జాతీయోద్యమంగా కాకుండా, సైనిక, ప్రజా భాగస్వామ్య, పూర్వ వ్యవస్థల పునరుద్ధరణ కోణాలతో కూడిన విస్తృతమైన, అయితే అన్ని ప్రాంతాల్లో ఒకే స్థాయిలో జరగని వలస వ్యతిరేక తిరుగుబాటుగా అర్థం చేసుకోవడం సముచితం.

  • భౌగోళిక వ్యాప్తి పరిమితంగా ఉన్నంత మాత్రాన పౌరుల ప్రతిఘటన లేదని అర్థం కాదు.
  • తిరుగుబాటు సమయంలోనూ, దాని అణచివేతలోనూ క్రూరమైన హింస చోటుచేసుకుంది; వలస పాలకుల శిక్షాత్మక ప్రతీకార చర్యలు పౌర జనాభాను తీవ్రంగా ప్రభావితం చేశాయి.

పర్యవసానాలు మరియు సంస్థాగత మార్పులు

భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1858 కంపెనీ పాలనను రద్దు చేసి, పాలనను బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ చేసింది. బ్రిటన్‌లో అంతకుముందు ఉన్న కంపెనీ సంబంధిత పాలనా యంత్రాంగం స్థానంలో, భారత మండలి సహాయంతో పనిచేసే భారత వ్యవహారాల రాజ్య కార్యదర్శిని నియమించారు. గవర్నర్-జనరల్ బ్రిటిష్ రాజరిక ప్రతినిధిగా కూడా వ్యవహరించారు; ఈ హోదాను సాధారణంగా వైస్రాయ్ అని పిలిచేవారు. ఈ హోదాను మొదట పొందినవారు లార్డ్ కానింగ్.

1 నవంబర్ 1858న జారీ చేసి, అలహాబాద్‌లో బహిరంగంగా ప్రకటించిన విక్టోరియా రాణి ప్రకటన, సంస్థానాధీశులతో కుదుర్చుకున్న ఒప్పందాలను గౌరవిస్తామని, మత విశ్వాసాల్లో జోక్యం చేసుకోబోమని, చట్టం కింద నిష్పాక్షిక రక్షణ కల్పిస్తామని హామీ ఇచ్చింది. మరింత భూభాగ విస్తరణకు ఆకాంక్ష లేదని స్పష్టం చేస్తూ, అర్హతల ఆధారంగా ప్రభుత్వ ఉద్యోగాలకు అర్హులుగా పరిగణిస్తామని హామీ ఇచ్చింది. ఈ ప్రకటనలు జాతి వివక్షను గానీ, వలస దోపిడీని గానీ తొలగించలేదు.

మరో సమన్వయపూర్వక తిరుగుబాటు తలెత్తే ప్రమాదాన్ని తగ్గించేందుకు సైన్యాన్ని పునర్వ్యవస్థీకరించారు. సైన్యంలో ఐరోపా సైనికుల నిష్పత్తిని పెంచారు; ఫిరంగి దళాల్లో అధిక భాగాన్ని ఐరోపా వారి నియంత్రణలోనే ఉంచారు. బ్రిటిష్ వారు యోధ జాతులుగా వర్గీకరించిన సముదాయాల వైపు సైనిక నియామకాలు మళ్లాయి. సంస్థానాధీశులు, ప్రధాన భూస్వాములు క్రమంగా సామ్రాజ్య స్థిరత్వానికి మూలస్తంభాలుగా మారారు. సామాజిక, మతపరమైన విషయాల్లో జాగ్రత్తగా వ్యవహరించే విధానాలతోపాటు, భారతీయ సమాజంలోని విభేదాలను మరింత ఉద్దేశపూర్వకంగా వినియోగించుకునే విధానాలను అనుసరించారు.

  • 1858 చట్టం ద్వారా వచ్చిన సంస్థాగత మార్పులను, ప్రకటనలో ఇచ్చిన విధానపరమైన హామీల నుంచి వేరు చేసి గుర్తించండి.
  • రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని విరమించుకున్నప్పటికీ, సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ సార్వభౌమాధిక్యత కొనసాగింది.
  • తిరుగుబాటు స్మృతి తరువాతి కాలంలో జాతీయోద్యమ సమీకరణకు, స్మారక కార్యక్రమాలకు ముఖ్యమైన ఆధారంగా మారింది.

కాలరేఖ

  1. 1856

    అవధ్ విలీనం మరియు సాధారణ సైనిక సేవా నియామక చట్టం ఆమోదం.

  2. 29 March 1857

    బారక్‌పూర్‌లో మంగళ్ పాండే తిరుగుబాటు చర్య.

  3. 10–11 May 1857

    మీరట్‌లో తిరుగుబాటు, ఆ తరువాత తిరుగుబాటుదారులు ఢిల్లీకి చేరుకోవడం.

  4. September 1857

    బ్రిటిష్ బలగాలు ఢిల్లీని తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం.

  5. March–June 1858

    లక్నో, ఝాన్సీలను బ్రిటిష్ వారు తిరిగి స్వాధీనం చేసుకోవడం; గ్వాలియర్ సమీపంలో లక్ష్మీబాయి మరణం.

  6. 2 August–1 November 1858

    భారత ప్రభుత్వ చట్టానికి రాజరిక ఆమోదం లభించడం; అనంతరం విక్టోరియా రాణి ప్రకటన వెలువడటం.

  7. April 1859

    తాంతియా తోపేను పట్టుకుని ఉరితీయడం.

పేరుకుపోయిన అసంతృప్తుల నుంచి సామ్రాజ్య పునర్వ్యవస్థీకరణ వరకు

  1. 1. రాజ్యాల విలీనం, గ్రామీణ దుస్థితి, సైన్యంలో వివక్ష అసంతృప్తికి దారితీశాయి
  2. 2. తూటాల వివాదం మతపరమైన భయాలను తీవ్రతరం చేసింది
  3. 3. మీరట్ తిరుగుబాటు ఢిల్లీకి వ్యాపించింది
  4. 4. ప్రాంతీయ నాయకులు, పౌర వర్గాలు వివిధ స్థాయుల్లో తిరుగుబాటులో చేరాయి
  5. 5. బ్రిటిష్ దళాలు విడివిడిగా సాగిన ప్రతిఘటనను అణచివేశాయి
  6. 6. అనంతరం బ్రిటిష్ రాజరిక ప్రత్యక్ష పాలన, సైనిక పునర్వ్యవస్థీకరణ అమలయ్యాయి
ప్రధాన కేంద్రాలు, వాటికి సంబంధించిన తిరుగుబాటు నాయకులు
కేంద్రంనాయకుడు లేదా నాయకులుగుర్తుంచుకోవాల్సిన అంశం
ఢిల్లీబహదూర్ షా జఫర్; బఖ్త్ ఖాన్మొఘల్ అధికారానికి చట్టబద్ధత, సైనిక నాయకత్వం
కాన్పూర్నానా సాహెబ్; తాంతియా తోపేపేష్వా పింఛను విషయంలో అసంతృప్తి
లక్నో, అవధ్బేగం హజ్రత్ మహల్; బిర్జిస్ ఖద్ర్రాజ్య విలీనానికి ప్రతిఘటన
ఝాన్సీరాణి లక్ష్మీబాయిరాజ్య సంక్రమణ సిద్ధాంతం
జగదీశ్‌పూర్, బిహార్కున్వర్ సింగ్ప్రాంతీయ భూస్వామ్య వర్గ నాయకత్వం
బరేలీఖాన్ బహదూర్ ఖాన్రోహిల్‌ఖండ్ కేంద్రం

వాస్తవ సంఘటనలు – కేస్ స్టడీలు

అవధ్: సైనికులు, గ్రామీణ సమాజం

1857 తిరుగుబాటును కేవలం సైనిక శిబిరాల్లో జరిగిన తిరుగుబాటుగా ఎందుకు పరిమితం చేయలేమో అవధ్ ఉదాహరణ స్పష్టం చేస్తుంది. రాజ్య విలీనం రాజదర్బారును, దానిపై ఆధారపడిన వారిని ప్రభావితం చేయగా, భూమిశిస్తు విధానంలో మార్పులు అనేక మంది తాలూక్‌దార్లను బ్రిటిష్ పాలనకు దూరం చేశాయి. బెంగాల్ సైన్యంలోని అనేక మంది సిపాయిలు ఈ ప్రాంతానికి చెందినవారు కావడంతో, సైనికుల అసంతృప్తి, గ్రామీణ ప్రజల అసంతృప్తి ఒకదానినొకటి బలపరిచాయి. లక్నో పతనమైన తరువాత కూడా ప్రతిఘటన కొనసాగింది.

ఝాన్సీ: వారసత్వం, వలస పాలకుల సార్వభౌమాధికారం

ఝాన్సీ పాలకుడు మరణానికి ముందే ఒక వారసుణ్ని దత్తత తీసుకున్నప్పటికీ, 1854లో రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం కింద ఝాన్సీని బ్రిటిష్ వారు విలీనం చేసుకున్నారు. ఆ తరువాత లక్ష్మీబాయి సాగించిన ప్రతిఘటన ఒక రాజవంశ వారసత్వ వివాదాన్ని విస్తృత తిరుగుబాటుతో అనుసంధానించింది. ఆమె సాగించిన సైనిక పోరాటం, గ్వాలియర్ సమీపంలో ఆమె వీరమరణం వలసవాద వ్యతిరేక ధైర్యసాహసాలకు చిరస్థాయి ప్రతీకలుగా నిలిచాయి.

గత సంవత్సర ప్రశ్నలు

UPSC ప్రిలిమ్స్ 2018

భారతీయ సంస్థానాల పట్ల తమ విధానాన్ని మార్చుకోవాలన్న బ్రిటిష్ నిర్ణయాన్ని ప్రతిబింబించిన ప్రకటన ఏది: 1853 చార్టర్ చట్టం, 1858 భారత ప్రభుత్వ చట్టం, 1858 మహారాణి ప్రకటన లేదా 1861 భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం?

  • A. 1853 చార్టర్ చట్టం
  • B. 1858 భారత ప్రభుత్వ చట్టం
  • C. 1858 మహారాణి ప్రకటన
  • D. 1861 భారత కౌన్సిళ్ల చట్టం

సాధన ప్రశ్నలు

ప్రశ్న 1

కింది ప్రకటనలను పరిశీలించండి: 1. రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతం కింద అవధ్‌ను విలీనం చేసుకున్నారు. 2. దత్తత వారసునికి రాజ్యాధికార వారసత్వాన్ని గుర్తించడానికి బ్రిటిష్ వారు నిరాకరించిన తరువాత ఝాన్సీని విలీనం చేసుకున్నారు. 3. రెండవ బాజీరావు పింఛనును కొనసాగించడానికి నిరాకరించడం కూడా నానా సాహెబ్ అసంతృప్తికి ఒక కారణం. ఏ ప్రకటనలు సరైనవి?

  • A. 1 మరియు 2 మాత్రమే
  • B. 2 మరియు 3 మాత్రమే
  • C. 1 మరియు 3 మాత్రమే
  • D. 1, 2 మరియు 3

ప్రశ్న 2

కింది జతలలో సరిగా జతపరచనిది ఏది?

  • A. కున్వర్ సింగ్ — జగదీశ్‌పూర్
  • B. ఖాన్ బహదూర్ ఖాన్ — బరేలీ
  • C. బేగం హజ్రత్ మహల్ — లక్నో
  • D. బఖ్త్ ఖాన్ — ఝాన్సీ

ప్రశ్న 3

1857 తిరుగుబాటు తరువాత ఏ పరిణామం చోటుచేసుకుంది?

  • A. భారత పరిపాలనను బ్రిటిష్ రాజరికానికి బదిలీ చేయడం
  • B. సంస్థానాలపై బ్రిటిష్ సర్వోన్నతాధికారాన్ని రద్దు చేయడం
  • C. ఫిరంగిదళంలో అధిక భాగాన్ని భారతీయ సైనికులకు బదిలీ చేయడం
  • D. రాజ్యసంక్రమణ సిద్ధాంతాన్ని ప్రవేశపెట్టడం
మెయిన్స్: 1857 తిరుగుబాటు కేవలం సైనిక తిరుగుబాటు కంటే విస్తృతమైనది; అయితే అది ఏకీకృత జాతీయ ఉద్యమ స్థాయికి చేరలేదు. చర్చించండి. (250 పదాలు)
  • సైనికుల అసంతృప్తికి కారణాలను, తూటాల వివాదాన్ని గుర్తించండి.
  • రాజకీయ అధికారాల హరణాన్ని, ముఖ్యంగా అవధ్‌లో పౌరుల భాగస్వామ్యాన్ని వివరించండి.
  • ఝాన్సీ, జగదీశ్‌పూర్, ఢిల్లీ వంటి ప్రాంతీయ ఉదాహరణలను ఉపయోగించండి.
  • భౌగోళిక పరిమితులు, భిన్నమైన లక్ష్యాలు, విచ్ఛిన్నమైన నాయకత్వాన్ని అంచనా వేయండి.
  • వలసవాద వ్యతిరేక ప్రతిఘటనకు, ఆధునిక వ్యవస్థీకృత జాతీయవాదానికి మధ్య తేడాను గుర్తించండి.
  • బ్రిటిష్ రాజరిక ప్రత్యక్ష పాలనకు, తరువాతి కాలపు జాతీయవాద స్మృతికి ఈ తిరుగుబాటుకు ఉన్న ప్రాధాన్యాన్ని పేర్కొంటూ ముగించండి.

అధ్యయన మూలాలు

  • NCERT, Our Pasts III: When People Rebel, 1857 and After.
  • NCERT, Themes in Indian History, Part III: Rebels and the Raj.
  • Bipan Chandra and others, India's Struggle for Independence.
  • S.N. Sen, Eighteen Fifty-Seven.
  • National Archives of India: records and exhibitions on the Revolt of 1857.

గ్రూప్ 1 · గ్రూప్ 2 — కోచింగ్, తెలుగు నోట్స్

మీ పరీక్షకు సరిపోయే రాష్ట్ర అధ్యయనం ఎంచుకోండి. ఉమ్మడి GS పునాది ఉపయోగపడినా APPSC, TGPSC పేపర్లు ఒకేలా ఉండవు.

Free UPSC daily current affairs quiz — 10 questions, new every day at 8 am IST.

Call nowWhatsApp